Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "Sartha-satip-mahabharat Vol. 4"

See other formats


अथरमपादक ब ्रथप्रकाश्चक मंडन्धैची आ्थ॑धमं ग्र॑थमाला. 


स ॥ १1 
ग्रथ्‌ वा, 


१टोप-महामारते 


भागरयथा. 








मिक + ` ' 


{1 ^. $ 
द 9 
-विरारपवे संपुष. 






श ॐ => क. १ 4 कः 5 
अ ५. 
+~ क्था ^ 4 : 
4 त्व 01 ६ ह | 
८ [2 - ~ 5 1 ५६ र ५, (4 वि क्छ 4 र 
=-= (२ 2 व्व ॥ 
४ ~< <~ = # ५५. 0 (0 ध "टः ट <: न ^ 
~ 9 ~. ~ ॐ "~ 1५ 
शि 2. ~ = + (क 5 ~, "~ ~ 








[त ॐ ४ ६ । 
~न +र ,.; ष ५ ^), [कि + 
9.५७ 
(न 1 
=: 


मुख्य संपादक 
श्री (5 (9 ण्ड 
युत चतामण विनायक वेय. 
एम. ए, एटण्ट. वी. 
महाभारत ए क्रिटिसिञ्नम, हिस्टरी ओंफ सँस्कृत टिटेरचरं वेदिक पीरिएड, 
रिडट ओंफः रामायण, महाभारत उपसंहार, व्यादि म्रधाचे वर्ते 


रके १८५८५. सन १९.३३. 


~~ ---- ------ 


किमत ३ रुपये, 


प्काशकः- 


दामोदर सावव्टायम आणि मडट्टी 
बटोद्‌-सुबर. 


{६.4 13८1६14 
८^{.८ {111 - 70214 

| 1 80 १) ् -9 € ४ तर "निः 

। कक नि ५ कि 2 ..2(- 














या ग्रथारसंब॑धाने सवं दक मंन आपणाकडे ठेविले आहेत, 

















युद्र- 
नरहरी माधवराव यदे. 
दैदुप्रकाश छापखाना, न॑. ३८०, गङ़रद्रार -सुंबर. 








----~-- -~ ----~ ~ -----~--- 


। 
| 
| 
| 


। 
। 


कर शाखी 





विद 
ऋ, 





१ 
[* 


क 


तिप 
श्रा. गाद्‌ जनादन बार 


[सर 
7 


र 
९ 





ध्रा 


ॐ, (9 


^ 


म 
[क 
(6 
[र 
4 
टि 
तक 
<; 


(५ 


"क -> 





ध गम - ० --- ----------- -०------------ - 
न ------------ -- ~ ~ ~ = ~ -" = न ---*-~-~ --~-~-->----- 
ध [1 --*-~ ~~~ ˆ -- -~ ~ --~ - ~~ -~~~ - ~ ~ 4 क ~>. --->= ---- ~--~ ~ ---~-~- ---~ ~~ 

















० गदर): + "ग ० 


~---~---------~ ~ -न ` --* ~~ ~, ----~------- -------+--~ ---~--->-------- 





सकटगुणेश्र्यम॑ंडित, साहित्यप्रेमी, वियाभिद्यषी 


० 


गुजेराधिपति 


छि ~~ 
ग्द ) 
धमै ~= 


|| 
( 


(ॐ, 
म 





= 
॥ 1 
॥ ॥ 


~ 





भ्रीमन्पहाराञज सयाजीराव गायकवाड 
सेनाखासखेक, समशेरबष्टादृर राज्य बडोद्‌. पु | 
२ 


0० द 1; 
(मन्न; 














ना ना न 0 


अवंणपल किक. 
ज्योतिषराख्रविरारद 


श्रीमंत गोविंद जनादेन बोरकर शाखी 


ऊपे 
श्री गजाननस्वा्मामहाराज 
यांना 


प्याच्यालयीं वसत असठेठं ्योतिषद्चाक्ल, हस्तसासुद्रिक 
व मुखसामुद्रिक द्या विद्यवि अटोकिक नैपुण्य, ` 
अचाट परोपकारवुद्धि, अप्रतिम ओदाय, 
स्तुत्यं सौजम्य, निस्सीम दत्तभक्ति 
स्यादि उष््वर गुणाच्या, 
अभिनैदनाथ हा प्रय 

प्रमादरपूवक 
अपिंला 
असे, , 





प्ास्तातिक दान शब्द्‌. 
--- वदद 

पूर्वहकेतानुरूप हा साथ-मडामारताचा चथा भाग~“विरादपर्व-आञ' 
-बाचकांच्या सेवेत सादर करोत आहोत. समापर्वप्रमा्णेच है विराट पर्वहि, 
फार लहान नाहीं बु फार मेठि नाहीं, अपे असल्यासुकर ते एकाच मागत प्रसिद्ध 
कटे अदि, ह्या षिरादपरवाचे एकंदर अध्याय ७२ असून शदसांची सस्या २२६२. 
अहि. पर्दा उवोग, मीष्म, कणे, शति इ्यादि प्व फार मोदीं असल्या- 
मुके, तीं मात्र, समापर्वाच्या प्रस्तावनेत सांगित्ल्याप्रमाणं एटःपिक्षां अधिक 
भार्गत पुणी टरा लगती. हरिव॑शासह हा सहामारत ग्रथ एः रश्च छो 
तद्‌; अहि; व तो संपूर्ण ग्य २५ शिवा २६ भाग॑त क्टला पद्धतीने 'पू्णं दर 
ण्याचा समेत आम्ही देखा अहे, त्या संवैधाची सविस्तर माहिती समापर्वाच्या 
प्रस्तावनेत दिटी अहिच. अर्थात्‌ व्याच पुनरुक्त करण्याचे ये प्रयोजन नाही. 
धर्म, नीति, व्यवहार, इतिहास, दम्य, समाजरचना, राजद्ारण, श्यादि' 

रष्टीम प्रतर पर्वात टक्षात व्रेण्यासारखा माग कोणता, व्यासेत्रेधानै प्येखः भागाचे 
शेवटी समाटाचनांत उहापोह टरण्याच करम आम्ही ठेत्रिट अष्टि. दयप्रम्णें 
ह्या विर्‌ःटदपरवात आच्ल्या द थाभागांचें सोपपत्तिवः विवेचन संपायोच॑नांत कड 
अहिच. अतिरायोक्तीच प्रस॑ग वग्टे असतां महाभारताच्या प्रत्य पवात्‌ लौ 
तहीं भाग फारच महचाचे अहित, ह निःसैदेह आहे; व साच सहव समाठो- 
चनातीट विवचनावरून ममज्ञ वाचरच्या रक्षत अल्यावाचून राटणीर्‌ नाद्य. 
उदाहरणाथ- समापर्वात राजाच रत्य म्टणूर राजान प्रजेशीं कृ 
वागा याविषथीं नारदाच्या मुखान धर्मराजा केटेदा उपदेशा जस। प्रयेक राव्य- 
ठ्या पुरषास मननीय अहि, त्याचप्रमाणे द्या विराटपर्वात राजसेन राजसी 
कस वाणा याकवधानें पोम्य गुख्मीं पडा वेेटा उपदेश प्रतयरः राज्‌ 
सेवेत्मनं क्षांत बाच्छाण्यासारखा आह. चूत ( जुगार ) या सारखं ज्य्तन रिती 
अनिष्ट परिणामी अरर्ते, आणि मनुष्य एट दां व्यसनाधीन श्राप ह्यणने तो 
कितीहि चतुर असला तरो टसा बुद्धिहीन होउन सवस्वास अचकवतो, याच चित्र 
सभापवात य॒त प्रय॑गंत धमेराजाच्या वाग्णुद्ीत दाखवटं आह; तर परखीचे 
र्यी अभिाष बुद्धि ठेवल्यानि क्ते अनिष्ट परिणाम होतात, हे विराट पर्वं 


(२) 


द्चिकः व रधी याच्या प्र्गाने यचिल्परचे चरत्रात दाखविठे अहि, शिवाय 
चाद्वप व सोरवषं हा ष्यौल्षिविषयक रास्ःचा प्रश्न ह्या विराट पर्वत भीप्पाच्या 
दरे सोडत्रिखा अहि. आणि सवात विहेष महत्वाची गोष्ट म्हणजे आपत्तिदालीं 
प्राप्त ग्रसादडे रक्ष देऊन मनुष्यान दस वागे असतां सखीकृत दायात यदा येतं 
याच चित्र विराट राजाच्या परीं परंडवांच्या वागणुटीत उत्तम वटवे अहि. 
आमच्या राजह्‌रणी पुरुषान सुप्रतच्या आपत्तीच्या कुटी तै रक्षत घण्यासारखे 
अष्ट. तास, संस रीत गजटेल्या व राजघराण्यांत तसेच जगान्या व्यवहारांत 
वगणान्या प्रत्ये मानवी प्राण्यास हं विराटपव आदररूप अकतेव अहि. 
आमच्या आ्य-श्रांत उपनिपत्‌- ग्रथ तचज्ञानाच्या टृषटीन व श्रीमद्भागवत 
प्रथ भक्तिमागाच्या दीन जे ग्रष्तर अहित, तसाच व्यवहार, समाजटःरण व 
राजयव्‌।रण या तनह ष्ठन महाभारत ग्रय भ्रष्ठ आहे. महाभारत म्रधासारखा 
मागदर्शीठः दुसरा ्रेयच नाही, असँ जँ व्द्रिन.चेँ मत अदे) ते खरं अहे; अणि 
है आर्ट आरभीच पद्धिल्या भागाच्या उप्रादघातांत वाच्या दृष्टोपत्तीस 
आनट आहि. सप्रतय्या अपत्तिकिटात मनाचौ शांति देवन द ततैव्यनागृति 
व्रण 1 महाभारताप्तारला दुसरा ग्रथ नाही, असं आमचं प्राजल मत आहे 
गि म्दणूनच हृषीच्या जीव्रन -चहाच्या रदत ह्या श्रेष्ठतम म्रथांचा प्रसार 
मरारी भ षा बोल्णाव्या वटजनसमाजांत सवत्र व्हावा अातिषयीं आमचा ह 
प्रत अहि. सहृदय वाच) आमचा हा प्रय टक्षात घञउनतो गड टङ्न प्रतीरं 
अरा आब्हांस्त उमेद अहि. असो; इतः; सौगरून आतां आप पटीर लायार उ व, 
परधप्रदारनाचया दारां ब्रहुननसमाजांत ज्ञानाचा प्रसार दराव, या उदे 
शने मेटच्छीने, १ आयघम्‌ प्रधमाटा, २ सुवाध ग्रथमाटा, आणि ३ श्रीसयाजी 
साहिसयमाढा यप्रमाणें तीन मा्यंच्या द्वारं विविध विपरसांवर्‌ दरसाट द मीतदमी 
२४०० पृष्ठच ग्रेय प्रसिद्ध टरावयच, असा सःत रेल अहि, हं वचदांस 
माहित अहिच. व्या संटेतानुरूप मड्ट्टीच्या सहार पद्धतीच्या रचनेपासून गेल्या 
तीन वपीच्या अवधौत वसल तीन माच्या द्वारें एवं दर ३३ ग्रे प्रसिद्ध केटे 
आदित. पेद, आर्य धर्मप्रय-माटेच्या द्वरे पांच प्रय प्रपिद्ध काटे अदित, ते असे- 
१ सान्वय सार्थं भगवद्रीता शृष्टटस्या ९००, सार्थ-महाभारत आदिपर्व भाग १-२ 
पृ्टयस्या १७००, सभापवे पृष्टसंस्या ५५०, व व्रिशटपव पृषटस्ल्या समार ५०० 
याप्रनापे ह्या माटतून सरासरी ३७०० प्ष्ठंचे भ्र प्रसिद्ध रटे आहेत 


(३) 


२ सुबोधभ्रधमाला-यामाटेतून नवीन व पुनुद्रणाचे भिद्ुन ए दर १२ ग्रंय 
प्रसिद्ध रेखे आहेत, त्यांत श्रीयत चताम्ण पिनायय, वैद यांचा ‹ मरःटा स्वराउय- 
संस्थाय -श्री शिवाजी महाराज ` २ श्रीयुत दरदीटर यांचा कृप्रिरिया. व 
र श्रीमत सैपतराव गायद्‌वाड यांचा नेपाट्चा प्रवास) हे प्रेय नवीन अपन, 
9 परिचारिरा, ५ वरिश्वनिरोक्षण, ६ ल्ियांचे रोग, ७ अर्वाचीन द्विता, ८ सर्शा- 
स्पदो, ९ साध-पचदरी, १० अष्ात्मरामायण, १९ वेदरट-निणय, ष 
१२ बृहयोगवाति्सार भाग १८, सेर प्रय पुनप्रुदरित अदित, 

३ श्रीसयाजी-सादिव्यमाटा-या माटेतुन गेल्या तीन सायत १६ ग्रथ 
प्रसिद्ध टे असून, दे सयं ग्रंथ आमचे विचाभिटाषी श्रीमत महाराज सयाजीराप 
गायः बाड यांनीं सादिव्यप्रदाङनाच्या कायर रितां जो दोन रक्ष स्प्यांचा स्वतंत्र 
निषि टेवटा आहे याच्या व्याजांतून वेग्वेगस्या तत्न टेखट दि दूने तयार्‌ दरविटेटे 
अहित. द्या म्र्यात--१ वाट, त्याची सूश्रुपा व सवधन, हा प्रेय व्यवहारात प्रत्यव; 
ु्टुबास उपयागी असा अष्टे. दीघनिदगय भाग र व बद्धम) हे ग्रथ वेद्ध 
प्रतिपःदटः अदहत्‌, आणि ४ पश्चिमाय त्चक्ञान, ५ व्रिद्युन, & सुट नीतियासख 
७ तंजायस्व मराट रजे, ८ दसलिद्‌ः दता, द ग्रथ जरी माषांतरर५ आहेत 
तरी :एविहास, तचक्नान व शाद्धीयज्ञान या द््रीन अम्याप्तदासत फरार उपयोगी 
असे अहित. नवना ग्नेय नीतशासप्रवाध हा रवतत असू यातत आयव पा 
माव्य म्रधाधारासड नीतिदाखाचा सौपपत्तिर्‌.दचारटे ट्टा उस्त्यार. ८ हः प्रथ 
मनननीय जसा आद. या रिवाय याच माच्या अगभूतत बारज्ञानमासा प्रभूत 
माटास्या उपथागार्‌ सतां एद माटा दुर्‌ आहे. त्या मार्तून गत तान साद्यत 
जिकवरादादा देर्‌, सम्राट अशोादः, नरसी म्देताः दण्‌) रामदास, भादौीच्यः 
शूर राणी टक्ष्मीवाईं व ब्रह््चारौ भीष, याव्रमाणं वाटोपयोग्यै सात चरित्रगर 
मेडीच्या वि्यमाने प्रसिद्ध क्षारे यप्तनसा पुस्त एत दर पृष्टरस्या आ श 
व्र छाद्य अददि. तात्य, द्रसाट २४०० प्रग्रच ग्रथ प्रसिद्ध रराव्यचे, द्या 
केटेल्या सहे तानुरूप, तीनहौ माला मिद्न गद्य गेल्या तीन साटाच्या ऊन 
धीत ७२०० प्र्टंच (वर्जी स्मारं ६९००० दर प्च ग्रथ प्रपिद्धटस्म 
राक्तीवहिर आपै सतेव्य बजावपण्याच] प्रयन देखा आह. 

हातीं परतटे म्रधप्रदःशनाचं हं दायं पापश्ांहि अधिक, नटनं चारन 
द्ध पिक्षाहि स्वल्प मतीत म्रेथांचा प्रसार दरावा, असा म॑ड्टीचा रिचा 


(४) 


चाद आहे, दषटीं आम्ही मोग्या ( इमी ) आकाराचे ग्रथ टायमचे प्राह- 
कांस ईभर एष्टंस सहा अणि ब टृह्ान (क्राउन) आकराचे ग्रैथ ₹े.मर पृष्टांस चार्‌ 
अणे, अर दरनें देण्याचा कम ठेवला अदि. परंतु प्राहकांची सख्या 
पाच हजार न्नल्यःस हे ्रैय यादक्षाहि निम विंम्तीस देतां यतीर असा आमचा 
अदान आ, सा्िवयप्रेमी वाचय नीं मनावर्‌ पेन आपणातपे एव एद च वगणी- 
दार भिव्खवूल देण्याचा निश्चय केला, तरी ही गोष्ट सहन साध्य होणार अहि. 


आमच्या काया सवच सहानुभूति मिद्धवावी आणि ग्रैथाचा प्रसार 
सर्वत्र व्हावा, अशा उदेरानिं वेगमेगव्या र.गनाग्रणी व स॒व््यच्छु सजनांस 
मडटीचे केगवरेगछे श्रय अपण ट्रण्याचा एद्‌; नियम म॑डन्यीनै आंखटा आहि. 
अडकतीच्ा हया ज्ञानप्रसाराच्या कायास अ्यांच्याट दून प्रोत्साहन निस्ते, यांस 
वयाच्या इच्ेग्रमाणे व्या त्या विषयाचा ग्रथ व्रेमादयपवैकः अण करण्यांत येतो. त्या 
नियमास अनुतहन साप्रतचा हा सा्थ-महामारताचा चवधा भाग-तिराटपवै- 
रथ, दादर भेधीर प्रसिद्ध योतिष्री श्रीमान्‌ मोरिद्‌ जनार्दन बोरवःर शास्र उर्फ 
गजानन स्वाभी, यक्त म।दपू्ैवः अपण द्रण्यांत आटा अदे. श्री, 
गजानन स्वामी > एलः त्रासादिवः ्येतिषराखयगेविद असून परोपःररत, 
साहिव्यप्रमी ग टत्तभक्त आर्त. त्यांनीं रत्नागिरी जिनल्द्यातीट आपल्या 
विच नविच्या नसार्णिद, वनश्री्ने सपन अशा जन्मभूमीत 
हजार सपथे कच रकन सदर मदिर उभार्न व्या दिट्णीं दत्तमूतीची 
स्थापना द्धी अदि, आणि उव सस्थानाधिपति श्रीमत वाद्छासाहूव ५तप्रतिनिषि 
याच्या हस्तं नुः. खाच स्या सदिराचा उदूघाटन समारभ दून रलनागिर जिश््या- 
तीर हनारौ ६ स्त अन्नदानाने, ईश्वरभजनाने व श्री दत्ताच्या द<नठामाने, 
तूप्त ररे आह. अमच्या आयैसरटरतीच ते एः मोक्ते असून महाभारताच्या 
कास त्यानीं पेरन्‌ होऊन प्रोत्साहन दिटै अहे; आणि द्या उपकृतीवैं दर्शकः 
म्ह५न हा भाग स्य॑स सादर समपेण दरण्यांत आला आहे. 


असो, य।ढे उचोगपर्वीस आरंभ टेदा जहि. उवोगपवे ६६१८ %छोका- 
सट; अ व्यषु त दीन भाग॑ति पूर्णं टरणार आहत, म॑ंडन्टीने रिरावर घेत- 
ये हं मोटे व्‌ महृत्ाचं दार्य, आमक प्रेमल वाचदः ह॑सक्षीर न्यायाने गोड 
सरून पती अदी विनती दून, हे प्राप्ताभिकि दोन शब्द येथे पुरे करतो, 


भुबर, पौष, युक १ रदे; १८५५. दा. सा. यदे. 


अनुक्रमाणका. 


--&०&-- 
अध्याय विष्य 
आररभव्वि विषय--१ प्रस्तावना ४ क 1 
२ अनुक्रमणिका र. ४ प 
१ पांडवप्रवेशपव पृष्टे-१ ते ५७ 
अध्याय १--?  अज्ञातवासाब्रहट पांडवांचा पिचारापिनिमय 
अध्याय २-१ मीमाच्या कामाच दिशा । व 
२ विराटाकडे अजान करावयाचे काम ... 
अध्याय ३--१९ नकुल-सहदेवांनी विराटाकड करावयाची करम ... 
२ विरायाकंडे द्रौपदी कामारी 
अध्याय ४ध--९ पांड्वाना धोम्याचा उपदे...  ... 
अध्याय ५१ पांडवांचा मस्य देशाय्या वनात प्रनेद्य... 
२ शस्राख्ं गुप्त 2ेवण्याचौ योजना 
अध्याय ६१ दुगादवीचं स्तोत्र... ४ ५ 
२ संकटनिवारणा यिचछिरारमे केटेला दुगौदेरवाचा धावा 
३ पांडवांस दुग।देदीरयं दङन व वरप्रदान 
अध्याय ऽ-१ युधिष्टिराचा ब्राम्हणरूपानं ।भराटाच्या सभ॑त प्रवेया 
२ युरिदठिरच्या सगा रैमाटूम बतावणी 
अध्याय < १ आचाव्याच्यारूपानं म^माचा चररायाच्या समत प्श 
अध्याय ९१ द्रोपदीचा दासीरूपाने विराटाच्या नगरात्‌ प्ररे ... 
२ द्रोपदीच्या सोगाची वतावणौं 
अध्याय १०९~- १ सदहदेवाचा प्रिराट नगरांत प्रवद 
२ पिराटाकड सहदेवाच कामगिय 
अध्याय ११- १ अयुनाचा बृहन येपरानं विरारस्मेत प्रवेश 
अध्याय १२--१ नङुखाची पिराराक्डची नोकर्य 
२ विराटाच नगरांतीट पांडवांच्ी दिनचयां 


9 ० 
9 ०) ध (७ । 


> 
५ 


अध्याय १२ र 
४, 
३ 


अध्याय २४-ः 
अध्याय १५ 
सध्याय १८६ 


^) 


र 
4 
अध्यय ९७- 
ध्याय १९१८-२ 
अध्याय (९<- 


9 


२ 
अध्याय ०: 
अध्याय २९२९-५ 
धश्याय २२? 


<ॐ+ध्याय २द- -र 


4 
अध्याय ८-- 
९ 
३ 


महाभारत-विराटयपर्व, 


२ समयपालनपनं पृष्टं -५८ ते ६४ 


विरार नगरांत पांडवांचीं कामं भ: ५ 
मीमाच॑ जीमूतमह्टाश्ीं युद्ध... ११ 0 
मछ्छयुद्धांत जीमूत मद्छाचा वध ड ६ 


दु +. च्‌ ¢ - के 
२ केचकवधपमे १४६५ तं १३८ 
काममो रित कौचक द्रौपदी मनधरणी करतो ,.. 
सदेष्णा व द्वौपद्यी यांचा सवाद 9 थ 


वमचकाचा टवव्टपणा ४ ६३ व 
मीमाचा करौध व युविष्ठिराचौ समयसूचकता „.. 
वचक्राच्या छढ्यानं गांजयेटी पद्‌ ,.. ध 
यु रिषठियने के.टरं द्रापव्यीचं समाधान ... इ 
द्रोपदीं टेल दद्धि ०० द 4 
द्रो पदन व ममाची भेट ०, व ९ 
द्र।पद्य हृद्यद्रावक भाषण ४ इ 

पद+< हदयद्रावकं भाप्रण ( पुटे चाद) ० 
भीम व द्रौपदी यांचा संवाद 2 ८ 


43 


म व द्र्‌।पद। यांचा सवाद्‌ ( पुट चालू) .“. 


ञ।माक्रद्ून र प५।-प सात्वरग [ह [7 । 
काममे।{रेत क्धचक पनद्व द्रोपदीची मनधरणी करती 
क^चकाद देया करार द्रपद^ भ।मास सांगते ... 


ममि नृत्य शास्त ल्पून वसता  ,.. भ 
कृ¢चक्‌ व भीमसेन यां युद्धसमागम ,. = 
मीम व कीचक यांयं वादूयुद् न व 
भीतिरनाकद्रन क।चकाचा वध ६ र 


द्रौपद्य्य सांत्न व कीचकवधाची प्रसिद्धौ ... 
व च काबयोचर द्रौपद्वीर जाद्धण्याची तयारी ... 


गघदवेषाम मम स्मयानाकड जातो ... ध 
भामाच्या दृस्तं १०५८७ काच्कांचा वध ,,. त 
द्रौपदी व ममाची पुनश्च भेट ,„, ति, 
बृहु्नला व द्रोषदी यांच। भेट 9 ४ 


५९ 
६१ 
४६३ 


६७ 
७५ 
७\७ 
७९ 
८ र 
८२ 
(0 
८७ 
८९ 
९.४ 
९५७ 
१०६ 


११४ 
२१७ 
२१२१९ 
१२१ 
९९३ 
१९५ 
९९७ 
१२८ 
१३१ 

१३३ 
१२३५ 
२२३७ 


अध्याय २५- १ 
अध्याय द 
अध्याय २७- १ 
अध्याय २८ 
अध्याय २९.--१ 
अध्याय २८? 
२ 
अध्यय ३१- 
२ 
२ 
अध्याय २२ 
अध्याय २३२३-१ 
२ 
४. 
1 
इ 
अध्या २८६- १ 
९ 
अध्याय २५-१ 
अध्याय २६ 
१ 
अध्याय २५७ 
र 
४, 
अध्याय २३२८-१ 
र 
३ 
1 


अनुक्रमणिका, 


¢ गोहरण पव ए्-१३९ त ३५८ 
हैर पांडव बेपत्ता ्ास्यार्यं दु्यांधनास सांगतात ... 


दुयोघना> दःखोद्धार 
पांडवांच्या सौघाबर्‌ट' वाराघार = 


पांडवांच्या रोधापिषय भोप्माचा अभिप्राय 
पाडवाच्या सज्ञातवासाविषयीं कृपाचाय।चा अनभप्राय 
विराटाचा सूड परण्यापिषयीं सुम संमति देतो 


सू श्याच्या मतास कणाचा दुजरा 
विराट राजापं गोग्रहण ०, 


दक्षिण गोधन सोडपिण्याकरितां पिरायसैन्याची तयार 


युद्धांत विराटास पांडवांची मदत भ 
विराट व॒ त्रिगतं यांसं युद . 
विराट व जिगत याचि युद्ध ( पुटैः चाद ) 


त्रिगत।नीं पकडटेैल्या विराटास सोडधिण्यासार्खी 


भीमाचा उपाय ... 

भामि व सुदामा यांच युद्ध ... 

भ्तीनं गांगरटेन्या सुदम्यान्ी घांवपट 
मम निगत।च्या राजास पकडतो 
स्राटाकटन पाडवाचा सम्मान 

विराट राजाचा जयघौप् 


कौरवान केष्ेटं <त्तरगोग्रहण ४ 


उन्तराच्या फुरारक्या न ध 


द्रौपदी सार्थ्यायं नांव सुच।भिते ,, 
उत्तरा भावाचा निरोप बृहन्नटेस सांगते 
ब्रृहन्नखा उत्तरा सारथ्य पतकरते ०, 
गोधन सौडव्रिण्याकरितां उत्तराच तयामी 
बरृहश्नला व. उत्तर युद्धावर जातात. 

उत्तर च ब्रृहक्नल. यांचा सवाद्‌ 
उत्तर भितीनं पटतो. ध ६ 


अयन पटपुर्या उत्तरास धरून रथांत बसवितो 


। 8.9) 


@ = ॐ 


@ 9 ॐ 


क # ने 


१३९ 
१४२ 
१४५ 
१४७ 
९.५९ 
१५९५ 
१५७ 
९९ 
१६१ 
१६३ 
१६९ 
१६९ 


१७२ 

१७३ 
१७५ 
१७७ 
१७९ 
१८१ 

१८३ 
१८५ 
१८७ 
१८९ 
१९१ 
१९३ 
१९५ 
१९७ 
१९९ 
२०१ 


महा मारतव-~विराटपव,. 





अध्याय २९्--१ 
म 

अध्याय ४५४८-१ 
ध्याय ४१- 
अध्याय ६४२८-२ 
अध्याय ४२-- 
अध्याय ४५--१ 
, 
अच्याय «७५-- 
ट 

र 

अध्याय ४६ 
२ 

अध्याय ध७--? 
श 

अध्याय ४८ 
अध्यय ४९ 
२ 

अध्याय ५० 
अध्याय ५५९१-१ 
अन्याय ५२९ 
अध्याय ५२: 
९ 

अध्याय ५४-- 
२ 

३ 

र 

-अथ्याय ५५ 
| ^ 


कौरवांच्या सेन्यांत अपडशकून होतात ... 
करणास दु्योषनार्चै उत्तर 

गांडीव धनुष्या प्र्दसा ,, 
उत्तर शमीवर्चीं हत्यां काठतो, 
उत्तर राखराख्रच वणन करतो. 
पांडवांच्या श्त्रार्चे वणन 

असन उत्तरास पांडवांची आओढख पटवितो. 
अजनास दहा नावि पडण्यार्चीं कार्ण ... 
अजनाकडन उत्तरास अमयदान 

अर्जुन प्रदत्वाच खर्‌ कारण सांगतो. ,,* 
अर्युनावर रस्रास््रां ची प्रसन्नता. 
अर्जुन उत्तरास धीर देतो. ,,, श 
कोरवांस हौणाव्या अपशकुनांच द्रोणाकट्रन वर्णन 
दुय)घनाचै आदायुक्त उद्भार 

कणं द्रोणाची केली निदा 
कण।्च गव॑युक्त भाष्रण 

कृपानें केलेली कणाच कानडउघाडणी, 
अजनां सामना करण्याची युक्ते. 
अश्चत्थाम्याचा कण।स उपदेश. क 
भौपष्माचा पक्त सहा. १. 0 
दुयाघनादिक द्रोणाच क्षमा मागतात.० . „.. 


भीष्माने केटेखी काटगणना. ४५ 


| 80 
| ॥ @ 9 


। 86 । [ह 8 | 
#-9 ® @ 9 
@ ॐ 9 


1 1 । 1/1 }। 


` मीप्माच्या मताप्रमार्णे दुांधन गारईस घेवून पठतौ, ` 


अजन दुयांधनाचा शोधे करतो. ^. ६ 
अथुनाच्या दरान्यानैँ कौरव देन्याची घाबर्युडी ,,: 
अड्धनाची कर्णावर चाट | 
अर्जुनाकट्न राश्च॑तपाचा वध 
कण व अजुन याच युद्ध. 

अयनाकट्न कणाचा पराजय 
केरवांद अचनाच युद्ध. 

अनुना प्रचंड युद्धसामध्थ व पराक्रम 


18, @@ 9 
188, #@ # 
@@ = 
। 8 । 


अध्यय 


अध्याय 
अध्याय 


अध्याय 


अध्याय 
अध्यय 


अध्यय 


अध्याय 


अध्यत्य 


अध्याय 


अध्याय 
अध्याय 


न्याय 


अध्याय 


ॐध्याय 


५५-- २ 
४ 
८--१ 
५.७-- २ 
१८4 
२ 
४ 
९. 
६०- १ 
९ 
2? 
८4 
३ 
८२-? 
दद २ 
ह 
६८- १ 
२ 
2५-- ९ 
द्द-- ए 
२ 
३ 
£.७- १ 
श 
द६८- १ 
4 
३ 
४ 
४: 
त 
द९-- 


अनुकमागेका, 


अर्युन उत्तयस कोरवयोध्यांची आट पटदितो. 
अयन उत्तरास क।रवयोौध्यांच्या खुणा सांगतो. 
अर्जुनाय युद्ध - कोशस्य पहाण्यास आच देव. 
अयनाच व कृपाच युद. ... ... 
अञनाकदड्न कृपाची पिचिहार. 
अर्छनाचौ गुर द्रौणावर चाल, त ४ 
द्रोण व अयन यांच युद्ध, ,,. 
अश्वत्थामा व अजन यांच युद्ध. 1 


कणौयनाचा मर्मभेद संवाद. = „^ 
अर्जुन व क्ण राच युद्ध. 
उत्तर अयैनास आप्रटी दुद॑शा सांगते. ५ 
घावरटेस्या उत्तरास अजन धीर देतो. 
दुःशासनादि वायंचा पराभव. 
सर्जुनाचा अद्भुत पराक्रम. 2 
सामुदायीक्र युद्धांत अजुन सवास मोहित करतौ. ,,. 
सर्वं कोरवांरीं एकय्या अर्जुनाय युद्ध. 
म्पि व अजुन यांचे युद, 
मप्मिजुनांवर देवांची पुष्पत्रष्ि. 
अजुन ब दुयाघन यां युद्ध. 
अर्जुनाच कौरवांरीं युद्ध. 
कोरवविरांच्या बसत्रच हरण „.. ९ ५ 
नीष्माचा दुयाधनास सहा .. 


@@ ० 


शरण आंटेस्या सेनिकाना अर्जुनाय अमय वचन ... 


अर्जन पुन्हा उत्तराच सारथ्य करितो ... 
वियट विजय होऊन नगरास परत येतो 
राजपुत्र उत्तराविषयीं विराटाची चिता 
उत्तराच्या स्वागप्तासवधीं राजाची आज्ञा 
कक ब्राह्मणाच्या मापाने विराटाचा संताप 


राजपुत्र उत्तराची भिरवणूक... ६ ९ 
विराटराजा कक ब्राह्मणाची क्षमा मागत). 

राजपुत्र उत्तराच धूर्तपणाचं उत्तर 
विराट व उत्तर यांचा संवाद, 


88 । 


२२३५. 


३४१ 
३४३ 
३४५ 
३४७ 
9.4 
४.९३ 
४ 4 
@ 1 (४ 
न्‌ 9 के 


४ ५. ५ 


सार्थ -महाभारत, विरारपवं 


वैवाहिकपवे ३५९ ते ३७४ 


अध्याय ७०-१ अजुन विराटराजास पांडवांची ओव्छख पटविता ... ३५९ 
अध्याय ७१-१ विराट सवं पांडवांची ओग पटवून वेतो ... ३६३ 


२ उत्तराँ केटेटे पांडवांचे वणेन ध ... ३६५ 
३ विराटराजा युधिष्टिराला राज्य अर्पण करितो = ३६७ 


अध्याय ७‡- १ उत्तरा व अभिमन्यु यांचा विवाह ० ०. 8६९ 


नपरिषि््- 
१ कटीणाब्दांचा कश्च ,,, ध न ०० १-२ 
.२ समाटोचन ० ध ६ 9६ ०० १-५६ 
३ सूची ,० ८ 4 ० 2 ००० १-४ 
४ निवडक सुभाष 4 4 ० ०, १-१२ 


या भागां आरेटीं चित्र. 


१ श्रीमंत महाराज सयाजरिाव गायकवाड, 
२ उ्योतिषरशाच्लविरारद . गोविंद जनार्दनयाच्नी बोरकर. 
३ %्र#मत्‌ व्यासव गणपति-महामारत-ङ्ेखन 

४ विराटराजाकडे भीमाच आगमन 

५ वधराट नगरां सेरध्रीचा प्रवे 

६ विराट दरबारांत किचक व सेर॑भ्रीचा प्रवेद ... 
७ चितामय्र सेरा ... र ४ ५, 
८ भीम व किचक यांचे मष्टयुद. 5 क 
९ रम॑ध्वं स्वरूपांत भीम सेरंभ्रध्चि शात्वन करती ,, 
१० बृहृश्नला भवभति श्चारेस्या उत्तरास धार देते . 





(0 


चुकीची दुरस्ती 


पान ३३६ वर अ. ६६ शोक १९ याचा अभ पुढीलप्रमाणे समजावाः--- 
पु शुद्धीवर आच्यावर, तौ सुरद्रतुस्य अर्जन एकटा युद्धस उभा असून शत्रूच्या 
कचाटथातून मुक्त श्चाला आहे असं पाहून, तो धृतराष्टपुतच्र ( दुयाधिन ;) रूगवगीर्न 
-कोरव्वीरंस ग्हणाला ( १९); 


11 क, 


2 


~~ ~= ~ 2 





॥ ~ 


(५१.५५ 
2 १५.५ 


^^ १५६. 
- 4 
(0 


५ 


५ 


८ ' ४, | 
118 थी । १ 
1८41 ४ 


1 1१.२11 १.१ 0.1.194 
) 1 1 48; 
(144 111१ 
॥ 0 १५१६१९५६; 1११ ५,११ 1 ५१ 
सविर पपम्‌, 





माग 9 था-विराटपवे-संपुणं 





विर्‌ टपवं 


५ / ॥ ४ ५ 
५ 
५५ । 
| 


प्रवेडापये 


[ष्य 
[| 
॥ि। 





| ॥ ५ 
५ \ ६५ ५ 


९५ ॥।। 


अध्याय ८--बिराटः-.बछवा, तै आचारा अहिपर ह मला खरे वाटत नाही. 








अध्याय १ 
[ पांडव विराट राजाकडे जाण्याचा निश्वम करतात, ] 


॥ भ्रीगणेश्चाय नमः । श्रीबेदन्यासराय नमः ॥ 

नारायणं नमस्कृत्य नरं चेव नरोत्तमम्‌ । 

दैवीं सरसरतीं चैव ततो जयधुदीरयेत्‌ ॥ १॥ 
जनमेजय उषाय-- कथं विराटनगरे मम पूषैपिप्तामहा, 

अज्ञातवासष्टुषिवा दूर्योधनमथार्दिवाः ॥ २ ॥ 

पतिव्रता हाभागा सततं ब्रहषवाद्रिनी । 

द्रोपदी च कथे बरहम्ह्वाता दुःखिताऽसघ्‌ ॥ ३ ॥ ` 
 श्रीगणेशास आणि श्रीवेदव्यासास्‌ नमस्कार अंसो 
नारायण व नरोत्तम नर (अदन) यांस, त्याचप्रमाणे सरस्वती देवीस्‌ नमस्कार 

केल्यानंतर जय नामक ग्रेय ( मदामास्त ) वाचानयाक्च छगविं ( १ ) 
 प्रमजोर्वनीं न किराटनगसंत राहून अङ्ातवास कसा केखा ! (२ ), वैष अ 
-महानाग्यशचायी, पक्िरता ब श्रीकृष्णमजनांत सतत निम्र भक्ठणोप्वा दीवि: 
` शज्ञातासातरे पे दुःखाच दिवस कपे करे  ( ३ ) | 








२ सार्थ- महाभारत, विराटपर्व-पांडवप्रवेशपर्व, 


बैदास्पायन उवाच-- यथा विराटनगरे तव पूैपितामहा, । 

अ्ञातवासष्चषितास्तच्छुणुष्व नराधिप ॥ ४॥ 

तथा सतु वर्ौषटन्ध्वा धर्मो धमेमतां वरः । 

गत्वाऽऽश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ सवैमेव तत्‌ ॥ ५॥ 

कथयित्वा तु तत्सर्व ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः । 

अरणीसहितं ' तस्मे ब्राक्षणाय म्यवेदयत्‌ ॥ & ॥ 

ततो युधिष्ठिरो राजा धमेपुत्नो महामनाः । 

*स्॒िवत्यौऽनुजान्सवांनिति होवाच भारत ॥ ७॥ 

दादशेमानि वषांणि राज्यविप्रोषिता बयम्‌ । 

तरयोदष्नोऽयं संप्राप्तः उच्छात्परमदूव सः ॥ ८ ॥ 

स साधु कौन्तेय शतो वासमञ्ध॑न रोचय । 

सैवत्सरमिम यत्र वसेमाऽविदिताः परैः ॥ ९॥ 

वै्ैपायनं म्हणालाः-- राजा, तय प्रपिताम॑नीं विराटनगरीत अङ्गातवास 

कसा केढा त रेकः-धरमनिष्ठामर्थं श्रेष्ठ युधिष्ठिरस व्याग्रमार्णे (बनपर्वात वर्णन केल्या- 
भ्रमणे ) वर मिद्माल्यावर, स्याने आश्रमात जाऊन ब्राहमणं ती स्वं हकीकत 
सांगितटी ( 9-५ ). त्राह्मणांस त सारं षतमान सांगितल्यावर्‌ युधिष्ठिराने त्या 
(अभिहत्री) ब्रह्मणास दोन्ही अरणी * दिल्या (६), नंतर मक्टात्मा यमधमोचा पुत्र 
युधिष्ठिर राज्ञा आपल्या सै बेधूना जवक बोखावून, * भाता, याप्रमाणे 
म्हणाला {--(७). “आपण राष्यश्रष्टप्नाल्यास ही जआन बारा दषं स्ञा्टी. आतां 
आपणांस हा खागष्टेछा तेरावा संवस्सर अज्ञातवासांत काढावयाचा भसल्यारने 
त वर्षं काढर्णे अति कटिण आहे ( ८ ). तर, कंतिया अञ्ना, भ्या विकारी 


आपण शा संबप्सरांत वास केटा असतां आपणांस कोणी ओक्खणार नाही, 
भसँ स्यठ तडा कोणते चाड दिसते १ ” ( ९ ). 


१ सदितै-भिश्ुनम्‌ । अरणौषदितं मन्थं इति पाठान्तरे मन्यमानानमन्यनर्न्ह्म्‌, 
अरणीभ्यां बरहितम्‌ । ( नौ, ) । 
२ बतेतिरप्य्थः । एकत्र आनीय । द॑मिहृष्येति पठे स एवार्थः (नी) 


अ, १-अज्ञातवासराबहूल पांडवांचा षिचारविनिमय. ` ३ 


[पिपी ० ० 


मुन उवाच -- तस्यैव वरदानेन धममस्य मनुजाधिष । 

अज्ञाता विचरिष्यामो नराणां नाऽत्र संश्चयः!॥ १० ॥ 

तत्र वासाय राणि कीत्तैयिष्यामि कानिचित्‌ । 

रमणीयानि युनि तेषां किचित्स्म रोचय ॥ ११ ॥ 

सन्ति रम्या जनपदा बहनाः परितः इष्न्‌ । 

पाश्चार्ेदिमत्स्याभ् शूरसेनाः पटराः ॥ १२॥ 

दश्चाणां नवराष्रा् महाः शाखा युग॑षरा 

ऊुन्तिरा्ं च विपुर सुरारावन्तयस्वथा ॥ १३॥ 

एतेषां कतमो राजन्िवासस्तव रोचते । 

यत्र वस्स्यामहे राजन्तवर्सरमिमं वयम्‌ ॥ १४॥ 
युधिष्ठिर उवाच-- श्चतमेतन्महाबाहो यथा स भगवान्प्रभुः 

अनत्रवीत्सवेभूतेशस्तत्तथा न तदन्यथा ! १५॥ 

अवद्यं त्वेव वासाथ रमणीयं शिवं सुखम्‌ । 

संमन्य सहितैः सवैवेस्तन्यमङ्कतोमयैः॥ १६ ॥ ` 

अजन ग्हणालः-- “राजा, व्या यमधमौच्याच वरप्रसादान जापणा्न 
जज्ञातवासाम्ये कोणीहि मनुष्यं निःसंशय ओव शकणार नाददीत ( १० ) 
तेन्हां असा वास करण्यासाठी मी क्यिक रमणीय व संरक्षित राष्ठ सांगत 
त्यापेकीं वुम्शांस कोणतें पसंत पडते त सांगा ( ११ ). कुर्देशाष्या सभो 
पचार, चेदि, मत्स्य, रसेन व पटच्च?, है फार रमणीय व धनधान्यादिक्छनौं 
समृद्ध असे देश अदित ८ १२ ). तसेच, दशाण, नवराष्र, मछ, श्ार्व 
युगंधर, विस्तीणे कुतिराष्र आणि छरा व अर्वति हेहि देश्च आहित ८ १२ ) 
तर, राजा, यपिकीं कोणतें लिकाण भाषण परत कलिं, की जथ आपणांस 
-ब्षभर राहतां येक ? ”( १४) 
युधिष्ठिर ग्दणाटाः-- “महाबाहो, भूतमात्रांचा स्वामी मगवान्‌ यमधर्म 

बोट्ला ते स्वै मला ठउक अदि; त्यास भयुसरूनच सरव॑घद्कन येई 
त्पाच्याविशद्र कादीएक होणार नादं ( १५ ). तथापि, आपल्या वसतौसा्ं 
एदे घुदर, छलाह व पवित्र असँ स्य अवश्य पादिन, याकरितां आपण 
"सर्वान एक विचार ठरवून अशा ठिकाणी निर्मयपरणे एकत्र वास करावा (१६). . 


४ सार्थ-महाभारत, विराटपर्व -षांडवप्रवेदापरवं 


जोत तते „याभो ८9) पनाक कमोककिििकिनिक 


भत्स्यो विराटो बलवानमिरक्तोऽथ पाण्डवान्‌ । 
धमैीरो बदान्यश्च बद्धश्च सततं प्रियः ॥ १७ ॥ 
विराटनगरे तात सँवर््रमिम वयम्‌ । 
र्वन्तस्तस्य कमांणि विहरिष्याम भारत ॥ १८ ॥ 
यानि यानि च कमणि तस्य "वक्ष्यामहे वयम्‌ । 
आसद मत्स्यं तत्क प्तरूत इरुनन्दनाः ॥ १९ ॥ 
जन उवाच-- नरदेव कथं तस्य राष्ट कमं करिष्यसि । 
विराटनगरे साधो रंस्यसे केन कमणा ॥ २० ॥ 
मरदूवेदान्यो ्वीमांश्च धार्मिकः सत्यविक्रमः । 
राजंस्त्वमापदाष्टः कं करिष्यसि पाण्डव ॥ २१॥ 
न टखपुचितं किचिद्राजा वेद यथा जनः । 
स इमामापदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यामि ॥ २२ ॥ 


मत्स्य देशाच राजा विराट हा बछख्कन्‌ अच्रून पांडवांवर त्याच मोहे 
तरेम अहि. शिवाय, तो धर्मश्षीर ब उदार असून बृद्धि आहि. तो आपल्या 
प्रजेव प्रिय कट्याविषयीं नेष्टमीं दक्ष असतो ( १७ ). म्हणून, भारता, विराढ- 
नबहोतच्च आपण राहून, त्या भूपतीचीं कामे करीत ह वर्ष घाट्वाेँ ( १८ ) 
आतां, वपूजो, वितट राजाक्डे गेल्यावर व्याच कोणकोणतीं कामे आपणांस 
किति वेतीर तै सांगा "८ १९ ) 

अजुन म्हणालः--““राजा, त्याच्या राज्यात तुमच्या हाठूल कशौ नोकरी 
हर्ह्ट ? विराट नगरीत कोणते काम करून तुम्ी दिवस घाट्विणार, ८ तें 
व्रथम साना ) ( २० ). तुम्ही फोमर अंतःकरणाचे, विनयरीठ, षा्भिक व 
सव्यपराकमी आहां; तर, राजा, तम्दी अशा आपत्तीमर्य॑सांपडलं असतां 
काय करार कं? (२१). सामान्य ञोक जाणतात तसै जरूर असणारे 
दुःख राजास काहीच ठाङक नसते, तेढ्शं हा घोर प्रग आठ असतां तो 
कमण्या हात्ज कसा पार पडेढ ?” ( २९ ). 


` 9 बया निषोढ श्यामे । देर समम्‌ ( न. > 








अ. १-अन्गातवासराबहुक पांडव।चा विचारविनिमय , ५ 


सधिष्िर उवाच -- शृणुध्वं यत्करिष्यामि कमं वै ऊुरुनन्दनाः । 
पिराटमलुसप्राप्य राजानं पुरुषषमाः ॥ २३.॥ 
सभास्तारो भविष्यामि तस्य राज्ञो महात्मनः । 
कङ्को ' नामं हिजो भूत्वा मताक्षः प्रियदेवनः ॥ २४ ॥ 
बैदूयौन्काञ्चनान्दान्तान्फङेज्योतीरपैः* सह । 
छृष्णाक्षहटोहिताक्ंश्च निवैत्स्योमि मनोरमान्‌ ॥ २५ ॥ 
विराटराजे रमयन्सामा्त्यं सहबान्धवम्‌ । 
न च मां वेत्स्यते कृथित्तोषयिष्ये च तं नुपम्‌ ॥ २६ ॥ 
आसं युधिष्ठिरस्याऽ्दं पुरा प्राणसमः संखा । 
इति वक्ष्यामि राजानं यदि मां सोऽ्नुयोक्ष्यते ॥ २७ ॥ 
इत्येतद्रो मयाऽऽख्यातं विहरिष्याम्यहं यथा । ` 
वृकोदर विराटे त्वं रंस्यसे केन हेषुना ॥ २८ ॥ [ २८ | 
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्व्यां संहितायां वैयासिक्यां बिराखपर्वैणि 
पाण्डवप्रवेदाप्वणि युचिषठिरादिमन्षरणे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ 
युधिष्ठिर ग्दणालः-- “अद्यो पुरुषश्रेष्ठ कौरवकरुर्नेदन ( बेधूनो ), विट 
रजाकडे गेल्यावर्‌ मी कोणते काम करीन ते एका ८ २२). त्या महात्म्या 
राजाच्या सर्भेत मी कंक १ नांवाचा ब्राह्मण होऊन समासद होन. मी अक्षविरथेत 
प्रवीण असून मला चूत खेक्ण्याची आवड अहि ( २४ ), वैदूर्यं र्नचि, 
सोन्याचे व हस्तिदताचे, वर काछेतांबड डके असलेले, सुंदर फासे टाकून मी 
चार वर्णाच्या सोगय्या पटावर चाख्वीनः ( २५ ). अमात्यांसह व बाधवांसह 
विराटराजास मी संतुष्ट करीत अस्तां मला कोणीि ओकखणार नाहीं; व ते 
राजाह जेर्णेकखून संतोषित राहील अेच वते मी करीन (२६). जर कदाचित्‌ 
स्या राजान मखा प्रश्न केला, तर मी सागेन कीं, मी पूर्वी युपिष्ठिराचा जिषछ्न्‌ 
भित्र शतो ( २७ ), तेथे राहून मी काय करणार ते सवे तुम्हांस सांगत. क 
दृकोदरा, [विराट नगरी राहून त कशा रीतीने करमणृक करीर ते सांग '(२८) 
याप्रमाणे हा विराटपर्वाच्या प्रवेश उप्वावैकीं पटिल्य अध्याय समाप्त क्नाला, 








१ कंकन्यम; युधिष्ठिर हा यमावाच पुत्र शोय. तेव “कंकः रब्दाचा अथ 
शब्यद्विज ~कपरेषी ब्राह्मण असाहि अदि. २ फलैः=फलकेः ज्योतीरसैः ज्योतिः लोदितै, रलः 
पारदः शेतवणैः ( नी, ). शारी ( सोंगय्या ) शब्द येच नाौ--्टोक द्विष्टा भादल, 


९ सार्ब-महाभारत, विराटपर्व -षांडवप्रवेशपर्व 





अध्याय 





[ भीम व अञैन आपली कामे सांगतात, । 


भीमसेन उवाच -- पौरोगवो ` ब्रवाणो ऽहं बहवो नाम भारत । 
उपस्थास्यामि राजान विराटमिति मे मतिः ॥ १॥ 
 भषानस्य करिष्यामि इश्चलोऽस्मि महानसे । 
छृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यन्जनानि सुशिक्षितैः ॥ २॥ 
तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीतिं सजनयज्नहमर्‌ । 
आहर्ष्याभि दारूणां निचयान्महतोऽपि च !\ २॥ 
यतेय विपुलं कम राजा संयोघ्यते स भाम्‌ । 
अमानुषाणि इ्बाणस्तानि कमौणि मारत ॥ ४ ॥ 
राज्ञस्तस्य परे प्रेष्या मंस्यन्ते मां यथा नपम्‌ । 
म््यान्नरसपानानां भविष्यामि तथेश्वरः ॥ ५ ॥ 
ददिषा वा बलिनो राजन्वृषमा वा महाबराः | 
 . विनिग्राद्या यदि मया निग्रहीष्यामि तानपि॥&॥ 
 ,भीमसेन म्हणालाः-- “भारता, विराट राजाकडे गेल्याबर तेथे पौरोगव^ 
बहव असे नाव धारण क्रून त्या राजाचीं सेवा करावी असे मल 
-वारतें ( १ ). मी पाक्रिर्येत कुदा असल्यामुढे मी सिद्ध केठ्ल्या पदा्थी-- 
पुरे निष्णात रोकानीं पूवीं तयार केटेठे पदा्थं अगदीं टाकाऊ भेत अर्स 
ठर्छे म्हणजे विराटाचे मनांत माह्याविषयीं प्रेम उत्पन्न होट. ८ शिवाय ) मी 
लंकडाचे मठे मोठे भारे वाद्रन आणीन (२-३). तीं माश्ची पुष्क अमानुष करम 
पाहून तो राजा मला पाकाध्यक्षाचे जागी नेमीर ( ¢ ). इतर राजसेवकांनौं 
तरी माश्नी अग्वाट कृत्यै पादीं मणजे ते मखा भापल्यावर्वा राजासारख्य 
` मानितीक; भक्ष्य-मोज्यरस-पेय पदा्थौचा मीं मार्क होन ( ५). 
राजा, मदोन्मत्त हत्ती किंवा बलादथ वैर यांना आवरण्याचा प्रसंग आल्यास 
त्यानाष्ि मी आवरून धरीन ( & ), र 


णीय पिपिष 


१ पुरोग-बायु, त्याचा जो पुत्र तो पोतोगव. बहठवनसुपकार=पाकक्रिया करणारा, 


अ, द-भीमाघ्या कामाच दिशा, + ^ 


ये च केवचिश्नियोत्स्यन्ति समाजेषु नियोधकाः। 

तानह हि नियोत्स्यामि रतिं तस्य विवधैयन्‌ ॥ ७ ॥ 

न सेतान्युद्धथमानान्वै हनिष्यामि कथचन । 

तथेतान्पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयम्‌ ॥ ८ ॥ 

आरारिको गोषिकन्तां हरषकत्तौ नियोधकः 
आसं युधिष्ठिरस्याऽहमिति वक्ष्यामि पुच्छतः ॥ ९ ॥ 
आलमानमात्मना रक्षथर्ष्यामि विशांपते । 
 इत्येततप्रतिजानामि विहरिष्याम्यहं थथा ॥ १० ॥ 

युधिष्ठिर उवाच-- यमसभितौक्षणो भूता समागच्छन्नृणां वरम्‌ । 

दिधक्षुः खाण्डवं दाव दाशाहसहितं पुरा ॥ ११॥ 

महाबलं महाब्राहुमजितं इरुनन्दनम्‌ । 

सोऽयं किं कमं कौन्तेयः करिष्यति ध्नजयः ॥ १२ ॥ 


समाजात महयुद्ध करणारे जे कोणी ट्ढण्यास येतीर त्यांस मी जेर करून जिकीन 
व अदा रीतीने घ्या राजाच प्रेम वादवीन ( ७ ), मी या मुद्ध करण्याचा 
वध कधींहि करणार नारदी, यांस मी अशा रीतीने चीत करीन, कीं वयांचा 
नार होणार नाहीं (८ ). मला कर्णीं विचारल्याप्त, मी युधिष्ठिरा- 
जवढ मत्तगजांस* आवश्ण्याच्या, तुफान बैलंस वेसण षारुण्याच्या, पाक सिद्ध 
करण्याच्या व महरी द्युनण्याच्या कामावर होर्तो असे संगिन ८९ ). 
आपल्या बल्बर आममरसरक्षण करून मी सुखाने राहीन; भर्ते, राजा, मी 
प्रतिज्ञा करून सांगतो ८ १० ). 

युधिष्ठिर म्दणाखः--“अग्नि ब्राह्मणा्चे रूप घेउन खांडव वन जादून 
टाकण्याच्या इ्ठेम पूर्वी, श्रीकृष्ण जवल असतां, विजयशाली, महाबठ 
व॒महाबाह अशा उ्या कौरवकुटनंदन अञनाजवक गेखा, तो हा कुं्तीघुते 
धनंजय कोणते कमं करणार अहे १ ( ११-१२ ) 


१ भराल~मत्तगज ८ विश्वः ), विकतौ दमनेन विकृतिजनकः ( नी. ) 


0 । सार्थ -महाभारप, विराटपवं -पांटवप्रवेशपर्व, 





योऽ्यमासादय त॑ दावं तपयामास पावकम्‌ । 
विजित्थेकरथेनेनद्रं हत्वा पक्नगराश्षसान्‌ ॥ १३ ॥ 
वासुकेः सपैराजस्य स्वसारं हृतवांश्च यः । 

रेष्ठ थः प्रतियथोधानां सोऽजैनः किं करिष्यति ॥ १४॥ 
धरं; प्रतपतां श्रेष्ठे दविषदां ब्रा्षणो वरः | 

आक्षीविषश्च सपोणामभिस्तेजस्विनां वरः ॥ १५ 
आयुधानां बरं बज कङब्री च गवां वरः । 
हदानाश्रदधिः शेष्ठः पन्यो वषैतां वरः ॥ १६॥ 
धृतराष्र्च नागानां हस्तिष्वैरावतो वरः । 

पत्रः प्रियाणामधिक्ो भायां च सुष्टदां वरा ॥ १७ ॥ 
यथेतानि षिरिष्टानि जात्यां जात्यां वरकोदर । 

एवं युवा गुडाकेयः अष्ठ; सवेधनुष्मताम्‌ ॥ १८ ॥ 
सोऽयमिन्द्रादनवरो बासुदेबान्महादयुतिः । 

गाण्डीवधन्वा बीभत्सुः शेताश्चः ॐ कर्ष्यिति ॥ १९॥ 


शयानै रथात भारूढ होऊन एकव्यानेच खांडव वनात जाऊन इद्वास जिकर, व 
सर्पाचरा आणि राक्षसांचा वध करून त्या अग्रीय तोषविडे ( १३), आणि 
श्या सर्पराज वासुकीष्या भगिनी ८ उदर्पच ) हरण केर, जो युद्धविशारद 
मर्षये ्रिष्ठ अषि, तो हा अयन काय करील ? ८ १४). तेजस्वी पदा- 
यामं सै श्रेष्ठ, मनुष्यात ब्राह्मण, सर्पत ज्याच्या दाढांत विष अहि तो श्रेष्ठ 
तेजस्वी पदार्थामर््ये अभि हा श्र आहि ( १५); आयुधांमर्ये वज व 
जैरांमध्यै कोर्दिडवाखा वैर श्रेष्ठ होय, जटारायांम्य साम, व वृष्टि कर- 
-णारस्यामर््ये पजन्य शष्ठ अहि ( १६ ). नार्गामध्यै धृतराष्ट्‌ व॒ गनांमर्य रेरा- 
वृत श्रेष्ठ होत; श्रियवस्तूम्यै पुत्र अधिकः व सुद्ृदांमर््यै भार्या वरिष्ठ 
होय ( १७ ). निरानिरान्या जातीमर्ये ज्ञसे ह विरिष्ट आहेत, त्याचप्रमाणे 
बृकोदरा, हा तरुण अञ्न सवै धनुघोव्याम्य वरि सहे ८ १८ ) 
तो हा ह व श्रकृष्ण यांच्या तोडीचा असणारा, महतिजस्वी, मंडीव धनुष्य 
धरणारा, पारे घोडे बारुगणारा अजन, ८ तेयं ) काय काम करीछ ? (१९) 


अ, २--पिरागाकडे भजुनानें करावयाचे काम. ९ 





उषित्वा पञ्च वषाणि सहस्राक्षस्य वेरमनि । 
अस्नयोभ समासा स्ववीयाोन्मानुषाद्ुतम्‌ । 
दिव्यान्यस्लाणि चाऽऽप्तानि देषरूपेण भास्वता ॥ २० ॥ 
य मन्ये द्वादुच्चे रद्रमादिस्यानां अ्रथोदशचम्‌ । 
 वश्रूनां नवमं मन्ये ग्रहाणां दरम तथा ॥ २१॥ 
यस्य बाहू समौ दीर्ध ज्याधातकडिनत्चौ । 
दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वहः ङतः ॥ २२॥ 
हिमवानिव शैलानां समुद्रः सरितामिव । 
त्रिदशानां यथा शक्रो वसूनामिव हव्यवाट्‌ ॥ २३॥ 
मृगाणामिव शादो गरुडः पततामिव । 
वरः सन्नद्यमानानां सोऽजैनः किं करिष्यति ॥ २४॥ 
अञेन उवाच-- प्रतिज्ञां "पण्डको ऽस्मीति करिष्यामि महीपते । 
ज्यापाती हि महान्त मे संवतु नुप दुष्फरो ॥ २५ ॥ 
, बलयेरछादपिष्यामि बाहू किणकृताषिमौ । 
कर्णयोः प्रतिभच्याहं दण्डके ज्वलनप्रभे ॥ २६ ॥ 
द्याने पांच रर्षं इलोकीं राहून आपल्या पराक्रमा मनुष्यास अटत 
वाटणारी अख्रविया संपादन केटी, व ठोकोत्तर तेज प्राप्त कलन धेऊन दिव्य 
अञं मिठविीं (२०). ज्याला मी बारावा रुदर, तेरावा आदित्य, नववा वु, 
किंवा दह्वावा ग्रहच आहे, अरस मानतो (२१); स्याचे दोन्ही बाह समान 
व दीषै असून त्याच्या खचेवर प्रतयचेव्या आघातांनीं उजवीकडे व॒ डावीक्डे 
भराच्या खां्यावरीर धद्रवाप्रमा्णे कठिण षे पडले अहित | (२२) जो पव- 
तामर््यं हिमार्यासारखा, नाम्य जसा समुद्र, देवांमर््ये जसा ह, वसूमर्थे 
जसा अग्नि, पूर्य जसा रिह, पश्याम्य जसा गरुड, तसा योध्या 
रेष्ठ असणारा हा अञ्न काय करीर £” ( २३-२४ ) 
अयन म्दणाखाः-- “जा, मी षंठक* आरे अरी प्रतिज्ञा करीन, माह्या 
जाहूंवर पडलेठे हे मोठाडे षे ज्ञकरून ठेव्णे कटिण भि (२५). ते हे षट 
पडलेढे बाह मी ( षडाच्था ) माहूभूषणांनीं आच्छादून टाकौीन; कानांत 
१ पंह-ध्रीगोपाल; त्याचा मित्र षढकरश्रीजन्णसखा; दुसन्या पक्षी क्षीबच्नर्पुसक. 





१० साजं-मष्टाभारत, विरारपर्व-पांड्वप्रवेशपर्म. 


पिनद्धकम्बुः पाणिभ्यां तृतीयां प्रतिं गतः । 
पेणीढृतिरा राजन्नान्ना चैव बहना ॥ २७॥ 
पठन्नाख्यायिकाश्चैव स्री भावेन पुनः पुनः । 
रमयिष्ये महीपालमन्यांधाऽन्तःपुरे जनान्‌ ॥ २८ ॥ 
गीतं नृत्यं विचित्र च वादित्रं विविधं तथा। 
धविश्चयिष्याम्यहं राजन्विराटस्य पृराक्चियः ॥ २९॥ 
प्रजानां समुदाचारं बहु कमे छृतं बदन्‌ । 
छादयिष्यामि केोन्तेय माययाऽऽत्ानमासना ॥ ३०॥ 
` युषिष्ठिरस्य गेहे वै द्रौपद्याः परिचारिका । 
उषिताऽस्मीति वक्ष्यामि पृष्टो राज्ञा च पाण्डव ॥ ३१॥ 
एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः । 
विहरिष्यामि राजेन्दर पिराटभवने सुखम्‌ ॥ २३२ ॥[ ६० |] 
इति भरीमहाभारते० विरारपवणि पाण्डवप्रवेश पर्वणि युधिष्ठिरादि- 
मन्ध्रणे हितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ | 
द्दाप्यमान ङडठे षाद्ल (२६), दोन्ही हातांत राच्या बांगडया मरून व 
केसांची वेणी बांदन “ मी नपुंसक आरद ' असँ भासवित, राजा, मौ बहन्नरा ' 
नाव धेन (२७). श्लीस्वभावास अनुसखून पुनः पुनः जुन्यापुराण्या ८ राजाच्या 
वेगे ) गोष्टी सांगून राजाढा व इतर श्रीजनाना संतुष्ट क्रीन (२८). 
राजा, विराटाच्या अंतःपुरांतीर ज्ञियांना मी अनेक प्रकर गायन, वादन व 
चित्रविचित्र नतन रिकवीन ( २९). प्रजाना सद्वतेना्चै शिक्षण देउन 
त्यांनीं केर्ल्या अनेक कामांची प्रसा -कखून, कपटवेषाने मी आप्टे 
स्वरूप गु ठेर्वान ८ ३० ), महाराज, विराटराजाने मला विचारल्यास, 
युधिष्ठिराचे घरी मी दरप्दीची दासी होते, असें सागेन ८ ३१). राजद्रा, 
भस्मनि आच्छादिलेल्या अग्रीप्रमर्णे मी अशा रीतीने गुपतपणं विरााच्या घरीं 
सुखाने रान ” ( २२ ). | 


याप्रमाणे श्रीमहाभारताच्या विरारपर्वीतील प्रवे्पवीचा दुसरा अध्याय समाप क्षाला, 


१ बृहत्‌ + नरः = नारायणसखा. “ रलूयोडेलयोश्च सावण्व॑म्‌ ` या म्यायानें नर्‌ 
शब्दिवज्री नल क्षाला; व पुदे लचा ड होन, ते नांव ‹ बृहक्ंडा ` असंहि साले. 


अ. ३-नङ़ल-सददेवांनी विरायकढे कराबयाचौ कारम, ११ 


अध्याय ३ 


[ नड़ल, सहदेव व दरौपदौ अ्गातवासांतील आपापलीं काम युधिष्ठिरस सांगतात. 1 


वैञ्चम्पायन उवाच-- ह 
इत्येवश्ुक्त्वा पुरुपप्रवीरस्तथाऽजैनो धमेमृतां वरिष । 
वाक्यं तथाऽ विरराम भूयो नृपोऽपरं भ्रातरमाबभाषे ॥ १॥ 
बुधि्ठेर उवाच -- किः त्वं नल कुबांणस्तत्र तात चरिष्यसि । 
कम तत्व समाचक्ष्व राज्ये तस्य महीपतेः ॥ 
सुङ्मारथ शूरश द्शैनीयः सुखोचितः ॥ २॥ ` 
नकल उवाच--अश्वबन्धो भविष्यामि विराटनृपवेरहम्‌ । 
सवथा ज्ञानसंपन्नः; शकः परिरक्षणे ॥ ३॥ 
ग्रन्थिको नाम नान्नाऽहं कर्मेतत्ुप्रियं मम । 
कुशलोऽस्म्यश्वशिक्षायां तथैवाऽशधचिकित्सने । 
प्रियाश्च सततं मेऽश्वाः इरूराज यथा तव ॥ ५॥ 
ये मामामन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जनाः । 
तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा ॥ ५॥ 
वैरौपायन म्दणाटाः-- महाधर्मनिष्ठ पुरुषश्रेष्ठ अयन द्याप्रमर्णे माषणःः 
बोरल्यावर्‌ स्वस्थ बसा तेन्हां युधिष्ठिर राजान दुसग्या भावस विचारं (१). 
` युधिष्ठिर सणाटाः-- “वा नकुला, त फार कोमठ, सुंदर व श्र असून 
तुरा सुख्च उचित आद. करितां त्या नुपाच्या राज्यामर्ये तं काय काम 
करशीर तं संग (२), 
न्कल म्दणाखाः-- “मी विराटराजाचा अश्वेव होन. अश्वचं संगोपन करस 
करा ह्याची सर्वप्रकारची माहिती असून त्यांत मी निपुण आह (३). मी प्रथिक' 
अस नांव वेदन. दँ काम मला फार प्रिय अदि. घोडयांना रिकविण्याच्या व त्याची 
वर्षतसा करण्याच्या कामात मी कुश आ, कुरुराज, जै ॒तु्हाठा ततेचः 
माहि भग्न नेहमीं प्रिय बाटतात (४). विराठनगरांती जे कोणी प्रजाजन. 
मङ्गा सहा षेण्यास येतीर त्यांना मी याप्रमार्णे समिन कीं, (५) 
१ भ्रथिक = भायुरवेद जाणणारा = अश्विनीकुमार. हे देवांचे बेय होति, आभि. 
जन्धिनीकुमारांचेच नङुल व सदेव हे पुत्र अषल्यासुढ श्रं यिकः" देँ नांव नुने ेतङ, 


9९ सार्थ महाभारत, विराटपव - पांडवभ्वेश्चपवै. 


पाण्डवेन पुरा तात अश्वेष्वधिषतः पुरा । 
विराटनगरे छन्नश्वरिष्यामि महीपते ॥ ६ ॥ 
युधिष्ठिर उवाच-- सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यति । 
किंवा त्व॑ कमै इवीणः प्रच्छन्नो विहरिष्यसि ॥ ७॥ 
-सददेव उवाच-- गोसेख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपतेः । 
प्रतिषेद्धा च दोग्धा च ' सैख्याने शरो गवाम्‌ ॥ ८ ॥ 
* तन्तिपाट इति ख्यातो नाभ्नाऽहं बिदितस्त्वथ । 
निपुणं च चरिष्यामि श्येतु ते मानसो ज्वर, ॥ ९॥ 
अहं हि सततं गोषु भवता प्रहितः पुरा । ` 
तत्र मे करालं सवेमवबुद्धं विांपते ॥ १०॥ 
लक्षणं चरितं चापि गवां यश्चापि मंगलम्‌ । 
तत्स्व मे सुविदितमन्यश्चापि महीपते ॥ ११॥ 


पूवी धर्मराजाने ` माक्गी अग्शाठेवर नेमणूक केडी होती, राजा, ह्याप्रमा्णे विशट- 
-नगरांत मी गु्त रीतीने राहून काल्कमण करीन ” ( ६) 


युधिष्ठिर म्हणालः-- “सहदेवा, त॑ त्या विराटाजवक्छ कसा राही 
आणे कोणते काम करून तुला गुप्तप्णे काठ्कमण करतां येह्ल £ ” ( ७ ) 

सहदेव म्दणालाः--“गाक्ष्ची परीक्षा करणारा म्हणून मी विराट राजाब्या. 
गोरार्टेचैे काम पाहीन; गाई वव्छवणारा व दृध कादणारा मी 
आह, गार्ची परीक्षाहि* करण्यांत मी कुराठ आहः (८). तति 
पार, श्चा नांवार्न मी प्रसिद्ध होन ब आपल्या कामात निपुण असा रादीन 
माहयाविषर्यीं त॒म्हास काल्ठजौ नको ( ९ ),. पूवीं आपण मरा नेहभीं गाध्वी 
व्यवस्था पाहण्यासादीं पाठबीत होतां, तेन्हां तै सवै कौरल्य पृणप्णे आप- 
णास माहीत अदि ८ १०). ग्ैवीं रक्षणे, ल्यांचे स्वमाव व त्यांच्या 
-विकाणी असरेटीं चिन्हे व दुसरं सवे कांहीं राजा, मरा चाग समजते (११) 


१ संख्याने परीक्षायाम्‌ (नी.) २ तंतिन्शुरांबी दावण, दोर किंवा गुप्त हेत (नौ) 
अर्थात्‌, त॑विपाल म्हणजे गुरंची स्यवस्था पाहणारा वं धर्मराजाचा गुप्त हेतु 
कदि नेणारा. 


अध्याय ३-विराटाकटे द्ोपदीची कामगिशै १३ 


ृषमानपि जानामि राजन्पूजितरक्षणान्‌ । 
येषां भूत्रुपाघधाय अपि वन्या प्रप्रयते ॥ १२॥ 


सोऽहमेवं चरिष्यामि ग्रौपिरत्र हि मे सदा । 
न च मां पेस्स्यते कथित्तोषयिष्ये च पाथिवमर्‌ ॥ १२॥ 


युधिष्ठिर उवाच--इयं हि नः प्रिया भाया प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ६ 
मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येष्टैव च स्वसा ॥ १४॥ 


केन स्म द्रौपदी कृष्णा कमणा विचरिष्यति । 

न हि किचिदिजानाति कमे क्त यथा ब्वियः ॥ १५॥ 
सुकुमारी च बाङा च राजपुत्री यश्चास्िनी । 

पतित्रता महाभागा कथं जं विचरिष्यति ॥ १६ ॥ 
मास्यगन्धानलंकारान्वल्लाणि विविधानि च। 
एतान्येवाऽभिजानाति यतो जाता हि भामिनी ॥ १७॥ 


राजा, व्यव नुसते मूत्र अवप्राण केटं असतां वध्या धेनु ( गर्भेणी होउन > 
प्रसूत होते, असे मगख्कारक चिन्ह असणारे वेरहि मी ओढखतों ( १२ ). 
अशा प्रकरं मी तंतिपाक होउन राहीन; मखा या कामाची सदोदित 
आवड अददि. मला कोणीहि ओक्खणार नाहीं; व॒ राजालखहि मी 
संतुष्ट करीन ”८ १३ ). कु 


युधिष्ठिर म्दणालः--““श आपली प्रियपतनी आपणांस आपल्या प्राणाद्रन 
अधिकं प्रिय आहे. ह्वी मातेप्रमार्णे पाट्न करण्यास व ग्येष्ठ मगिनीप्रमार्णेच मान 
देण्यास योग्य आष्े ८ १४ ). ही कृष्णा, ( श्रीकृष्णा मनिनीप्रमाणौ मान- 
लेली ) द्रौपदी काय काम करीत ( तेयं ) राही £ इतर जियाप्रम्णे काम- 
काज करणे हिला सव्वीच माहीत नाही ८ १५ ). दही कोमलंगी बाला राज- 
पुत्रौ असून यशस्विनी व ॒भ्पग्यशाटीहि अदि. अरी दही पतित्रता कोणतें 
काम करून राद्वीट ? ( १६ ). ही आग्रची पनी भ्राल्यादिवसापासून हिला 
कुं; गध, अल्कार व॒ नानाप्रफास्वौ वर्जे इत्यादि कामांचीच कायती 
नाती आहे !” ( १७ ) | | 





"१४ सार्ई-महाभारत, विराटपर्-पांख्वप्रवेरापनं, 


-द्ौप्‌ बाच--सरन्ध्योऽराक्षिता ' रोके धजिष्याःः सन्ति भारत । 
नैवमन्भाः लियो यान्ति इति लोकस्य निश्वयः ॥ 
साऽहं हुषाणा सैरन्धी इरशला केशकमणि ॥ १८ ॥ 
युधिष्ठिरस्य गेहे वै द्रौपाः परिचारिका । 
उषिताऽस्मीति वक्ष्यामि प्रष्टा राज्ञा च मारत ॥ १९॥ 
आत्मगुष्ठा चरिष्यामि यन्मा त्वं परिपृच्छति ॥ २०॥ 
सुदेष्णां प्रत्युपस्थास्ये राजभार्यां यश्चस्विनीम्‌ । 
सा रक्षिष्यति मां प्राप्तां मा भूत्ते दरःखमीद्शम्‌ ॥ २१॥ 
`युधिष्ठिर उवाच-- कल्याणं भाषसे कृष्णे इले जाताऽपति भामिनि । 
न पापमभिजानापि साध्वी साधुव्रते स्थिता । २२॥ 


द्रौपदी स्हदणालीः-- “भारता, रैर" नांवाच्या जिया अराक्षित आल्या 
असतां लोकानीं त्याचं पार्नपोषण करावे; ८ कारण ) दुसव्या कोणत्याहि 
लिया अशा रीती वागत नार्दति, असा .ठोकांचा समज अदे; म्हणृन मी 
भैरी आहि, मल वेणीफणी करण्याचै काम उक्तम येते, असे म्हणेन ( १८ }). 
भारता, विराटराजाने मला विचारल्यास, मी युधिष्ठिशचे घरीं दौपदीची दासी 
-म्हणून त, असे संगिन ( १९ ). ष्या अर्थी तुम्ही मला विचारतां, तो 
-तुमचा हेतु मी आष्ट स्वरूप गुप्त राखून अज्ञातवास करण्यांत पार पाडीन 
(२० ). मी विराटराजाची यश्स्िनी पत्नी सुदेष्णा, हिची सेवा करीन; 
 आश्रयासादटीं मी तिच्याक्डे आट आदे असे पाहून ती मज्घे संरक्षण करील. 
तुण्डी भसे विन्न होऊ नका (२१). 

युधिष्ठिर ग्दणारः-- “कृष्णे, फार चांगटं सांगितरेस. तुभ्मा ( थोर ) 
कुव्णंत जन्म क्राला अदि. साष्वी, तू साधूर्च॑व्रत आचरण करीत आस; 
( महन ) पाप म्हणजे काय & तुख माहीतच नाही ( २२ ). 
म्हणजे दासौ. २ मुनिष्या = पाढनीय, भुज पाने ( नी, ). हा कूट शब्द्‌ भदे, 


अ, ४-पांडवांना धोम्याचा उपदश्य. १५्‌ 


यथा न दुष्द! पापा भवन्ति सुखिनः पुन, 
इयोस्तस्वं हि कल्याणि लक्षयेयुम ते तथा ॥ २३॥ [ ८३] 
इति धीमहाभारते शतसादस्त्यां संहितायां वेयासिक्यां किरार पवौणि 
पाण्डवप्रवरोपवेणि युधिष्ठिरादिमश््रणे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ 
-जेर्णेकहून पापी दुटजन तुखा ओवखून कान पुनः हर्षित होणार नाहीत 
अरा रीतीने कल्याणि, तू वाग (२३) 
= याप्रमाणे श्रीमहाभारताच्या विराटपरवातील परवेरपवपेक हा 
तिसरा अध्याय समाप्त पाख, 





अध्याय ४ 
[ धौम्य पुरोहिता काम व त्याने ढेला उपदेश, ] 


युपवीष्ठर उवाच-करमाप्युक्ानि युष्माभियनि यानि करिभ्यथ । 
मम चापि यथा बुद्धिरुचिता बिधिनिश्वयात्‌ ॥ १॥ 
पुरोहितोऽयमस्माकमभिहात्राणि रक्षतु । 
घूदषोरोगवेः साद्ध दरषदस्य निवेशने ॥ २ ॥ 
ईन्द्रसेनथुखाश्वेमे रथानादाय केवठान्‌ । 
यान्तु दवारवतीं शीघ्रमिति मे वत्तैते मतिः ॥ २३॥ 
इमाश्च नार्यो द्रौपचाः सर्वाश्च परिचारकाः 
पश्चालानेव गच्छन्तु सृदपोरोगैः सह ॥ ४ ॥ 

. श्णायः--“ तुम्रं ( अज्ञातवासांत ) ज जं करणार ते 
सानि, व मीहि दैवानुसार क्राय करीन तै तुम्हाप् सांगितटे (१). द्या 
आमच्या पुरोदितानें आचारी व बह्व ्यासह द्रपदराजाच्या घरीं जाऊन (तेथे) 
आमव्या अग्निहोत्रारच संरक्षण करावे ( २.). हइंदसेनादिकांनीं आप्टे रिकिामे 
रथ घेन जल्दौने द्रारकेस जव, भसं मखा वाढते. द्रौपदीच्या ह्या सहचारिणी 
ज्ञिया व सवच दासी, यानीं भावारी-ब्छवांसह पांचाठ देशाच नावे (३-४) 


१६ सार्थ~मदाभारत, विराटपवै-पांडव प्वेरपर्व. 


सवैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः । 

गता ्यस्मानपाहाय संध दतवनादिति ॥ ५॥ 
अेदास्पायन उवाच- | 

एवं तेऽन्योन्यमामन्त्य कमोण्युक्स्वा पुथक्रयुथर्‌ । 

धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान्मन्त्रमन्रवीत्‌ ॥ & ॥ 
धोम्य उवाच-- विहितं पाण्डवाः समै ब्ाक्षणेषु सुहृत्सु च । 

याने प्रहरणे चेव तथेवाऽप्निषु भारत ॥ ७ ॥ 

त्वया रक्षा बिधातन्या ठृष्णायाः फाल्गुनेन च । 

विदितं यो यथा स्वं लोकवत्तपिदं तव ॥ ८ ॥ 

विदिते चापि वक्तव्यं सुद्धिरमुरागतः । 

एष धर्मश्च कामश्च अथैव सनातनः ॥ ९ ॥ 

अतोऽहमपि वक्ष्यामि हेतुमत्र निबोधत । 

हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा अरकीम्यहम्‌ ॥ १० ॥ 


आणि सर्वानीं असे सांगावे की, पांडव आम्हास माहीत नाहीत. ` आम्हांला 
सोडून ते द्वैतवनांतूल कोणीकंडे तरी गेठे ” ( ५ ). | 

त्ैदीपायन म्हणाटाः--दयाप्रमाणे व्यानीं प्रव्येकाने कोणकोणते काम 
करावया्च त सांगून ८ नंतर ) एकमेकांचा निरोप ॒घेङन धोम्याचा निरोप 
घेतला. तेन्हां धोम्यानं त्यांस असा बोध केाः-( & ) 


धम्य म्दणालाः-- “पांडवानो, ब्राह्मणां संधाने, अतिषटसंवेधाने, त्तेच 
दात्रुवर चार कलून जातांना वा युद्धप्रसंगाचे वेव्टी, आणि अग्निहोत्राचे 
बेव्टी, आणि अग्निहोत्राचे बावर्त॑त ( केन्हां काय केरे पाहिजे ) ते से 
त्दांख विदितच अदि ( ७ ). द्रौपदीचे रक्षण कर्णे, है युधिष्ठिरा, वं ब 
अर्जुनं करावे; कारण रोकाच सवे वृत्त कसँ असतें हँ तुला ठाऊक अहि (८). 
( तथापि ) माहीत असञ्ली गोषद अततिष्टंनीं पुनः प्रेमाने सांगावी, हाच 
सनातन धमे, काम ब. अथं होय ( ९ ). शहणून रानपुघ्रंनो, राजगृह 
तम्दी कतै बागावे ह मी सागतौ. दै सांगण्याचा (रीर) हेतु उक्षत ष्या (१०). 


अध्याय ४-पांडवांख धोम्याचा उपदेश. १७. 

यथा राजङ्कल प्राप्य सवोन्दोषांस्तरिष्यथ ॥ 

दुर्वसं चैर कौरव्य जानता राजवेहमनि ॥ ११ ॥ 

अमानिः मौनितैवां अज्ञातैः परिवत्सरम्‌ । 

वतश्रतुदशे वषै चरिष्यथ यथासुखम्‌ \; १२ ॥ 

दष्टदरश्ये 6 द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वेद्‌ । ,. 

वदेवाऽऽसनमन्ििच्छेयत्र नाऽभिपतेत्परः ॥ १३॥। 

योन यान न पयेङ्कं न पीठं न गं रथम्‌ । 

भारोहेत्तंमतोऽस्मीति स राजव्रसतिं वसेद्‌ ॥ १४ ॥ 

यत्र य॒त्रैनमासीन दद्धेरन्दुष्टचारिणः । ` 

न तत्रोपविश्ेद्यो वै स राजवसषयि वसेत्‌ ॥ १५ ॥ 

न चाऽ्नुशिष्याद्राजानमयपुच्छन्तं कदाचन । 

तृष्णीं स्वेनञ्ुपाप्तीत काके समभिपूजयेव्र ॥ १६ ॥ 

अश्रयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः ॥ 
| तथेव चाऽवमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा ॥ १७॥ 
राजाचे येथे रादण्याचा प्रसेग आल्यास, राजुत्रानो, जर्णकरून तेथून 
तुम्ही निदो सुट, ते मी तुम्हंखा सांगतो, विचारी मनुष्याकासुदधां, 
कौए्याः राजगृह राणे अवघड अदे ( ११). मानापमानाकडे रक्ष 
न देतां तुम्ही ८ वर्षमर अज्ञातवास्ांत रािल्यावर › पुरे चौद वर्ष खागतांच 
सुखान नांदा ( १२ ). राजास भेटावया्च असल्यास द्वारपान्म- 
माफैत ८ परवानगी आणून ) भटर्वे. राजाच्या खासगीतीर माणसांवर 
विश्नास ठेवू नये. दुसरा कोणी जेथे बसावयास येणार नारदी, असाच जागेवर्‌ 
वसार्वे ( १३ ), मी राजाच्या म्जीतला आह असँ समजून जो ( राजाष्या ) 
पार्खीत, पठ्गावर, उच्चासनावर, हत्तीवर किंवा रथांत बसणार नादद त्यानेच 
राजगृह र्वे (८ १४ ), घ्या भ्या ठिकार्ढ बसल्यार्ने आपणाविषयीं दुष्ट देर 
दीका षेतीङ त्यां ध्या स्थानीं जो बस्णार नां तोच मनुष्य राजगृहं राहण्यासत 
योग्य अदि { १५ ). राजानँ विचारल्यावांचून व्यास मप्तठत की सागू नये, 
त्याच्याजवकछ मुकाय्यारने स्वस्थ बसा; योग्य समर्थी त्याची स्तुति कदाबी(१६).. 
(परंतु ती स्तुति मिथ्या भसु नये) कारण, राजेखोक मिथ्या माषण करणान्यांचाः 
देष करतात; तसेच खोटे बोड्णाप्या म॑त्र्याचा अपमान करितात ( १७ ).. 


खा, "मार |) 


१८ सार्थ-मदाभारत, विरायपर्व-षांडवप्रवेशापर्व, 


तरैषा दरिषु र्वी नेत्री प्राहः कदाचन । 
अन्तःपुरचरा ये च दष्ट यानदिताश ये ॥ १८ ॥ 
विदिते चाऽस्य वीत कार्याणि सुरधुन्यपि । 

एवं विष्रतो रा्ञि न श्तिजायते कचित्‌ ॥ १९.॥ ` 
गच्छश्नपि प्रां भूमिमणृष्टो नियोजितः । 
नात्यन्थ इव मन्येत मयोदामनुचिन्तयन्‌ ॥ २० ॥ 
नहि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिदमाः। 
समतिक्रान्तमयोदं पूजयन्ति नराधिपाः ॥ २१॥ 
यतनाश्चोपचरेदेनमिवदहेववच्तिह । 

अनृतेनोपचीर्णो हि हन्यादेव न संशयः! ॥ २२॥ 
यच्धर्ताऽनुयुलीत तत्तदेवाथ्लुवत्तयेत्‌ । 
प्रमादमवरेपं च कोपं च परिवरजयेत्‌ ॥ २३ ॥ 


कक 


सुज्ञान केष्डांहि राजलियांरी, अतःपुरांतीठ माणसांशी, व राजा व्यांचा देष 
करितो, विवा जे त्या्वा देष करितात, त्यांशीं मैत्री करू नये (८.१८ ). 
अगदीं छक कामे असी तरौ तीं रानाला कठवून कंरावीत, राजाजवक 
ज्लाप्रमार्णे बागणाय्याची क्षीहि नुकसानी होत नाह ( १९ ), रएलाघा 
उत्कृष्ट स्थानीं भापण नित्य बस्तत अतट, तरी तेवव्यावरच त्या स्थानीं आपण 
होठन बस नये. राजान ते दाखवून तेथ "साः म्हणून सांगितरै तरच तेरे 
-कघाव; तोपर्थतत, दखा्ा जन्मापासून आव्य असणाव्या मवुष्याप्रमर्णे आप- 
भास तें स्यान दिसत नाही, अरसेच मयादेचा विचार करून मानव ( २० ). 
कारण, मर्यादा उषटंवन करणारा पुत्र असो, नातु असो, कवा बंधु अतो, त्यास 
क्नियद्माल्ली राजे चाहत नाहीत ( २१). अग्रम्रमाणे विवा देबाप्रमा्णे 
-रनां्ी ( दुरून व मानपूर्वक ) सेवा कवी. असत्या त्यया .वाग्यान्च 
निःसंराय ते प्राणच नेतौड ( २२). राजन जसी आज्ञा केटी भेक 
तसेच कपरम कर्व; किंवा जे विचारङ असे तेवटयाचैच उत्तर बार, त्याच्छ 
आशक दुरश्च करू नये, प्रमाद, अहंकार आभि क्रोष हे टन्छबे ( २३ ). 


अध्याप ४-षांडवांख धोम्याचा उषरेश, १९ 


 समथेनासु सवासु हितं च प्रियमेव च । 
सैवर्णयेत्तदेवाऽस्य प्रिथादपि हित भवेत्‌ ॥ २४ ॥ 
अनुकलो भवेखाऽस्य सवोर्थेषु कथासु च । 
अभियं. चाऽदहितं यस्स्यात्तदस्मे नाऽनुबणेयेव्‌ ॥ २५ ॥ 


नांऽहमस्य प्रिथोऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितः । 
अप्रमत्तश्च सततं हितं हयोसिियं च यत्‌ ॥ २६॥ ` 
नाऽस्याऽनिष्टानि सेवेत नाऽहितैः सह संवदेत्‌ । 
स्वस्थानाश्न विकम्ेत स राजवसतिं वसेत्‌ ॥ २७ ॥ 
दक्षिणं वाऽथ वाम वा पाश्वेमासीत पण्डितः। , ` 
रक्षिणां दयात्तश््ञाणां स्थानं पश्वादिषीयते ॥ २८ ॥ 
नित्य हि प्रतिषिद्धं तु पूरस्तादासनं महव्‌ । 

न च सैद्दीने फिवित््वृत्तमपि सैजयेत्‌ ॥ २९ ॥ 


समै॑गेष्टीचै समन करताना, राजास प्रिय व॒ हितकर भर्सेच भाषण 
करावै; ( दोन्दी न साधल्यास, ) प्रिय भाषण न कलिं, परिणीमीं . हितकर 
असेच भाषण करावे (२४ ). कोणतेहि ` कृत्य उपस्थित श्षटे. असतां, 
किंवा कोणतीहि गोष्ट निषाटी असतां आपण राजाला अनुकूक असत. 
त्यास जी गोष्ट आवडणार नाही, किंवा जिच्यापासून त्याच अशित होणमर 
आदि, अदी गोष्ट करण्याविषर्यीं राजास सषा देऊ नये (२५). मा्यावर राजाची 
मर्जी आहि अरस समजूत शाहाण्या मनुष्याने त्याची सेवा कू नये, तर नेह 
सावध राहून त्यास हितकारक व आवडणार अर्सच कृत्य कसैत जवे (२६ ). 
स्यास अनिष्ट अरा गोष्टी जो करीत नादी, त्याच्या शत्ररीं मसल्त करीत नाहीं 
व भापल्यास.घाद्न दिच्ल्या मयादा जो उ्टंघीत नादी, तोच राजगृह कस 
करण्यास योग्य (.२७ ). राष्षाण्यार्ने राजाच्या उजन्या कवा डाव्या बजि 
` बावे; रारधारी रक्षकांच स्थान रानाच्यृ पाठीमागीढं बानुस असते ( २८). 
त्याच्या समोर असणार मोटे आसन नेहमी वभ्यं॑ समने. राजाच्या समश्च 
(वेतन किंवा बक्षीस) ञं कादं चारे असेढ वयात असक्त हों नये (२९). 


॥ छ सार्थ-महाम।रत, विराटपर्व -पांडवप्रवेशपर्यं 


अपि चतदरिद्राणां व्यरीकस्थानयघु समश्‌ । 

न मृषाऽमिदिवै राज्ञां मनुष्येषु प्रकाश्चयेत्‌ ॥ २० ॥ 
अघ्रयन्ति टि राजानो नराननृतवादिनः । 

तथैव चाऽबमन्यन्ते नरान्पण्डितमानिनः ॥ ३१॥ 
शरोऽस्मीति न ष्ठः स्यादुबुद्धिमानिति वा पुनः 
प्रियमेवाऽऽचरन्याज्ञः प्रियो भवति भोगवान्‌ ॥ २२ ॥ 
शेश्वर प्राप्य दृष््रापं प्रियं प्राप्य च राजतः 

प्रमत्तो भवेद्राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च ॥ २३२ ॥ 
` यस्य कोपो महाबाधः प्रसादश्च महाफरः । 

कस्तस्य मनसाऽषीच्छेदनथं प्राज्ञसंमतः ॥ ३४ ॥ 

न चोष्ठौ न जौ जानू न च बाक्यं समा्धिपेव्‌ । 
सदा वातं च वाच॑ च ीवनं चाऽऽचरेच्छनेः ॥ २५॥ 
हास्यवस्मुषु चाऽन्यस्य वतंपानेषु केषुचिव्‌ । 
नाऽतिगादं प्रष्येत न चाऽप्युन्मत्तवद्धसेव्‌ ॥ ३६ ॥ 


फुदारकी भिरि्णे द दख टोकानाघुद्धा नावडते भस्त, राजाचे मुरखावन एा्े 
अनृत भाषण निषा, तर त लोकत प्रसिद्ध करू नये ( ३० }. कारण 
जे खोक राजाच असत्य बाहिर काढतात, त्यांचा राजांकह्ून द्वेष होतो. त्याच- 
ग्रमा्णे आपल्यास पंडित मानणाय्या पुरुषांचाहि राजेरोक अपमान करे 
तात ( २१). मी दरं आ किंवा शहाणा आ अशी धर्मेड मारू नये 
जी गोष्ट राजाला प्रिय सेक, तीच करीत त्यास प्रिय होऊन रेश्वयै उप- 
. ओग ( ३२ ). राजग्रसादाने दुम देश्यं भाणि प्रिय प्राप्त ज्ञाठं तरी 
राजादा ज प्रिय ब हितकर असे तच कण्याविषयीं सावध असव ( ३३) 
श्याना कोप मोठी पीडा करणारा व व्याची कृपा मोटे भाग्य देणारी, त्यो, 
बाट करणं हँ कोणता घुज्ञ पुरुष मनांत आर्णा १ (२४). ओंठ ( चावरणे ), 
हातपाय व गुडे श्ाववि्ण व पुरयुणे, ही क्ये करू नयेत; आणि शकर्णे 
. देकर देणे, दुसव्यासीं भाषण करणे, दीं नेदमी हद्च करावी ( ३५) 
 दुखष्या कोणा राजसेवकाची यदा चाठली असतां, फार आनंदित शेऊं 
भणि उन्मत्तासारये हस नये (२३६). 





अभ्याय ४-पांडवा् बोभ्थाच। उपदे, २१ 


न चाऽतिधर्येण खरेदुरुतां हि बजेत्ततः 

स्मितं तु मृदुपूरवेण द्षयेत भ्रसादजम्‌ ॥ २७ ॥ 
लाभे न हषयेस्तु न व्यथेद्योऽवमानितः। ` 
असंमूदश्च थो नित्यं स राजवसतिं वसेत्‌ ॥ ३८ ॥ 
राजानं राजपुत्रं बा सैवणेयति यः सदा । 
अमात्यः पण्डितो भूरवा स चिरं तिष्ठते प्रियः ॥ ३९॥ 
्रगृहीतश्च योऽमात्यो निगृहीतस्त्वारणैः 

` न निर्वदति राजानं लभते संपदं पुनः ॥ ४० ॥ 
प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणः 
उपजीवी भवेद्राज्ञो विषये योऽपि बा भवेत्‌ ॥ ४१॥ 
अमात्यो हि बलाद्मोकछ राजानं प्राथेयेत यः | 
न स तिष्ठेचिरं स्थानं गच्छैष प्राणसंशयम्‌ ॥ ४२ ॥ 


क्रिवा व्याप्रसंगीं षेयनं काष्ठासारयै बसु नये; तर ( संतोष ऋय 
असे दाखवीत ) संतोष दाखविणरं किचित्‌ स्मित करवै ( ३७ ). 
लाम राला असतां जो आनंदित होत नाह, विवा अपमानानै जा खिन्न 
होत नादी, आपं काम नित्य एकाभ्र मनाने कसति, व्यानं राजगृहीं 
-राहावि ( २८ ). जो अमात्य राजाची र्विबा राजपुत्राची सदोदित स्तुति 
कसि, तो पंडित अमात्य होऊन राजास नेहमीं प्रिय होतो (३९). 
जो अमत्य प्रयम अनुग्रह होउन नंतर विनाकारण दडित श्गाखा तरी राजाच 
निंदा करणार नारद, तो पुनः रेश्व्यं मिर्री ८ ४० ). अयाची उपजीविका 
-राजावर अवसबून असेर किंवा ज्यास राजाग्या मुखात राह्टावया्चे असेल 
त्या शष्टाणपणाने राजाच्या समक्ष विवा त्याच्या पाठीमागे व्याच गुणवर्णन 
करावै (४१). जो मंत्री राजाला धुटुमन राग्य भोगण्यास . ( कादीतरी 
निमित्ताने लोकांस रिक्षा देण्यास ) सांगतो, तों आपल्या पदावर फार वेक 
दिकत नाशी; व व्याजवर प्राणसेकट येते ८ ४२ ) | 





श््दे---- ~ सार्थ-महाभारत, विराटपरव॑-वांखवप्रवेशपर्व. 


भयः सदाऽऽत्मनो दष्ट परं राज्ञा न सबदेव्र । 
विदेषयेश राजानं योग्यभूमिषु सर्वदा ॥ ४३॥ 
अम्लानो बलवाज्दरश्छयेवाञ्नुगतः सदा । . ` 
सत्यवादी शरददीन्तः स राजवसतिं वसेत्‌ ॥ ४४ ॥ 
अन्यसमिन्प्रष्यमाणे तु पुरस्ताच; सदत्पतेद्‌ । 

अहं कं करवाणीति सख राजवसतिं वसेत्‌ ॥ ४५॥ 
आन्तरे चैव बादये च राज्ञा यश्वाऽथ सवेदा । 
आदिष्टो नैव कम्पेत स राजवसतिं वसेत्‌ \ ४६ ॥ 
यो वे गृहेभ्यः प्रवसन्धियाणां नाऽनुसंस्मरेत्‌ । 
दुःखेन सुखमन्विच्छेत्स राजवसतिं वसे ॥ ४७ ॥ ` 
समवेषं न कुवीत नोषे! सन्निहितो वपेत्‌ । 

न मन्तरं बहुधा इयौदेवं राज्ञः प्रियो भवेत्‌ ॥ ४८ ॥ 


अमत्यानें नेहमी आपल्या हिताकंडे रक्ष ठेवून, दुसरा कोणी रालाङ्ख 
लछ्छा मरल्त देणार नाही अशाविषयीं जपारवे, ब युद्धाच्या किंवा कसरतीच्या 
स्थानीं त्याने राजयपिक्षाहि अधिक काम करवें (४३). जो सदोदिति 
उत्साहौ, बुद्धिवडने युक्त, शूर असून नित्य छयेप्रमार्णे राजामागे जातो; ब 
जो सत्यभाषण करणारा सोम्य आणि जितेद्रिय असतो, त्यानेच राजग 
बस्ती करावी ( ४४). ( एखाद्या कामाकरितां ) दुसप्यास्र हक मारी 
असता, जो भापण क्शोउन पु्दे होतो, व॒“ महाराज, मी काय कल २४ 
भसं म्हणतो, व्याने राजगृहं राहवे ( ४५ ), आंत ८ षरदार . कौरे संमा- 
न्णण्याकरितां ) विवा बहिर ( युद्धादिकासादीं ) राजान आज्ञा केटी असतां 
जो मिभय रीतीने ते काये करतो, त्यार्नेच राजगृहं राहवे ( ४६ ). ष 
बल॒ निपुन प्रवासास आरंभ केखा, म्हणजे व्यास ( सपुत्र, भक्षपाना- 
दिक ) प्रिय वस्तु स्मरण होत नाहीं, व जो (प्रवासादि) त्रासांतच छुखाधौ 
अपेक्षा करितो, तोच राजगृहं राहण्यास योग्य होय ( ४७ ), राजासारखा, 
बेष करू नये; त्याच्या सर्माीप श्रेष्ठ आसनावर बघं नये; आणि त्यान्री मसत 
बेर फोट नये; अशानेच राजाा मनुष्य प्रिय होतो ( ४८ ). 


मध्याय ज-पांडवांस धौम्बाचा उपदेश, =. 4, 


न कमणि नियुक्तः सन्वनं किवैदपि स्पृशेत्‌ । 
प्राप्नोति हि हरन्द्रम्यं बन्धनं यदि वा वधम्‌॥ ४९॥ 
यानं ब्ममठंकारं य्चाऽन्यत्सप्रसच्छति । 
तदेव धारयेभ्ित्यमे्ं प्रियतरो भवेत्‌ ॥ ५० ॥ 
एव संयम्य चित्तानि यत्ततः पांडुनन्दनाः 
सवत्सरामिमं ता तथाशीला बुभूषत । 
अथ स्वविषयं प्राप्य यथाकामम्‌ करिष्यथ ॥ ५१॥ 
युधिष्ठिर उवाच--अयुचिष्टः स्म भद्रं ते नैवदक्ताऽसिति कथन । 
डन्तीमते माब्रं मो विदुरं बा महामतिम्‌ ॥ ५२ ॥ 
यदेवाऽनन्वरं कायं तद्धवान्कतैमहवि । 
तारणायाऽस्य दूःखस्य प्रस्थानाय जाय चं ॥ ५३॥ 
वेदांपायन उवाच -- 
एवमुक्तस्ततो राशा धौम्योऽथ द्विजसत्तमः । 
` अकरोद्धिधिवस्सनं प्रस्थाने यद्विधीयते ॥ ५४ ॥ 


काटी अधिकाराबर शनन नेमिन्यास, भगदीं योज्या धनासघुद्ं शिव नये. इन्य 
खाणारा कैद होतो अभवा वध प्राप्त करून घेतो (४९). बहन, वक्ञ,अटंकार 
अथवा दुसरं जँ काटी राजा दई तेच नेदमीं धारण करावै, भसा रीतीने (नो 
वामतो) तो रभास फार भावडतो (५०). बावानो पाडू पुत्रासो, याप्रमाे दुग्ध 
ममोनिप्रह उप्तम रतीनै क्न दै नष ॒घाल्वाव, भणि मी सांगितल्याप्रमार्णे 
शीढ ठेवून पुख भोगा, न नंतर भाप्या देरीं गेज्यादर यथेच्छं वर्तन करावि"(५ १) 

युधिष्ठिर ग्णारः-“ आण्शांस योग्य उपदेश्च मिराडा. तुमचे कल्याण 
असो. आमष्वी .माता कुंती र्विना महाज्ञानी विदुरं श्यांरिवाय दुसरा कोणीं 
असे सागणार माटी ( ५२ ). भावतां आमचा अज्ञातवास हुखवह शोण्याक- 
सति, स्माचग्रमाणे ( पुढें ) आम्दीं शधरुवर चा करून विजय संपादन कट 
प्यासाठी, जीं नीं कर्म करावयास दिने भसतीठ, तीं आपण पानंतर 
करावीं ” (५३ ). 

वैरीपायन श्दणाजः-- द्याप्रमाणे राजानँ सांगितठे असतां शिष्ठ 
थोम्याने प्रस्ानसमयीं जे विधि करावे रगतात वे स्म कड़े ( ५४}. 





५ सार्थं -मदामारत, भिराटपव-ाडवप्रमेदपरष, 





तेषां सिष्य तान्रीन्मन्ववच्च जुहाव सः। 
समृद्धिवृद्धिलाभाय एथिवीषिजयाय च ॥ ५५ ॥ 
अ्नीन्प्रद्षिणीषतय जाक्षणांशच तपोधनान्‌ । 
याज्ञसेनीं पुरस्छत्य षडवाऽथ प्रवव्रजुः ॥ ५६ ॥ 
गतषु तेषु वीरेषु धौम्योऽथ जपतां वरः । 
अभिदेत्राण्युपादाय पाशालानभ्पगच्छत ॥ ५७ ॥ 
इन्द्रसेनादयशैव यथोक्ताः प्राप्य यादवान्‌ । 
रथानश्वा् रक्षन्तः सुखमूषुः सुसवृताः ॥ ५८॥ [ १४१ 
इति भीमदहाभार्ते शतसाहस्प्यां संहितायां वेया्िक्यां विरसारपर्वणि 
पण्डवप्रवेशापवंणि धौम्योपदेशे चतुथोंऽध्यायः ॥ ४ ॥ 
स्यान पांडवांचे अग्नि प्रज्वलति क्न त्यामध्ये समत्रक आहूति अर्पण कैल्या 
भराकरितां कौं, व्यास समृद्धि आणि वृद्धि मिन पृर्वीच साम्राज्य 
मिव्यविं ( ५५ ). नंतर त्या अग्रीना व तपोधन ब्राह्मणानां प्रदक्षिणा षाद्ल 
द्रौपदीस पुडँ चाखवून पांडव निघून गेठे (५६). ते वीर गेल्यानंत्‌ तपस््याम््ये 
रेष्ठ धौम्य ( पांडवाचीं ) अग्निहोत्रे षेउन पंचक देशा गेख (५७ ) 
आणि इदसेनादिक ॐोक सांगितल्याप्रमाणे याद्ांकडे जाऊन रथांच ष घोच्यांच 
सरक्षण करीत, ( सवे गोष्ठी ) गुप्त राखीत, सुखने रारे ( ५८ ) 
याप्रमाणे महामारताच्या भिरारपव।पकीं चवथा. अध्याय स्पला 





अध्याय 
षोडव द्रौपदौसह विरारराजधा्नत जात असतां थकलेल्या द्रौपदौस अर्जुनानें 
खांयावर पेतटे आभे शन्ञान्नं रामीवर ठेवून ते विराटनगरीस गेले. ] 





वैशम्पायन उवाच-- ते वीरो रद्धनिल्िशास्वथा बद्रकलापिनः 
बद्धगोधाङ्गलित्राणाः" कालिन्दीमभितो ययुः ॥ १॥ 
वेद॑पाथन श्णालाः--ते वीर ; तखारी द्टका वून, बाणमाते बांधून 
(दंडाभोवती) गोधा^ ब (बोटांत) अगुखि्ना्णे घाद्टन यमुनेचे बाजु निषठे(१) 


१ धनुष्याय्या दोरीच्या प्रहारांनीं इजा हःऊ नये म्दृणून एक प्रकारचें च्मन्राण 
-इण्डासर व बांस बगंधतात तैं 





अध्याय ५-प्ंडवांचा मल्स्यदेशाच्या वनात प्रेस. २५ 


ततस्ते दक्षिणं तीरमन्वगच्छनपद।तयः । 
निरत्तयेनवासा हि स्वराष्ट्र पप्नस्तदा ॥ 

वसन्तो गिदिदुगेषु वनदुर्गेषु धन्विनः । २॥ 
विध्यन्तो मृगजातानि महेष्वासा पदहावरङाः । 
उत्तरण दश्चण।स्ते पञ्चालन्दक्िभेन च ॥ २३॥ 
अन्तरेण यकृष्टोमाञ््ररसेनां पाण्डवाः । 
द्धा ब्रुवाणा मत्स्यस्य विषयं भाविश्नन्वनाद्‌ ॥ ४॥ 
धन्विनो वद्धनििल्ञा पिव; सश्ुध्ारिगः । 
ततो जनपद प्राप्य कृष्णा राजानमत्रवीत्‌ ५ ५॥ 
पर्येफपयो ददयन्ते कषेत्राणि वि्रिधानि च। 
व्यक्तं दुरे विराटस्थ रजधार्न। भविष्यति | 
वस्ामेहाऽररां रत्रिं बलयान्पे परिभ्रमः ॥ & ॥ 


नंतर ते पादचाय यघ्तुनेच्या दक्षिण तीरा पुटं चार्ट. कारण वनवास 
पूणे करून स्वराष्रास पोचण्याच व्यांची इच्छा होती, ते धनुध।री व्या तीर- 
कडीठ पव॑तांतीटठ व अण््यातील अडचणीच्या प्रदे शत मुक्ताम करीत चाल्ठे (२). 
मोरां धनुरथ धारण करणारे ते महात्रराव्य पांडव दशाणदेशाच्या उत्तरकद्रन 
व पंचाल देशाच्या दक्षिणकटून मृगांच्या निरनिरान्यरा जाती (रिकारीत ) मारीत 
चार्टे ( २ ), यकृष्छोम व शूरसेन ह्या देशंच्या दरम्यान जात “आरद! पारी 
आह्धत' अप सांगत वनांतूल मस्यदेशांत रिरे ( ४ ). त्या धनुष्य धारण 
करणारान। आपल्या तखा ठटकानिल्या हेत्या, व्याच र्मश्र ब।दल्टी होती, 
व त्यचीं मुख ( वटेव्या दगदभीन ) विणं ज्ञारीं होतीं | जनपद ( रेतीचा 
्रदेश ) आला तेन्हां द्रौपदी युिश्ठिरास ्हणाटीः-(५). ५ पहा, पाञल्वाटा 
व नानाप्रकास्चीं शेतं दिसत अदित; द्ीवषून विराट नगत उघड दृर्‌ असावी, 
यास्तव आपण आणखी एक रत्र येर्थच रद्र; मी अगदः धद्ून 
गेर्ल्ये आई ” (६). 


२६ सार्थ-महाभारत, विरारपरव-पांडबभवेशपर्व, 


युधिष्ठिर उवाच-- धर्नजय सद्युद्यम्य पाश्चाटीं बह भारत । 
राजधान्यां निवत्स्यामो विगुक्ताश्च वनांदितः॥ ७ ॥ 


वैशम्पायन उवाच-- तामादायाऽञजुनस्तर्ण द्रौपदीं गजराडिव 
तप्राप्य नगराम्थाशमवतारयदर्जंनः ॥ ८ ॥ 


स राजधानीं सप्राप्य कौन्तेयोऽचुनमनरवीत्‌ । 
काऽऽ्युधानि समासनज्ज्य प्रवेक्ष्यामः पुरं बयम्‌ ॥ ९॥ ` 
सायुधाश्च प्रवेक्ष्यामो वय॑ तात पुरं यदि। 

सथुद्रेगं जनस्याऽस्य करिष्यामो न सश्चयः ॥ १०॥ 
गाण्डी च महदरादं रोके च विदितं नृणाम्‌ । 
त्ेदायुधमादाय गच्छामो नगरं वयम्‌ । 
धिप्रमसमानिविजानीयुभंनुप्या नाञत्र स॑ययः ॥ ११॥ 
ततो द्वादश्च वषाण प्ररेषटव्यं बने पुनः । | 
एकरिमकषपि विज्ञाते प्रतिज्ञातं हि नस्तथा ॥ १२॥ 


युधिष्ठिर ग्दणाटाः- “भारता धनंजया, वं पांचारीस उचद्धन (खांयाबर) घे. 
ह इतक बन आपण चाद्न गख गहणजे राजघार्नीतच आपणांस युक्ताम 
करितां येक ” ( ७ ). | 


र्ंपायन म्हणालः-- भर्जने गनराजाप्रमाणे प्रीपदीस खांधावर तटे 
व थोडक्याच वेव्य॑त नगराच्या समीप आल्यावर तिला खारी उतर ८ ८ ) 
राजधानीस पोचल्य।दर युधिष्टिराने अनास -म्हटरेः- “आपण पुरां प्रवेदा कर- 
ण्यापू्वीं युध कठं नट टेवावीत १ ( ९ ) शज्ञांसह भापण जर नगरीत 
प्वेरा केखा, तर या नगरांतीर लोक निःसंदाय घाबरतीर (१०), शिवाय, गांडीव 
धनुष्य गेटे प्रचंड असून लोकांच्या ओटखीर्चै आदे; तेन्डां, तं आयुध धेन 
जर भाषण नगर्शीतून चाट, तर अपिणांस खोक ठागढीच ओठ्खतीङ, यात 
काहीं संशाय नाहीं ( ११). आणे, अपणपकीं एकाला जरी कोणी 
ओष्ठे, तर पुनः बारा वरव दनांत कादावीं छगतील, आपण तश्ची प्रतिन्वा 
केटी अहे ” ( १२ ) 


अन्याय ५-~ राजा सुप्त ठेवण्याची योजना. २,५४. 


अजुन उवाच-- हयं कूटे मनुष्येन्द्र गहना महती शमी । 

मीद्चाखा दूरारोहा श्मशानस्य समीपतः ॥ १३॥ 
न चापि विद्यते कथिन्मनुष्य इति मेमति!। ` ` 
योऽस्माजिदधतो द्रष्टा मवेच्छल्ञाणि पाण्डवाः ॥ १४॥ 
उत्यथे शि बने जाता मृगव्यालनिषेविते । 

` समीपे च रमशानस्य गहनस्य विशेषतः ॥ १५॥ 

 समाधायाऽऽ्युधं शम्यां गच्छामो नगरं प्रति । 
एवमत्र यथायोगं विहरेष्याम भारत ॥ १६॥ 


चैराम्पायन उवाच-- एवधुक्त्वा स राजान धरां युधिष्ठिरम्‌ । 
प्रचक्रमे निधानाय शद्धाणां भरतषभ । १७॥ 
येन देवान्मनुष्यांश सर्वाशरैकरथोऽजयत्‌ । 
स्फी ताश्जनपदांश्वाऽन्यानजयल्डुरुपुगवः ॥ १८ ॥ 
तटरदारं महाघोषं सपन्नमरश्रदनम्‌ । 
अपज्यमकरोत्पार्थो गाण्डीवं सुभय॑करम्‌ ॥ १९ ॥ 


अजन खहणायः--“ राजा, द्या उच्च प्रदेशावर मोदी शमी आदे, तिल 
मोटमोक्या फां्ा असून, वर॒ चदण्यासि ती कटिण अषि; ( शिवाय ) ती 
स्मशानाचे समीप अहि ( १३ ). आपण ८ या वृक्षावर ) शशै ठेवीत असतां 
पाहलास यर्थ कोणी मनुष्यहि नाही, अरस मला वाटते ( १४). ह्वी शमी या 
अरण्यांत आड वाटेवर असून गहन स्मरान जवक् आहे. या वनांत श्रापदांची 
व्‌ सपोदिकाची दाट वसती अषि ( १५). द्या इमीवर आयुध व्वून 
पण बगतंत जाऊं; आणि या रतने भारता, ट्रल्याप्रमणे येय भापापलीं 
काम करून राद ” ( १६) | 


वैशपायन म्हणालाः-- राजा जनमेजया, श्याप्रमाणे धर्मराज युधिष्ठिरास 
बोडन अर्युन ८ ठगरीच ) शङ्गे ठेवण्याचे तयारीस रगा ( १७). 
अया . धनुष्याव्या साहाय्याय त्या कुरपुगवानेँ एका रथांत बसून देवांना 
५ भदुष्यांना, अन्य सव समृद्ध देना जिकर ( १८ ), त्या महारणतकट 
करमाय्या अतिराय मर्यकर ग्रंडीव धनुष्याचची दोरी अर्जुनानें सोडिटी (०९ ).. 





-२८ सारथ॑-मदामारत, विरारपर्वं -पांडवभ्रवेशपर्व, 


येन वीरः इरुषत्रमम्यरश्चतपरंतष ; । 
अघ्रखद्नुषस्तस्य ज्यामश्षय्यां युधिष्ठिरः ॥ २० ॥ 
पाश्चालान्येन संग्रामे मीमेनोऽजयस्रथुः 
्रत्यपेषद्भहूनेकः सपत्नांशरैव दिग्जये ॥ २१॥ 
निशम्य यस्य तिस्फारं व्यद्रवन्त रणात । 
पवेतस्येव दीणेस्य बिर्फाटमशनेरिव ॥ २२ ॥ 

सैन्धवं येन राजानं पर्यामृषितवानथ । 
ज्यापाश्चं धनुषस्तस्य भीमधनोऽतारयत्‌ ॥ २२ ॥ 
अजयत्पथिमामाज्ञां धनुषा येन पाण्डवः | 
माद्रीपुत्रो महाबाहृस्ताम्रास्थो मितभाषिता ॥ २४ ॥ 
तस्य मौ्ीमपाकषेच्छुरः सकन्दनो युधि । 
कुरे नास्ति समो स्पे यस्येति नङुठः स्मृतः ॥ २५ ॥ 
दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाञजयस्रभुः 
अषञ्यमकरोद्वीरः सहदेवस्तदायुधम्‌ ॥ २६ ॥ 
`ष्याच्या साहाय्या बीरान कुरुक्त्राचै रक्षण कैर, त्या ( आपल्या ) धनुष्याची 
अक्षय्य दोरी=परतप युधिष्ठिरा सोडिटी (२० ). तर्संच ज्या धनुष्यान 
-समथं भीमसेनानै युद्धात पांचालंचा पराजय केडा व दिगिजयाचे वेशी अनेक 
वीराना एकय्याने जजेर केठं ( २१ ), व्याचा टणत्कार रेकून र्णागणांतून 
शत्रु पून जात, (कारण) नणू ल्यसुक्ै वञजग्रहारानँ पवत विदीर्ण 
 होउन जात अदि ( असा मास होई ) (२२); आणि अयान 
 भीमसेनानें सिंधुपति राजाचा समाचार भेता होता, त्या धनुष्याचौ दोशै 
भीमानि सोडटी ( २३ ). महाबा, .आरक्त मुखकतीचा व॒मितमाषणौ 
माद्रीचा पुत्र नकु यान ज्या घनुष्या्मै पश्चिम दिशा जिकठी (२४), 
-स्या आपल्या . धनुष्याची दोरी-कुकंत . ज्याच्यासारखा रूपक॑पन्न कोणीहि 
नसल्यामुढे उ्याप्त नकुल म्हणत, त्या युद्धात--शत्रस रडावयासर खबणाच्या 
वीरान सोडिली ८ २५ ), दाक्षिण्ययुक्त आचाराचा वीर सहदेव य्न ज्या 
-भनुष्याने दक्षिण दिश जिंकिटी त्याची प्र्यचा काढी ( २६ )} 


अध्याय ५- शान्नाद्ञें युराक्षित ठेवण्याचौ व्यवस्था, २९. 


सद्ग दीपान्‌ दीर्घश्च करुषपांशच महाधनान्‌ । 
विषारारश्ुरधारांथ धसुर्मिनिदघुः सह ॥ २७॥ 


बैम्पायन उवाच--अथाज्वश्चासभङुलं इन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः 
आरुधेमां समीं वीर धनैष्येतानि निक्षिप ॥ २८ ॥ 


ताशुपारुद्च नङ्कलो ध्ूषि निदधे स्वयप्‌ । 


यानि तस्याऽवकाश्चानि दिव्यरूपाण्यमन्यत ॥ २९ ॥ 


य॒त्र चाऽपश्यत स वै तिरोनषणि वैति । 
तत्र तानि ट्टः पारी; सुगादं पयेबन्धत ॥ ३० ॥ 


श॒रीरं च मतस्य कं समबन्धम्त पाण्डवाः । 
विवर्जयिष्यन्ति नरा द्रादेव शमीभिमाम्‌ ॥ २१॥ 
आबद्ध शवमत्रेति गन्धमाघ्राय पृतिकम्‌ । 

अश्चीतिशतवर्पयं माता न इति वादिनः ॥ ३२ ॥ 
कुलधर्मोऽयमस्माकं पूैराचरिगेऽपि बा । 

समासउञ्याऽथ वृश्षुऽस्मिन्निति वै व्याहरन्ति ते ॥ ३३ ॥ 


( नंतर ) व्यानीं त्याचप्रमाणे देदीप्यमान पष्ठेदार तरवारी, मूल्यवान्‌ भाते 
व तीक्षण बाण हीं सवै आपापल्या धनुष्यांवर बांधर्लीं ( २७ ). 


वैश्यम्पायन शहणालाः-- आतां कंतीपुत्र युधिष्ठिरा नङुरास आज्ञा 
कलीः-र्वारा, ह्या शमीवर चदन दी धनुरथ वून दे ” (२८). तेन्डां नुन 
शमीवर चदन, तिच्याम्ये ज्या ढोखी व फटी व्यास सोपिस्कर वाटल्या व्यत 
धनुष्य स्वत; ठेविर्ट¡ ( २९ ). ष्या टिकाणीं पजेन्याचा करे त्रास पचणार 
नाद्वी अस त्यास दिस, तेथे बककट दोय्यानौं सुदृढ बांधटीं (३०). ठोकांनी . 
दुखूनच या शामीस टाव्वें म्हणून पांडवानीं मृताचं एक रव ॒( श्राडस ) 
बांधे (३१). आणि घाण आल्यावर कोणी राव बाधे असे विच्वाररट 
तर ही आमची एकरौ देरी वषौसी माता आदे, हा आमचा पूरवापार 
चालत अल्का कुर्धम असल्यघयुढे आम्ही तिचै रव द्या वृष्षास बांधून 
देवि अषि, असे ते म्हणत ( ३२-३३ ) 


३. = ्ाय-महामारत, विराटपर्व -पांडवप्ेशपरव, 





अगोपालाविषाढेम्य आचक्षाणाः परंतपाः । 

आनजग्धु्मगराम्याशं पाथाः श्तरूनिबेणाः ॥ ३४ ॥ 

जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्र: । 

इति गुह्यानि नामानि चके तेषां युधिष्ठिरः ॥ २३५॥ 

ततो यथाप्रतिन्ाभिः प्राविद्चश्नण्रं महत्‌ । 

अज्ञातचर्या वत्स्यन्तो रा वषं अ्रयोदशम्‌ ॥ ३६॥ [ १७७] 

इति धरमिहाभारते° विरारपर्वणि पाण्डवप्रवेदापवीणि पुरवेश्ये ` 
| अखरसंस्थापने पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 
-गुराखी, धनगर कैमरे. जे कोणी ( मागौत ) भट्टे, वयास तसेच संगत ते 
शतरुस जजैर करणारे पार्थ नगराजवकछ येऊन पोंचठे ( २४ ), जय, जयत, 
विजय, जयत्सेन व जयद्रक, अरं गुप्त नवं युधिष्टिर (आपणाुद्धा) सर्वस 
 ठेषिरीं ( ३५ ). स्यानंतर॒सर्वनण पूवषकरेताप्रमणि त अङ्ञातवासार्चै तेरा 
वर्षं धाटविण्याच्या इच्छे त्या अफाट विराट नगरात रिरे ८ ३६ ). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विराटपर्व॑पेकीं पांचवा अध्याय सपना, 





अध्याय ६ 
[ पांवांस दुगोदेषीचें दर्शन व वरप्रापि. ] 





अशपायन उवाच --विराटनमरं रम्यं गच्छमानो युधिष्ठिरः । ` 
अस्तुवन्मनसा देषीं दुग तरिुषनेश्वरीम्‌ ॥ १॥ 
असोदागभेतैभूतां नारायणवराग्रयाम्‌ । | 

.„. नन्द्मोषड्के जातां मङ्ग्यां इलवािनीम्‌ ॥ २ ॥ 

` ब॑पायन सणाखाः--विराटाच्या रम्भ नगरीस जात असतं युधिष्ठिसभे 

 -सनाम््यै त्ैखोक्याचौ भपिषठत्री देवौ दुगा चै स्तवय केठे ( १ ). यतो- 

देष्या गमोफासूल उ्प्ञइ्ाठेलौ, नारापणाने ८ ‹ देव तुका उमा, भढ्काटौ, 

ह्यादि नानानौं पूजितौर › अरौ ) अेक वरप्रदान दिली, नंदणोष्वतष्या 


अध्याय ६-दुग्वीचेस्तोत्र ` ३१ 


क॑सविद्रावणकरीमसमुराणां श्र्थकरीम्र। ` 

शिलातटबिनिधिक्रामाकाच्ं प्रतिगामिनीम्‌ ॥ ३ ॥ 

वासुदेवस्य भगिनीं दिब्यमाल्यविभूषिताम्र्‌ । . ` 

दिव्याम्बरधरां देवी खद्रखेटकधारिणीम्‌ ॥ ४ ॥ 

भारावतरणे पुण्ये ये स्मरन्ति सदा शिबाभ्र। ` 

तान्वै तारयते पापात्ङ्के गामिव दुषेराम्‌ ॥ ५ ॥ 

स्तोतुं प्रचक्रमे भू भूयो विविधैः स्तोत्रस॑मवैः । 

आमन्त्य डी राजा देवीं सहानुजः ॥ ६॥ 

नमोऽस्तु वरदे कृष्णे कुमारि ब्रह्मचारिणि । 

नाराकंसदशाकारे पृणेचन्द्रनिमानने ॥ ७ ॥ 

चतुयजे चतुवेक्त्े पीनश्रोणिपयोधरे । 

मयूरपिच्छवरये केयूराज्गदधारिणि । | 

मा देवि यथा पद्मा नारायणपरिग्रहः ॥ ८ ॥ 

स्वरूपं बरक्षचर्यं च विशद त॒व खेचरे । 

कृष्णच्छविसमा ष्मा सैकपेणसमानना ॥ ९ ॥ 
-कैसाने शिखेव भापटटे तेब्दां आकाशांत उदन गेली, अघुशंना भय उवन 
करणारी ८ ३ ), श्रीकृष्णाची बहण, दिव्य पष्पानीं शोभित व दिव्य वश्ञ- 
परिधान केषी, खद्नढा छ धाएण करणारी (इच स्तवन कटे) (४). मू भार 
(हरण करण्यासाठी) जिचा पुण्य अवतार श्ञाडा अदि, त्या कल्याणकारी देवी 
ओ सदोदित स्मरण कसित, त्यांचा पापापासून, चिखदछांत स्तटेल्या दुरबर 
माहपरमार्ण, ही उद्भार करते (५). व्या दुगदेवीचे प्रक्ष दशन न्हाव असा हतु 
मनांत धरून धर्मराजानं आपल्या बंधूसह नेक ॒स्तुतिपर वाक्यानीं तिच 
स्तवन करण्यास आरंभ केरा (६). “ कष्णस्वरूपे, वरदायिनी, कुमाणिकि, ऋह- 
चारिणि, बाङ्सूयोत्रमर्णे तेजस्विन, पू्णचंदानने, (तडा भामचा) नमस्कार अक्ते 
(७). ( विष्णुप्रमाणे ) चतुय, व ॒( त्हदेषाप्रमाणे ) चर्ख, नितंब 
` व स्छन पुष्ट असी, मोराष्या पिसाव्याचीं वर्क्ये धाठणारी, केयूर, अगद 
कोरे मूषषे पारण करणारी, देवि, तु नारायणपल्नी च्क्षमीप्रमाणे बाम्ड।खा भासत 
जिस ८ ८ ). जाकाशगामिनि; तु स्वरूप व ब्रह्मचर्यं स्पष्ट ओषित. दत 
 छष्णाच्या छनीपारसौ नीठ्बणे असुत बटरामासारले त्त मुख अदि ( ९ ). 





३६ घा्थ-महामारत, विराटपर्व-पांडव्नेशपवं. 


निभ्रती विपुलौ भादू एकरध्वजसयुच्छरयौ । 

पात्री च पड्जी षष्टी ह्ली प्िष्युद्धाचया युवि॥ १०॥ 
पार्यं धनुमहाचकरं पिविधान्यायुधानि च। 

ङष्डलाभ्यां सुपणोमभ्यां कणाभ्यां च विभूषिता ॥ ११ ॥ 


चन्द्रविस्पद्धिना देवि भुखन खं पिराजषे। . 
ञ्टेन विचित्रेण केशबन्धेन शोभिना ॥ १२ ॥ 
भुजंगाभोगवासेन भ्रोणिष्रत्रेण राजता । 

विभ्राजसे चाऽञ्वद्धेन भोगेनेबेह मन्दरः ॥ १३ ॥ 
ध्वजेन रिखिपिच्छानागुच्छितेन विराजसे । 

कोमारं व्रतमास्थाय त्रिदिवं पातितं त्वया ॥ १४॥ 
तेन स्वं स्तूयसे देवि त्रिदैः पूज्यसेऽपि च 
्रैरोक्यरक्षणाथांय मदिषासुरनाशिनि ॥ 

प्रसन्ना मे सुरश्रे दयां डुरु शिवा भव ॥ १५॥ 


ईदष्वजासारखे उभारल्टे विराठ दोन बादर-(अभयप्रदान करणारे )-पात्र 
धारण केटेडा एक -आणे कमर धारण केटेका एक, पांचन्या हातांत 
धैटा अस्टेटी, पार-धनुष्य-महाचक्र व॒ इतर नानाप्रकास्वीं आयुर 
धारण केले तीन हात, ( असेः एकंदर आठ हात तुखा आहेत, ) 
पृथ्वीवर अत्यत द्ध ज्ञी तच आहेस. कानातीर. कुंड्खनीं तृ सुशोभित 
अश्िस ( १० - ११). देवि, चंदा स्पधो करणारें तुश्च मुख अदि, 
तुन्ना सुगुट अद्भूत अहि, तुष वेणी फारच शोभायमान दिस्त ( १२) 
भुजंगाष्या शरीराच्या आकृतीचा कमरपद्रा जो तु घातला आहस स्यामे मदर 
पवता ( बाकि ) मुजग बद्ध कटे अषि कीं काय, असा भास 
होतो ( १३ ). तुक्ष्या उच ष्वजावर भोरांचीं पिस श्षव्ठकतात, कौमार्व- 
त्रताचा अंगीकार केल्यायु त्या योगाने स्वरस पवित्रता भाटी आदि (१४). 
व्यासे त्रैखोक्या्या रक्षणासाटीं देव तुश्गी स्तुति क्तात वः तुञ्ज पूजन करि- 
तात. हे महिषासुरमदिनि देवि, मटा. प्रसन्न हो, पुर्षे, मजवर वै दया 
कर भणि मदा कल्याणरूप हे ( १५ ) 


अध्याय ६-संकटनिवारणा्ं युविष्ठिराने स्केल दुगोदेवीचा धांवा. ददे 


जया स्वं विजया चैव सप्रामे च जयगप्रदा । 
ममापि विजयं देहि बरदा खं च सांप्रतम्‌ ॥ १६ ॥ 
बिन्श्ये चैव नगथेषठे तव स्थान हि शाश्ववम्‌। 

कारि कारि महाकाङि सीधुमांसपड्युप्रिये ॥ १७५ 

छृताजुयात्रा भूतैस्त्वं बरदा कामचारिणि । 

भारावतारे ये च त्वां संस्मरिष्यन्ति मानवाः ॥ १८॥ 

प्रणमन्ति चये त्वां हि प्रभाते तु नरा श्वि। 

न तेषां दुरम किचित्पुत्रतो धनतोऽपि वा ॥ १९ ॥ 

दुगीत्तारयसे दूरगे त्वं दगा स्मृता जनैः । 

कान्तारेष्ववसमानां मग्नानां च महाणैवे ॥ २०॥ 

दस्युभिर्वा निरुद्धानां तवं गतिः परमा नणाम्‌ । 

जलगप्रतरणे चैव कान्तारेष्वटवीषु च ॥ २१॥ 

ये स्मरन्ति महादेवि न च सीदन्ति ते नराः। 

त॑ कीर्तिः श्रीधरेतिः सिदिर्दीर्विचा संततिमेतिः ॥२२॥ 
जया आणि विजया ही तच असून युद्धांत जय देणारीहि तंच भदस, (भ्दणृन) 
माहि त. विजय दे. ( कारण ) दीं वैच वर देणारी अद्ेस ८ १६ ). 
कारि, काठ, महाका, मब, मांस, पञ्च, प्रिय भसणारी, पर्वतामध्ये जो त्रष्ठ 
विष्य तो तुञ् नेहर्मी्च बस्ततिस्थान आहे ( १७). ब्रह्मादिक देव ब॒ सर्व 
जोक ८ तुद्या दर्शनाकरितां ) तेय जात असून, शृष्छेस वटे तिकडे संचार 
करणारी वु, त्यांना वर देतेस, जे ठोक तुङ्गं स्मरण करतात व्यांचीं संकटे वु नारा 
करितेस (१८). भणि प्र्वीवरीढ जे पुरुष सका्टीच तुख वंदितात, याना 
पत्र, धन, वा इतर कोणतैि मिकण्यास कटिण नसते ( १९). दुर्ग 
म्हणजे संकट, स्यापासून तं. तासििसि म्हणून तुढा दुगी म्हणतात. 
मोग्या अरण्याम्यं सेकटांत सांपडटेडे, महासागरांत बुडणरे, किंवा चोरांनी 
अडविरेले, भा मरना तुच मोठा आधार आदिस्‌, जलतूल तस्ून नाबयार्च 
असल्यास, आणि बिकट मार्गातून अथवा भोर अरण्यांतून जावया्ै भसल्यासः 
(२०-२ १), जे पुरुष, महादेवि, तुर स्मरण करितात, त्यांचा (कंषीदहि) नाश 
होत नादी. तै. कीति, डक्षमी, धरति, सिद्धि, ज्जा, विधा, संतति, मति (२२),, 


षाग भा, ३ 





४. सार्थ-महाभारत, विराटपर्व -पांडवप्रवेशपर्व, 


संध्या रात्रिः प्रभा निद्रा ज्योच्ला कान्तिः धमा दया । 
नृणां च बन्धनं मोहं पुत्रनाशचं घनशयमर्‌ ॥ २३ ॥ 
व्यथि भरस्य मयं चेव पूजिता नाद्यिष्यति । 

सोऽदं राज्यात्वरिभ्रष्टः शरणं त्वां प्रवन्नवान्‌ ॥ २४ ॥ 
प्रणतश्च यथा मूभो तव देवि सुरेश्वरि । 

क्राहि मां प्श्रप्राक्षि सत्ये सत्या भवस्व नः ॥ २५॥ 
शरणं भव मे दूरगे शरण्ये भक्त वतसे । 

एवे स्तुता हि सा दैवी द्ैयामास पाण्डवम्‌ ॥ २६ ॥ 
उपगम्य तु राजानमिदं वचनमग्रवीत्‌ । 





भरणु राजन्महाबादी मदीयं वचनं प्रमो ॥ २७॥ 

भविष्यत्याचिरादेव संग्रामे विजयस्तव । 

मम प्रसादा्भिनित्य हत्वा कौरषवाहिनीम्‌ ॥ २८ ॥ 

राज्यं निष्कण्टकं कृत्वा भोक्ष्यसे मेदिनीं पनः । 

भ्रातृभिः सहितो राजन्प्रीतिं प्राप्स्यसि पृष्कलाम्‌ ॥ २९ ५ 
सेष्या, रत्नि, प्रमा, निदा, ष्योखा, कांति, क्षमा बव दया अष्िस. 
मनुष्या बंधन, मोह, पुत्रनाश व धनाचा क्षय (२६ ), व्यापि, 
त्यु आणि भय, या सर्वांचा तुर पूजन केटं असतां वं नाञ्च करितेस; म्हणून 
रा्यास शुकटेखा मी तुखा शरण भारो अर्द (२४), पुरेशरि देवि, मीं आपडठे 
अस्तक त॒स्या चरणांषर ठेव अषि, तेन्डां कमल्नयने देवि, मादे रक्षण 
बर, स्त्य, द आम्हांडा सध्यस्वह्प हो ८ २५ ). मक्तवत्सठे, शरण्ये, दुर्ग, 
चं मखा शाश्रय दे, ” याप्रमाणे स्तवन केरे असतां त्या देवनं प्या पाडुपुत्रास 
दशन दिं ८ २६ ). राजाच्या स्तमोर (प्रत्यक्ष ) उभी अपतछेडी देवी, 
श्याशौ बद्धं छगखी, दैवी सहणाटौः- “महाबाहो राजा, महे गणे वं 
रेक ( २७ ). हवक्रव जँ युद्ध शेणार अषि, त्यात तु जयप्राति श्छ. 
माया हपेने त ( शत्रुमा ) जिदून कौरपतेनेचा नाशा करशीर ( २८ ), 
व रभ्य निष्कटक कल्म, तुं पवी पुनः उपभोग षेशीर, राजा, वं बंधूसदं 
ओग्या भावेदत राशीढ ( २९ ) 


अध्याय ६-पांड्वांस दुगोदेविं दैव व वरप्रदान. ३५ 


मखपादाच्च वे तौख्यमारोग्यं च भविष्यति । 
ये च सेकीतयिष्यन्ति रोके भिगवकरमषा; ॥ ३० ॥ 
तेषां तुष्टा प्रदास्यामि राज्यमायुवपुः सुतम्‌ । 
श्रवासे नगरे चापि संग्राम शत्रुसंकटे ॥ २१ ॥ 
अटव्यां दूर्गकान्तारे सामरे गहने गिरौ । 
ये स्मरिष्यन्ति मां राजन्यथाऽहं भवता स्मृता ॥ ३२॥ 
न तेषां दुरम किचिदर्सिहयोके भविष्यति । 
हदं स्तोत्रवरं भक्त्या श्रणुयाद्वा पठेत वा ॥ ३३॥ 
तस्य सवाणि कायाणि सिद यास्यन्ति पण्डवाः । 
सरसादाशच वः सवौन्विराटनगरे स्थितान्‌ ॥ ३४ ॥ 
न प्रज्ञास्यन्ति डरो नरा वा तक्गिाधिनः। 
इत्युक्त्वा वरदा देवी युधिष्ठिरमररिदभम्‌ ॥ 
रकष एता च पाण्डूनां तत्रैवाऽन्तरधीयव ॥ ३५॥ [ २१२ ] 
इति भरीमहाभारते शतसादस्त्यां संहितायां वेयासिकयां विराट प्बणि 
पाण्डवप्रवेदापवणि दुगस्तवे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 
मह्या कृपेन तुल ॒सौस्य व॒ आरोग्य मिरेल. आणली रोकामर्ये जे कोणी 
पापरहित मार्च स्मएण करितीठ (२०), व्यांब्यावर्‌ म संतु होऊन वांस राज्य, 
जयुष्य, शारीरसामथ्यै व पुत्रि देन. प्रवासांत, नगरांत, युद्धात व शत्या 
संकटपासून देखी, (३१) अएण्यंत, दुगैष मागत, मशसागरांत, घोरकमकव 
अणि गहन पव॑तावर्‌, राजा, तुदयाप्रमाणे जे मा स्मरण करितीठ ( ३२ ), 
त्यांना इहटोकी कोणतीहि गोष्ट दुम नाद्वी. जो ह उत्तम स्तोत्र मर्त 
श्रवण अयवा पठण करील ( ३३ ), प्याची सर्व॑काये, पांडबानो, सिद्धी 
-जातीट, विराटाष्या नरामय तुम्ही सश राहत असतां माहा प्रसादन 
तें राहणारे रोक रिवा कौरव तुम्हा ओढखणार्‌ नाहीत, ” द्यप्रभर्णि 
र्त दमन केरणायप्या धुषिष्ठिराशी बोद्धन व पांडव रक्षण करण्यां व्या 
-आश्रासन देऊन ती वर देणारी देवी तेच गुप श्राली ( २४-३५ ). 
 यक्रिाणे महाभारताश्या विरादप्पिकीं स्वौ भध्याय ईपला. 


१६ घार्थ-महामारत, विराटपर्व -पांडवप्रवैश्चप ९ 


अध्याय ७ 
[ य॒धिष्ठिराचा ˆ कंक › ब्राह्मणाच्या पाने षिराटाच्या नगरीत भ्रवेल. ] 
वेदौपायन उवाच- न 


ततो विराटं प्रथम युधिष्ठिरो राजा सभाया्ुपविष्टमा व्रजत्‌ । 
वैदूर्रपान्धतिषुच्य काञ्चनानक्चान्स कक्षे परिगृह्य वाससा ॥ १॥ 
नराधिपो राष्ट्पति यशस्विनं महायशाः कौरवर्वशवदनः । 
महानुभावो नरराजसत्छृतो दुरासदस्तीक्णविषो यथोरगः ॥ २॥ 
बेन रूपेण नरर्षभो महानपृरैरूपेण यथाऽमरस्तथा ) 
महाभ्रजारेरि सवुते रविर्थथाऽनलो मस्मवतश्च वीर्यवान्‌ ॥ ३ ४ 
तमपतन्तं प्रसमीक्ष्य पाण्डवं विराटराडिन्दुमिवाऽघ्रसंवृतम्‌ । 
समागतं पृणं्िप्रभाननं महादुमावं न चिरेण दष्टवान्‌ ॥ ४ ॥ 
मन्िद्विजान्दरतशुखानििशस्तथा ये चापि केचित्परितः समासते । 
पप्रच्छ कोऽयं प्रथमे समेयिवान्नृपोपमोऽयं समवेक्षते समाम्‌ ॥ ५॥ 
मैशंपायन महणाटाः-- नेतर वल्ञात गुडाक्ठेठे वैदर्रलखाचित सुवणा 
फासे कालत धेउन प्रथम युधिष्टिरराजा समेत बसरेल्या विराटपारीं गे (१). 
कोक पालन करणारा, . महान्‌ याचा, वौरवांचा वंश ॒बवाढविणारा, 
महापराक्रमी, नुपतीनीं पूजिटेटा, भ्याच्यापुे जाण्यास लोकाना तीण विषयुक्त 
भुजगां जाण्याप्रमार्णे भय वाटे, बान व रूपानि नरपुगवाप्रमा्णे भव्य, अपूवैः 
रूपपुर देवासारखा, परंतु मोठमोनल्या ढगनीं भच्छादिर्ल्या सूयोसारखा 
षिवा मस्माच्छदित अग्रीसारखा युधिष्ठिर राषटूपति, यरस्वी विरायकडे 
भेट ( २-६ ). तो महानुभाव पड्पुत्र पातांच दगांनीं ्षांकून गरखा 
चंदच भपणाकडे येत आदि भसे विराटराजास बा; ८ नैतर ) तो जव 
आल्यादर शिराटनें त्याच पूणंच॑दासारसै ( षव्छकणारें ) सुख ताबडतोब 
पाले ( भाणि ) मंत्री, द्विज, ' पौराणिक, वैश्य वे कतर लोक, जे 
त्याटिकाणीं बसरे हेते, व्यास विचारि -“ या श्र्मत प्रथम आच्खा, एखाबा 
सनाप्रमणिं दिस्णारा, शा कोण आहे ? ( ४-५ ) 


अध्याय ७ -युधिष्ठिराचा ब्राह्मणपानें षिराटाच्या सर्भेत प्रवेश. ३७ 





न तु द्विजोऽयं भविता नरोत्तमः पतिः पृथिव्या इति मे मनोगतम्‌ । 
न चाऽस्य दासो न रथो न डुर, समीपतो भ्राजति चाऽपमिन्द्रवत्‌ ६ 
घररीररिङ्गरुपद्ठवितो शयं ूधोमिषिक्त इति मे मनोगतम्‌ । ` 
सम्रीपमायाति च मे गतव्यथो यथा गजस्तामरसीं मदोत्कटः ॥ ७५ 
वितर्क॑यन्तं तु नरषमस्तथा युधिष्ठिरोऽभ्येत्य बिराटमत्रवीत्‌ । ` 
सम्रा्विजानाखििह जीवनाथेनं विनष्टषवसव्ुषागतं एजम्‌ ॥ ८ ॥ 
शहाऽहमिच्छामि तबाऽनषाऽन्तिके बस्सुं यथा कामचरस्तथ। विभो । 
तम्रवी्स्वागतमित्यनन्तरं राजा प्रहृष्ट प्रतिरस॑गृहाण^ च ॥ ९ ॥ 


त॑ राजसि प्रविग््य राजा प्रीत्याऽऽत्मना चैवमिदं बम । 
कामेन ताताऽमिवदाम्यरं त्वां कस्याऽपि राज्ञो विषयादिहाऽऽगतः १० 
गोत्रं च नामापि च चस तस्तः फ चापि धद्य तथ विधते तम्‌ ११ 


हा ब्राह्मण नसून को्णीतरी नरश पृथ्वीपति अपे अधं मला वाते, ( पण ) 
धयाच्या समीप कोणीहि सेवक नाही, तसेच रथ र्विवा हत्तीहि नाद. तथपि 
दा इन्दरप्रमार्णे तेजस्वी दिसतो ( ६ ). ह्याच्या शरीरावर जीं चिन्ह दिसत 
आदित त्याबरून हा मूर्घाभिषि राजाच असावा असँ मला वाटते, आणि जसा 
एखादा मदोन्मत्त गज ( निःरौकपणे ) कमटिनीकडे जातो, त्याचप्रमाणे याची 
इकडे येण्याची गति आहे ” (७). अशत रीन धिराट तक॑वितर्कव करीत अदि 
तौच युधिष्ठिर धाच्याजवल येऊन व्याप्त शणाराः--““राजापिराज सवसव नष्ट 
श्राल्याभुे उपजीविकेच्या साधनार्थं आपणापाशी आठेला हा द्विज जाणाश्रा(८). 
वुद्या मर्जीनुषूप वागन येथे तुह्या जव रावे, अशी, विभो, माञ्ली इच्छ 
आहि.” नंतर विराट राजानं मोठ्या आनंदाने प्याच स्वागत करून व्यास बपाव- 
यास सांगते ( ९ ). व्या राजसिंहं युधिष्ठिराचा ८ याप्रमाणे ) मोव्या प्रमर्ने 
भादरसतकार केल्यावर विराटराजा म्हणालाः--“ बाबा, मी तुडा अतःकरणपूकेक 
विचारि की, कोणघ्या राजाच्या देशतूल वुँ यें आला अदिस १ ( १० ) 
तुच गोत्र व नांव काय १ आणि कोणते शिल्प त सपादन केडं अदिस ? खे 
अपे तसै सांग " ( ११). | | 


$ आसन हा शेष धेर्ण, 


३४. ` सार्थ॑- महाभारत, विरारपरवं-पंडवप्रवेशचपर्व, 


युधिष्ठिर उवाच- 

युधिष्ठिरस्याऽऽसमहं परा सखा वेयाघ्रफद्यः पुनरस्मि विप्रः । 

अक्षान्प्रयाक्तं इश्चलो ऽस्मि दतिनां कङ्केति नाज्नास्मि निराट षिश्चत;१२ 
उवास 

ददामि वे हन्त वरं यमिच्छसि प्रञ्चाभि मत्स्यान्वशगो धं तव । 

प्रियाश्च धूतो मम देविनः सदा भवां देवोपम राज्यमदति ॥ १३ ॥ 


प्राप्तो विवादः प्रथम, विक्षांपते न विद्यते कश्चन मरस्य हीनतः 

न मे जितः कथन धारयेद्धन बरो ममेषोऽस्तु तव प्रसादजः ॥ १४॥ 
विराट उवाच-- 

इन्यामवह्यं यदि तेऽगप्रिय॑ चरेखव्राजयेयं विषयाद्‌ द्विजास्तथा । 
कृण्वन्तु मे जानपदाः समागताः कङ्को यथाऽहं विषये प्रयुस्तथा १५ 


युधिष्ठिर म्हणाटः-- ५ मी पूवीं युधिष्ठिराच सखा होतो, मी वैयाप्तपच 
रपर असून, पसे खेलण्यात मी प्रवीण आदे, खेकणार्‌मर्यं विराट, ‹ कंक 
या नावाने मी प्रसिद्ध आहे ” ( १२). 

विराट शणाटः--^^त जो शइच्छिदीर तो वर माग; वावा, मी देईन. मस्स्य- 
देशावर (पाहिजे असल्यास) राज्य कर, मी तुशा तंत्राने चयेन, युत खेकणारे 
धूत मला नेहमीं प्रिय वाटतात, आणि तं तरं देवासारखा दिसत अपल्यासुर 
राण्याल्यक्ि योग्य आहेस ” ( १३ ) 

युधिष्ठिर स्दणाखः-- “ धूत खेकणारांम्ये (हीन) कमी पडलेला प्रथम 
( भिंकणारा ) ठरविण्यास कोणाश्ीहि विवाद ( तंटा ) करणार नादौ अर 
( कीं ) नाही. तन्हा, मत्स्य राजा, ( सत्यःसत्याचा निवाडा करून } 
मला एवदढीच देणगी दे की, ्याला मी जिंकीन त्याने मङ्ञे द्व्य ८ जिकर ) 
ठ्ठ नये ”( १४) 

त्िराट सहणालाः--“ तुस्या मजीविरुद्र वागणारा जर कोणी (आह्मणेतयी 
सिरु तर त्याचा मी वध करीन, आणि ब्राह्मण असे तर, त्यास इदपार 
= र्वरीन, येयं जम्डेल्या स्वं ठोकानीं है ८ मार्च बोल्णें ) रेके. श्चा राग्यात्‌ 
` नरी माक्ष सत्ता चास्ते, तदी कंकाचीहि चच्ल ” ( १५ ) 

१ प्रथमरशन्दः ष्ठवाची ( बी. ) विषादः प्राप्तो विद्ते इनि न. 





य क ~ 1 


सस्याय ७-युपिष्टिरा्या सगा बेमाद्धम बताबणी. कद 


समानयानो भविताऽसि मे सखा प्रभूतवद्धो बहुपानभोजनः । 
तयेस्त्वमन्तश्च बहिश्च स्वेदा छृतं च ते दारमपावृतं मया ॥ १६॥ 
ये तवाञ्जुवादेऽयुरवृत्तिकश्चंता ब्रूयाच तेषां बचनेन मां सदा । 
दास्यामि सर्वं तदं न संशयो न ते भयं विद्यति सन्मिधौ मम ॥१७॥ 


यैकौपायन उवाच ~- 
एवं स रभ्वा तु बरं समागमं विराटरजेन नरषमस्तदा । ` 
उवास धीरः परमाचितः सुखी न चापि कशिश्वरितं बुभोष तव्‌ ॥१८॥ 
इति श्रीमहाभारतेश्चतस1० वैयासिक्यां पिराटपवीणि पाण्डवप्रवेदापवेणि 
युधिष्ठिरपरषेश्यो नाम स्रमोऽध्यायः ॥ ७ ॥[ २३० ] 


तं माश्चा मित्र आदेसे, मी भ्या बाहनांत बसेन त्यांतच तं बसार्वेस; भनवल्नादिकांचौः 
तुखा विपुढ्ता होट. भतं (धरदार कीरे) व बेर (दैन्य व भरामाचीं स्थन). 
` त्‌ पहात जा--मी तहा द्वार मोकठं कंरून दिं अहि ( १६ ). उपजी- 
विकेध्या अभावा बाश्ट स्थितीटा पोचरेठे असे कोणी टोक तुजकडे अषि. 
असतां, तं त्यांना भाश्षेकंडे पाठवीत जा, आणि मी त्यांना अमुक चवे अर्मः 
तू सागितवयार्नतर मी तैं सवै निःसंदाय त्यांना देरईन. माह्यामवन्छ असतांना 
तुला कोणतीदहि मीति नादी ” ( १७). 

वैशम्पायन णााः--श्चप्रमारणे विराटराजारीं उत्तम  श्रकारे स्य 
जद्भन तो वैयशाढी नरश्रेष्ठ मोञ्या आदर-सत्काराव व्याष्या येय आनंदार्नै 
राहिला; भणि त्याचे आचरणावहून ( इहा धमराज असाबा ) असे कोणा- 
च्याषहिं सक्षत आङे नाही ( १८ ), 

याप्रमाने मदाभारतातील विराढपर्बा्मा पांडव प्रवेशपवपिकी. 
ह्या बातबा भअय्याय्‌ स्मात्र क्ल्य. 


४ चार्थ महाभारत, विशटपर्वं -पां्यभ्रवेशपव, 





अध्याय 
[ भौमाचा भाचान्याच्या बेषा्ने विराटच्या वाज्यांत प्रवेश, ] 

ेशाम्पायन उवाच-- | 
अथाऽपरो मीमबरः भिया ज्वलच्पाययो सिहविलासविक्रमः । 
खजां च दर्वीं च करेण धारयश्नसिं च कालाङ्गमकोश्चमव्रणम्‌ ॥ १ ॥ 
स घ्दरूपः परमेण वच॑सा रतिर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन्‌ । 
स इृष्णवास्ा गिरिराजसारवांस्तं मत्स्यराजं समुपेतस्य तस्थिवान्‌ ॥२॥ 
तं प्रक्ष्य राजा रमयश्पागतं ततोऽरवीजानपदान्पमागतान्‌ । 
सिहोभतांसोऽयमतीव रूपवान्त्रदश्यते को नु षरषेभो युवा ॥ ३ ॥ 
अदयै; पुरुषो रवियेथा दितकैयस्राऽस्य रमामि निश्वयम्‌ । 
तथाऽस्य चित्तं चपि संतरितर्कयनर्ष॑मस्य।ऽस्य न यामि तखतः ॥४॥ 
दृष्टैव चैनं तु विचारयाम्यहं गेधरैराजो यदि वा पुरदरः । 
जानीत कोऽयं मम दरब स्थितो यदीष्षितं तह्वभतां च मा चिरम्‌ ॥५॥ 

वैशंपायन गणालः-- नंतर दुसरा महाबख्वान्‌, तेजाने जलणार।, 
सिंहाष्या गतीप्रमाणे पाउठं टाकणारा, हातांत काठ्था, पठी व काम्या पातेचा 
तीक्षण नद्न व डाग नसख्टा खद्ध पेतख्टा ( भीम ) आखा (१). तो ापल्या 
तेजन सूर्यप्रमा्णे जगाला प्रकाशित करणारा, भाचाय्याचै रूप धेतच्छा, 
काठ षठ नेसरेखा, पवेतराज दहिमाख्याप्रमाणें बलवान्‌ भीमसेन मत्स्यराज 
क्रिराटाकडे येऊन उभा राष्टि (२). तो येत असतां स्याष्याकडे पाहून 
आनंदित श्चञ्टछा तो राजा नंतर आपल्याजवन् असलेल्या गांवकत्यांस 
ग्णालाः-- “वा अतिराय रूपवान्‌ तरुण मनुष्य असून ह्याचे खदि सिंहाप्रमार्णे 
उन्नत दिसत अदित; टा कोण भसा? ( ३ ) सूर्याप्रमा्णे तेजस्वी पुरुष 
द्याच्यासारखा पूर्वी मी कर्षीच पाला नाही, मी ८ नानाप्रकारं ) तक करीत 
आहि, परतु निशित कल्पना होत नादी, त्याचप्रमाणै ह्या नरश्रषठाचा ८ इकडे 
 येष्याचा ) हेतु काय असावा याविषर्यीहि कांदीं निशित अनुमान शेत नारदौ 
८ ४ ). त्यास पादन मी विचारांत पड कौ, हा गेषर्वराज कंवा हद असावा. 
डा मङ्गं दरौन ेण्याध्या शच्छेने उभा राहिला आदे, चौकी करा, कोण अदि £ 
यौ मागत असेट तर ते व्यास स्वसि धा” (५), 





अष्याय ८-आचाव्याय्या सूपानें भीमाच। विराराच्या सर्भेत प्रवेश, ४१ 


बिराटवाक्येन च तेन चोदिता नण व्रिराटस्य सुर्रीघ्रणामिनः। 
उपेत्य कोन्तेयमथाऽ्ु॑स्तदा यथा स राजाऽवदताऽ्च्युतानुजम्‌ ॥६॥ 
ततो बिराटं सद्ुपेत्य पाण्डवस्त्वदीनरूपं वचनं महामनाः । 

उवाच बदोऽस्मि नरेन्द्र ब्बो भजस्व मां ग्यञ्जनकारधुत्तमम्‌ ॥७॥ 
विराट उवाच - 


न घ्दतां बह्व श्रदधामि ते सह्षनेत्रप्रतिमो विराजे । 
रिया च रूपेण च विक्रमेण च प्रमाप्तसे सं नृवरो नरेष्विव ॥ ८ ॥ 


भीम उवाच- 

नरेन्द्र रदः परिचारकोऽस्मि ते जानामि सृषान्प्रथपं च केवलान्‌ । 
आस्वादिता ये नुपते पुराऽमबन्युधिष्टिरेणाऽपि नृपेण सर्वश्च; ॥ ९॥ 
बलेन तुखयश्च न विच्वे मया नियुद्धशीलश्च सदेव पार्थिव । 

गने सिदे समेधिवानहं सदा करिष्यामि तवाऽनघ प्रियम्‌ ॥ ९ ०॥ 


द्ाप्रमाणे विराटाची आज्ञा होतांच, कादं चपर रोक श्ट दिशीं व्या धमानुज 
कुंतीपुत्राजवल्छ जाऊन व्याप्त त्यनीं राजाच म्दणण कठ्छविखे (६ ). नतर तो 
उदार मनाचा पाडुनदन भीम विराट राजासमोर्‌ येउन मोल्या धीटपणाने 
म्दणाटाः-- “राजा, मी बहव नामक आचारी अहि. शाकपाक कौरे पदाथ 
उत्तम तयार करणाग्या मला आपल्याजवक्छ ठेवा ” ८ ७ ), 


विराट ग्हणागः--““वहवा, त आचारी अहस, है मढा खरं वाटत नाही. 
तू ह्वाप्रमर्णे भासत ष्टेस, तञ्च तेज, रूप व पराक्रम ह्यावख्न तूं कोणी 
रोकांचा राजा असावास असा भास हेतो ८ ८ ). 


भीम म्हणालाः--“नेःदा, खरोखर मी आचाग्याचाच धंदा करणारा सेवक 
आहि. शकपाकादिक पदार्थ कते करावेत ह मी उत्तम जाणतो, राजा, ते सर्व 
परकास्वे पदां पूर्वी युधिष्ठिरराजाने हि मोठ्या आवडीन खे अहित ( ९ ). 
कत्त माक्ष बरोकौ करणारा कोहि नाटी. पार्थिवा, मी नेहमी महयुद्ध 
करणारा आह. मी हत्तीरीं व शिंहांीहि समने केठे अदित. निष्पापा, मी 
- सदोदित तुखा प्रिय असेख त करीन ८ १०). 


४ सार्थ-म्टाभारत, विराटप्व-पांडबप्रवेरापर्व, 


बिरार उवाच - | 
ददामि ते हन्त वराम्महानमे तथा च दुयाः कुशलं प्रभाषसे । 
न चैव मन्ये तव कमे यत्समं सथुद्रनेभिं पृथिवीं खमर्दसि ॥ ११ ॥ 
यथा हि कामो भवतस्तथा कृतं महानसे स्वं भव मे पुरस्छृतः। 
नराश्च ये तत्र समाहिताः पुरा भवां तेषामधिपो मया कतः ॥१२॥ 
वैशम्पायन उवाच- 
तथा स भीमो विहितो महानसे बिराटराज्ञो दयितोऽभवट्‌ दम्‌ । 
उवास राज्ये न च तं पुथग्जनो बुबोध तत्राजुचराश्च केचन ॥१३॥ 

इति श्रीमहाभारते शतसादस्त्यां संहितायां वैयासिक्यां भिराटपवंणि. ` 

पाण्डयप्रवेश पवोणि भीमश्र५ शोऽष्टम) ऽध्यायः ॥ ८ ॥ 

विराट ग्दणादाः--“ माल्या सुदपाकासंेधीं स अधिकार तुका दिठे 
अहितः; मात्र त बोटत अदिस तसाच चांगखा वाग, तु्यायोग्य जं काम 
अहे ते ह नन्हे अरस वाटते. समुद्रवल्यांकित पृथ्वी मिक्रविण्यासत त योग्य 
आहेस ( ११). तद्या ्च्छेप्रमर्णेच मी करीत अ; ( तर ) वं मुद- 
पाकामर्षये माश्याकहून पुरस्कृत हो- तिकडे पूर्वी नेमिरेले जे खोक अदत. 
त्यांच्यावर बुञ्ञी नेमणूक मीं केटी जहे ” ( १२ ). 

वैशपायन म्हणाटाः--याप्रमाणे तो भीम मुदपाकावर नेमिटा गेला, व 
विराटराजाला अर्व्यत प्रिय होऊन राहिला. व्या राव्यांत राहून तो त्याच्या करो- 
जरच्या ठोकाच्या क्रिवा हइतरहि जनांच्या ओन्खण्यांत आला नाहीं ( १२ ). 

याप्रमाणे महाभारतं तीर विरारपवांस्या पांडव-प्रवेशपवतील ८ वा अध्याय समाप्त, 


अध्याय ९ 
[ क्रषदीचा व विरायपत्नीचा सवाद; द्रोपदी सैरप्रीच्या ( दासीच्या ) रूपान 
सुदेष्णा राणीकटे रहते, ] 
री द 4 , ऋय 
+. ९ निन्दित 
खेरस्पप्यन उवाच-- ततः केश॒न्सुयुर्थिषप्य बेष्धिताग्राननिन्दितान्‌ । 
कृष्णान्पृक्षमान्मृदन्दषोन्सञुदग्रथ्य शुचिस्मिता ॥ १ ॥ 

वैशंपायन गणालः-- नंतर आपे कृष्णवर्ण, बारीक, मृदु, रबसडकः 

ज वुरल्ठे भणि निमेढ केस सावरून, त्यांची वेणी घाटन सुहास्यवदना 








~~~ ~~" ^" ~ ~ 0-9१-० 0. 90 कन ~ न त का मा ~ =. ~ -- -------------*-~ -- --- -*~---- --~ - ~~ 
त ~~ ---- = --=--~-- -- 
ज ~ ---^--- ~..+ - भ~ ~न ~ गि ~ ~ ~ === 


व्रिर्‌ारप् 


























अध्याय <, 


क्छ ७6 -चनक 1 0 1 त त 1 1 त, 9 0 व 1 ~ कि ' 7 ण) 





अन्याय -९-द्रप्दाचा दार्यं विराटाचे नगरांत प्रवेश, चैः 





जुगृहे दक्षिणे पार मदूनसितरोचन। । 

वासश्च परिषायेकं ष्णा सुमरिनं महव ॥ २॥ 
कृत्वा वेषं च मैरन्ध यास्ततोऽप्यचरदाचैवत्‌ । 

तां नराः परिधावन्तीं द्यश्च सथुपाद्रवन्‌॥ ३॥ 
अपृच्छश्रैव तां दश्च कात्वं ङि च चिकीषति । 

सा तानुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्यहमिहाऽऽगता ॥ ४ ॥ 
कमै चेच्छामि वै कर तस्य यो मां युयुकषतिं । 

तस्या रूपेण वेषेण शष्णया च तथा गिरा ॥ । 

न रदत तां दासीमन्नहेतोरुपस्थिताम्‌ ॥ ५॥ 
विराटस्य तु कैकेयी भायौ परमद॑मता । 
आलोकयन्ती दद्य प्रा्नादाद्‌ हुषदासजम्‌ ॥ ६ ॥ 
सा समीक्ष्य तथारूामनाथामेक्वाससम्‌ । 
समाहूयाऽरवीद्धद्रे का त्वं किं च चिकीषैसि ॥ ७ ॥ 


कृष्णनयना कृष्णेन ती वेणी ८ आपल्या डोक्याच्या ) उजन्या बाजूस. 
आंकिरी, आणि मेदे ( लांब ) अतिश्चय मक्कर एकच वख नेसून 
( १-२ ) व रैरंभीचा वेष षेउन एादा वेश्या सखीप्रमाणि ती ( त्या 
नगरांत ) इकडतिक्डे मटकूं लगली. ती भटकत असतां पुरुष व याहि 
तिच्यामारगे खगत (२), आणि तिला पादन विचार्रत की, ८तूकोण 
अदेस ? व काय करण्याची तुञ्नी इच्छा अदि £ ' महाराज ! ती त्यांना म्हणे, 
£ मी सैरध्री असून वेर्थे अट अहं (४ ). जो माश्च योजना * करीर त्याच 
काम करण्याची माञ्ी इच्छा अह.” ( तथापि ) तिच रूप, वेष आणि गोड 
वाणी, यांवरून दी अनार्कारितां अच्टी दासी असावी,भसै कोणास वाटेना (५) 
केकयराजाची कन्या विराटची अत्यंत प्रिय राणी, राजवोञ्यांवून ८ सजावरून 
रथात चाठ्टेरा हया प्रकार ) पाहत असतां, व्रुपदाची कन्या दोपदी तिष्या 
दृष्टीस पड्डा ( ६ ). फक्त एकच वजन नेसटेल्या त्या घुस्वरूपिणी अनाय 
ज्ञीस पाहून, तिटा हांक मारून तिने तीस म्हटे, “ कल्याणि, ठं कोण 
अस आणि तु्गी काय कर्याची इच्छा अहि १ ” ( ७ ) 


१ पाठांतरः--पुपूषति ( नी. ) पोषण करील. १. 


४ साथ-महाभारत, विरायपर्व॑- पांडवभरवेरपर्वं 





सा ताञुवाच राजेन्द्र सेरन्ध्यहयुपामवा। ` 
कमे चेच्छाम्यहं कु तस्य यो मां युयुश्षति ॥ ८ ॥ 
-खदेष्णोवाच -- नैवरूपा भवन्त्येव यथा वदसि भामिनि । 
पयन्ती वै दासीदौसां् विविधान्बहून्‌ ॥ ९॥ 
नोचगुल्फा संहतोरुक्षिगम्भीरा ष्डुक्नत।। 

रक्ता पश्चसु रक्तेषु हंसगद्रदभाषिणी ॥ १० ॥ 
सुकेशी सुस्तनी श्यामा पीनभ्रोणिपयोधरा । 

तेन तेनैव सैपन्ना कारमीरीव तुरंगमी ॥ ११ ॥ 
अरारपक््मनयना बिम्बोष्ठी तनुमध्यमा | 

कम्बुग्रीवा गृूढक्षिरा पूणे चन्द्रनिभानना ॥ १२॥ 
शारदोत्पलपत्राक्ष्या श्ारदोत्पलगन्धया । 
शारदोत्पलसेविन्या सूपेण सदशी भिया ॥ १३॥ 


 राजद्रा (जनमेजया), ती तिला म्हणालीः-““मी सेरंप्री असून थै) आले आ. 
जो मला आपल्या पदरीं ठेवीर त्याची सेवा करण्याची मञ्जी इच्छा अषि” (८). 


सुदेष्णा म्हणाटीः-- “ चंदरी, त. म्हणतेस व्याप्रमाणे दासी ह्या अशा 
- रूपवती नसतात, तू खरोखर पुष्क दासन व दारसीची स्वामिनी असावीस असँ 
मला वाटते ( ९ ). तुचे षोटे उ्टेले नाहीत; तुया मां्या एक्मेकीस चिकः- 
टर्ल्या अहित; तीन ठिकाणीं गंभीर, (नाक, डो, कान, नखे, स्तन व घादी 
या ) सहास्थलीं उन्नत, पांच ठिकाणी काल, हंसाप्रमार्णे गद्गद भाषण (१०), 
उत्तम केस, सुंदर स्तन, वप स्याम, जघनप्रदेरा व॒ स्तन पुष्ट, अशी कादमीर 
देशातील तुरगमीप्रमाणे त्‌, व्या त्या ( उत्तम लक्षणां ) संपन अहिस (११). 
तुद्या डोव्यांवरीर पापण्या ( व भिवया ) कमानदार आणि कान्याभोर असून 
ओंठ पिकटेल्या तोडल्याप्रमार्णे व कबर बारीक असून, कंठ रैखाप्रमा्णे अहि. 
तद्या ररीरावरीर शिरा दिसत नसून, त्च मुख पृणचेद्राप्रमणै अदि (१२). 
नेत्र रारत्कमल्पत्राप्रमणें अस्ल्या, ररटतंतील कमलाप्रमाणे गध असच्ल्या 
कमटिनीवासिनी लक्ष्मीसारखी तृ रूपान अहेस ( १३ ). | 


अध्याय ९- द्रोपद्ा सोंगाची बतावणी, ४ 





का त्वं बरूहि यथा भद्रे नासि दासी कर्थचन । 

यक्षी वा यदि वा देवी गन्धी यदि वाऽप्सराः ॥ १४ ॥ 

देवकन्या यर्जगी वा नगरस्याऽथ देवता । | 

विद्याधरी किन्नरी वा यदिवा रोहिणी स्वयम्‌ ॥ १५॥ 

अलम्बुषा मिश्रकेशी पृण्डरीकाऽथ मालिनी । 

इन्द्राणी वारुणी वा त॑ तवष्टधांतुः प्रजापतेः ॥ 

देव्यो देवेषु विख्यातास्तासां स्वं कतमा शुभे ॥ १६ ॥ 
द्रौपद्युवाच -- नाऽस्मि देवी न गंधर्वी नाऽपुरी न च राक्षसी । 

सैरन्ध्री ए शजिष्याऽस्मि सत्यमतद्रवीमि ते ॥ १७॥ 

केशाञ्जानाम्यहं कतुं पिंषे साघु बिेपनम्‌ । 

मटिफोर्परपययानां चम्पकानां तथा श्यमे ॥ १८ ॥ 

ग्रथयिष्ये विचित्राश्च स्रजः परमशोभनाः । 

आराधयं सत्यभामां कृष्णस्य महिषीं प्रियाम्‌ ॥ १९ ॥ 

छृष्णां च भायां पाण्डूनां इरूणामेकसुन्दरीम्‌ । 

तत्र तत्र चराम्येवं लभमाना सुभोजनम्‌ ॥ २० ॥ 
(खरोखर,) तं कोण अदिस ए तै सांग. कारण, कल्याणि, त कोणत्याहि प्रकार 
दासी तर ना्दीसच; मग॒यक्षिणी, देवता, गेघवी, रविवा अप्रा ( १४ ), 
देवकन्या, नागकन्या, नगरदेवता, वियाधरी, केनरी, किंवा प्रक्ष ( चदाची ) 
रोहिणी (१५५), अटबुषा, मिश्रकेरी, पुंडरीका, प्नी, इद्ाणी, वरुणपतनी 
विवा त्वष्टयाची अथवा प्रजापति विधात्याची भायौ, किंवा देवांमध्यै प्रज्यात 
ष्या देवी, यपैवीं त कोण अदिस ” ( १६). 

द्रौपदी म्हणाटीः-- मी देवता, गंधर्वी, अघुरी आणि राक्षसी, द्यपैकौ 

कोर्णीदि नादी. मी सेरी दासी आरद, ह तडा खरोखर सगत (१७). केप 
विचून मला वेणी उत्तम घार्तां येते. उण चांगल बाटतां येते; माठ्वी, 
उत्प ( नीठ कमर दिवसा एुलुणारीं ) आणि चैपक ८१८) यचि 
तद्धेतद्धेचे हार मला गुफितां येतात. कृष्णाच प्रियराणी सत्यभामा शची 
आराधना मीं केटी आहे ( १९ ). व्याचप्रमर्णे कुरकुटांत उप्न श्ाटेढ्या 
पांडवांची भायौ जी अद्वितीय दंदरी कृष्णा, हिष्यापाशीहि मी हेतये. याप्रमर्णे 
मी ल्किठिका्णी घुप्रास् भोजन मिव्छवीत रत असव्यं (२०). 


६ सार्थ-महाभारत, बिराटपर्व-पांडवप्रवेशपर्व. 


वासांसि यावन्ति ङभे वावत्तावद्रमे तथा । 
मारिनीष्येव मे नाम स्वयं देवी चकार सा। 
साऽहमच्याऽ्डगता देवि सुदेष्णे सनिप्रेशनम्‌ ॥ २९१ ॥ 
-खदेष्णोवाच -- भूरि त्रां वासयेयं ये सैशयो मे न विदयते । 
न चेदिच्छति राजा त्वां गच्छेत्सर्वेण चेतसा ॥ २२॥ 
सियो राजङृरे याश्च याश्ेमा मम वेदमनि 
प्रसक्तास्त्वां निरीक्षन्ते पुमांसं ॐ न मोहयेः ॥ २३ ॥ 
वृकषांशाऽवस्थिवान्पदय य दमे मम बेहमनि । 
तेऽपि लां सन्नमन्तीव पुमांसं कं न मोहयेः ॥ २४: 
राजा विराटः सुश्रोणि दृष्ट वपुरमानुषम्‌ । 
विहाय मां वरारोदे गनब्डेत्सर्बेण चेतसा ॥ २५॥ 
य॑"हि त्वमनवधाद्गि तररायतलोचने 
प्रसक्तमभिवीक्षेथाः स कामवशगो भवेत्‌ ॥ २६ ॥ 


(नितकीं वञ्च भिक्तीरु तितककीं घेउन मी आर्नेदत रहात अस्ये, राजपत्नी द्रौपदी 
दिन स्वतः ‹ माचेनी ` अस मश्च नाव ठेव. देमि घुदण्णे, तौ मी आज 
वुद्या घरी आल्यं भद ”( २१ ). 

सुदेष्णा ग्दणाटाः---^तुख मी डोक्यावर ठेवीन, यांत कांहीं संशय नाही; 
` पण जर राज तुला इच्छिणार नादी तर्‌; (कारणः) व्याच स्वै ठक्च तुस्यावस्च बसेर 
(अशी देका वाटते) (२२). राजकुखंतीर सिया व मादा घरांतीठ इतर सिया, 
द्या (दद्ध) आसक्त होऊन तुद्याकडे टक खावून पाहात अहित, मग कोणत्या 
पुरुषास दै मोहविणार नास १ (२३) हे पहा, माश्या घरी जे हे वक्ष अहित, 
ते दर्खाख तडा प्रन नम्र होत आहेत } तर तुखा पाहून कोणता पुरुष भुल्णार 
नादी १ (२४) सुश्राणि, वरारोदे, ई तुङ्गे अमानुष खूप पाहून विराटराजा 
-मठा सोद्भन तु्यावस्व अनुरछ शो ( २५). घुंदारंगि, तरढ विशाल्नयने, 
-श्याष्यावडे तृ. भासच्तियुक्त नजरें पाहदीठ तो कामवञ्च होड ( २६ ). 


जध्याय ९-दरपर्दाच्या दासीच्या सोंगाचौ बताव णी. ४७ 


यश्च त्वां सततं परश्येतपुरूषशारुहापिनि । 

एवं सवानवचाङ्गे स चाऽनङ्गवश्चो भवेत्‌ ॥ २७॥ 

अध्यारोदेवथा वृक्षान्वधायैवाऽऽत्मनो नरः । 

राजपेदमनि ते सुश्च गृहे पतु स्यात्तथा मम ॥ २८॥ 

यथा च कक॑टी गभंमाधत्ते मृत्युमात्मनः । 

तथाविधमहं मन्ये वासं तव श्ुचस्मिे ॥ २९॥ 
द्रौपदुवाच--नाऽस्मि म्या विराटेन न चाऽन्येन कदाचन । 

गन्धवौः प्रतयो मद्यं युवानः पश्च भामिनि ॥ ३० ॥ 

पुत्रा गन्धवेराजस्य महासखस्य कस्यचित्‌ । 

रक्षन्ति ते च मां नित्यं दूःखाचारा तथा इप्‌ ॥ ३१ ॥ 

यो मे न दद्यादृच्छिष्टं न च पादो प्राप्त्‌ | 

परीणेर॑स्तेन वासेन गन्धव? पतयो मम ॥ ३२॥ 

यो हि मां पुरुषे गद्रयेवथाऽन्याः प्राहृताः लिषः । 

तामेव निवेदन प्रपिदय च परां तनुप्‌ ॥ ३२॥ 
सुहास्पवदने, अशी सुदरसगि, उ्याच्या तू सदोदित दृष्टी पडरीक 
तो पुरुष काममोहित होश्छच होई (२७). सदि, स्वतःच्या नाञ्चाक्रितांच 
ाडावर चदणान्पा पुर्षा्रमणै, मी तुला राजगृह ठेउन पेते भादि, अरस 
दोह ( २८ ). अथत्रा उयप्रमरणें लेक्रडीचे गभव्ाएण तिभ्या व्यच कारण 
होते, त्यप्रषा्णे, घुद्ास्यव्रदन, त येथं राहण ( मज मरणच ) आहे, अते 
मी समज्य ” ( २९ ), 

द्रौपदी म्हणाडीः--“ म॑ विराटराजादा किरा इतर कोणाखाहिं प्रात हेण 

कर्षीहि रक्य नाही; ( कारण ) संदरक्ञिये, मश्च पांच तरण गधर्व एति 
अहित ( ३० ). ते एका मोठ्या पराक्रमी गंघ {राजाच पुत्र अपून, ते म्र 
नेहमी रक्षण करितात; व्याप मखा दुःखने पुरटीरग्रमार्णे ततस्य रदा्वे खाग्ते- 
(३१). नो कोणी मला उच्छिष्ट अन्न देणार नाहीं व पाय पुण्यास सांगणार्‌ 
नाहीं, अशाच्या घतं राहर्णे महया गंधवैपतीना पसंत अहे (३२२). इत प्राकृत 
जियाप्रमर्णिं ज कोणी माक्ना अभिलाष करीऊ तो व्यचतत्री परकायाप्रवे 
करीठ ( गरेर ) ( ३३ ). 


-४८ चर्थ- महाभारत, विरायपर्व -पांडवप्रवेशपरवं. 


न चाऽप्यहं चाठयिपतं छक्या केनचिदङ्गने । 
दुःखश्ीरा हि गन्धवांस्ते च मे बलवत्मियाः ॥ ३४॥ 
ग्रच्छन्नाश्वाऽपि रक्षन्ति ते मां नित्यं शुचिस्मिते ॥ 
सखुदेष्णोवाच-- एव त्वां वासयेष्यामि यथा त ननन्दिर्नाच्छति॥३५॥ 
न च पादौ न चोचछिषटं सपक्ष्यसि स्वं कथचन । 
चेक्रास्पायन उवाच- एवै कृष्णा विराटस्य मायया परिसान्त्विता ॥२६॥ 
उवास नगरे तस्मिन्पतिधर्मवती सती । 
न चैनां वेद्‌ तत्राऽन्यस्तत्ेन जनमेजय ॥ ३७ ॥ { २८० ] 
इति भरीम॑दामारते शतसाहसूयां संहितायां वैयासिक्यां विराट पर्वणि 
पाण्डवप्वेरापवंणि द्रौपदी प्रवेशे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ 
रणी, कोणाहि मयुष्यास्त माञ्च मन वल्छविर्णे राक्य माही, ते वख्वान्‌ 
गषर्वपति सुद्धां दुःख्च सहन करीत, अदित ब ते मला फार प्रिय अदित 
( ३४ ). छचिस्मिते, ते गुप्त राह्रनच नेहमी मच रक्षण कसित. ” 
सुदेष्णा श्दणारीः- “असे असेर तर, खुखदे, तद्या शच्छेप्रमाणे मी त॒या 
ठेवून धेये ( ३५ ). कोणाच्या पायाखा करवा उष्टयाटा करीं स्परैसुदधां 
करण्याचा प्रसंग तुला येणार नाहीं ”( ३६ ). 
वदंपायन म्हणालः--याप्रमणे विराटाच्या पत्नीने दौपदीस समजावरे, 
आणि ती व्या नगरं राहिली, ती सती पतीसंबेधीं धमै ॑पाद्धून होती. जनमे- 
जया, व्याठिकाणीं काणासहि तिच खरं स्वरूप ओोन्खुं आले नाहीं ( २७). 


याप्रमाणे महाभारताच्या विरा परवांतीक षांडवप्रेशाडपपर्वाचा दा ९ वा 
अध्याय समाप्त भ्रात, 


अध्याय १०-- सहदेवाचा बिराटनंगररात प्रगे ४९ 


अध्याय १०५ 


सदेव गुरास्याच्या कूपन बिराटराजाकडे राहतो, ] ` 


बैशभ्पायन उवाच-- सहदेवोऽपि गोपानां तवा वेषमनुत्तमम्‌ । 
माषां चेषां समास्थाय विराटथुपयादथ ॥ १ ॥ 
गोष्ठमासाद्य तिष्ठन्तं भवनस्य समीपतः । 
राजाऽथ दृष्टा पुरुषान्प्राहिणोजञातावस्मयः ॥ २ ॥ 
तमायान्तममिप्रेष्य भ्राजमानं नखैभम्‌। 
समुपस्थाय वै राजा .पप्रच्छ इरुनन्दनम्‌ ॥ ३ ॥ 
क्स्य वा त्व॑ङ्तोवाल्व॑रफिवा तंतु चिकीर्षसि । 
न हि मे चषटपू््तवं तं ब्रूहि नरपेम ॥ ४ ॥ 
संप्राप्य राजानममित्रतापनं ततोऽत्रवीन्मेषमदोषनिःस्वनः। 
वैशयोऽस्मि नाम्नाड्डमरिषटनेमिर्गोसिंख्य' आरव इसुपुगवानाम्‌ ॥५॥ 


बेदैपायन म्दणालाः-- सददेवहि गोपाचा उत्तम वेष करून बोट 
अगदीं गुराल्याप्रमा्णे बोख्त, विराटाकडे आला ( १ ). तो राजवाञ्यासमीपच 
असणाय्या मोठ्थाजवक्छ उभा राहिला. व्यासा पाहून विस्मित भरदेक्या राजि 
( कांहीं ) रोकांस व्याजकड ८ बोख्विण्यासत ) पाठविठँ (२ ). तो नरप्रेष् 
कुरुनंदन भापल्या तेजाने ज्ञव्टकत त्याच्याजवठ आच्खा पाद्रन राजन त्यास 
विचारि्टै-(३). ¢ दृ कोणाचा ? कोटून आरस १ आणि तुद्नी इच्छा काय £ 
मी तुखा करथीहि पाहि ना; तेन्दां नरश्रेष्ठा, खरं काय असेठ तै सांग (४). 
राजाजवल्छ पोचल्यावर सहदेव, मेधांष्या शब्दाप्रमार्णे गंभीर आवाजार्नँ 
शत्रूस नाप देणान्या राजास म्हणालः-““भी वैश्य असून माञ्च नांव शरिषटनेमि असँ 
भाहि. बुरुकुखोत्पन पांडवाभ्या गाश्वा मी पररक्षक होता ” ८५ ). 


~~~ हयाय ि 


१ गोसंख्यः पंचमः (नी.) गो म्हणजे हृद्ये ( हीं पांच भवतात्‌ ) हा भरं 
पंडितारईना-भादे. गारची मोजदाद्‌ करणारा हा खरा ज्थं भदे. | 


सा. जान् 


५० सार्थ-मदाभारत, विराटपर्व -पांशषप्रवेशपव, 


वस्तं त्वयट्छठामि विशां वरिष्ठ सान्राजसिंहाम हि बेभि पाथान्‌ । 
न शक्यते जीषिुमप्यकर्मेणा न च त्वदन्यो मम रोचते नुषः ॥६॥ 
बिरार उवाच- 
त्वं ह्मणो यदि वा क्षत्रियोऽसि सथुद्रनेमीश्वररूपवानति । 
आचक्ष्व मे तत्वममित्रकैन न वैशयकमं त्वयि विद्यते क्षमम्‌ ॥ ७॥ 
कस्यासि राज्ञो पिषयादिहाऽऽगतः क वापि चिस्पं तव विधते ृतम्‌। 
कर्थं स्वमस्मासु निबरस्यसे सदा वदस्व #ं चापि तेह वेतनम्‌ ॥८॥ 
सहदेव उवाच-- पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो भ्राता युधिष्ठिरः । 

तस्थाऽषटशतसाहस्रा गवां बग! श्वतं शतम्‌ ॥ ९ ॥ 

अपरे शतसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथाऽप्रे । ` 

तेषां गोसंख्य आसं बे तन्तिपाङेति मां विहः ॥ १० ॥ 

भूतं भव्यं मविष्यं च यश्च सैख्यागतं गवाम्‌ । 

न मेऽस्त्यविदितं किचेस्समन्ताहृश्चयोजनम्‌ ॥ ११ ॥ 
दर ते राजाह पां केर अहित हँ मढा माष्ठीत नसल्यामुे मी तुजपाशीं 
राजश्रष्ठा, राण्यास भर आहे. ष्या कामाच महा ज्ञान नारौ अश्चा इतर 
कामन माश्चा निर्वाह व्हावयाच। नाहीं; आणि तुश्यारिवाय दुसरा राजा मखा 
पसंत नष्टौ ” ( £ ), | 

विराट म्हणाडाः--“ वुं ब्राह्मण, किंवा क्षत्रिय अदिस; तं. समुद्रवख्या कषित 
पृथ्वीष्या राजासारखा दख्पानं दिसतो, ८ तेन्ां ) रत्रुनाशका, खं काय 
ते सांग. वं वैशयाचै काम करणारा आष्ैस भं मला वाटत नाही ( ७ ). 
कोणत्या राजाष्या मुस्खांतून त येयं आखस ? तुल कोणती कडा अवगत 
ओहि ? आमच्यजवल्छ तृ काय काम करून राहणार £ आणि ये तूं वेतन काय 
मेणार ए ते सांग „(८ ). 
सष्टदेव शणाटाः-“पांडष्या पांच पुत्रापैशी वडीर बैधु युधिष्ठिरं याच्या- 

जवक्छ हंभरशंभरंचा एक असे भटलक्ष ( ९ ), दोनदोनशांचा एक असे एक- 
रक्ष, भागि हतरहि भाणखौ पुष्कढ गा्ैचे कठ्प हेते, यांची मी मोजदाद 
करणारा होतो; मढा तंतिपा्ठ अस शणत (१०). सर्भोबती दहा योज्नेपय॑त 
( गाङ्ब्यासकेधानै ) भूत, षत॑मान व भविष्य या्चै आणि संस्येसंब्धीं ज्ञान 
मख अहे ( ११). 


अ, १०-विराटकडे सहदेवाखी कामगिरी. ५१ 


गुणाः सुविदिता द्यासन्मम तस्य महात्मनः । 
आसीच्च स मया इटः छुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १२ ॥ 
कषिप्रं च गायो बहुला भवन्ति न तासु रोगो भवतीह कश्न। 
तैस्तैरुपायैविदितं ममैतदेतानि शिरपानि मयि स्थितानि ॥ १२॥ 
वृषमांश्चापि जानामि राजन्पूजेतलक्षणान्‌ । 
येषां मूत्रष्ुपाघाय अपि बन्ध्या प्रसृयते ॥ १४ ॥ 
विसार उवाच-- 
शतं सदस्राणि समाहितानि सवणैवणंस्य विमिश्रितान्‌ गणैः । 
पश्चुन्पपालान्भवते ददाम्यहं त्वदाश्रया मे पश्चवो भवर्तिह ॥ १५॥ 
वैदाम्पायन उवाच- 
तथा स राज्ञो विदितो विर्शापतेरुवाप तत्रैव सुखं नरोत्तमः । 

न चैनमन्येऽपि विदरः कर्थचन प्रादा तस्मे भरणं यथेष्ितपर्‌।। १६॥ 
इति थीमहाभारते° रातसा० संहितायां वैयासिक्या विराटपर्व 
पाण्डवप्रवेद्ापर्वणि सददेवप्रकेदो द्‌ शमोऽधच्यायः ।। १० ॥ 
ह्या माक््या गुणांची खत्री व्या महात्म्याखा होती. तो कुरुराज युधिष्ठिर मी 
पाहिख होता (१२). गावी बृद्धि जल्द होश्छ, व - त्यांना कोणताहि सेग 
उत्प होणार नादी, याचे सवे उपाय मी जाणतो. द्या कला माद्यापाशै 
अदित ( १२ ). व्यांचें मूत्र इंगल्यान वंध्या गाईखाहि गर्भं राहून ती ग्रसूष 

होते, अरा बैर्छचं उत्तम लक्षणे मला माहित अदित ” (१४), 

विराट णालाः--“माश्यापाशी ज गाईचे एक ठक्ष कल्प भेत, व 
त्यांत क्रांहीं एकएका राचे व कांहीं मिश्रवणाचे अदित, ते सर्वं पद्य भाषि 
त्यांचे गोपाक ह्या सवस मी हुश्या स्वार्घान कर्ति; येथे तुद्या आश्रयास्ल 
म्चे पञ्यु राषहोत ” ( १५). 

वेशपायन श्डणाटा : -- ह्याप्रमाणे राजनि त्यास सांगितल्याकर ते 
नरश्रेष्ठ तेथच आनंदाने राहिला. व्याखा विराटे कित्वा दुसप्या कणि 
ओढ्खिके नाक्षी. राजान व्यास वेतनहि मागितल्याप्रमा्णे दि (१६). 


यप्रमर्णे महाभारताच्या विराटगपवीर्ताल प्वेशोपपवौचा १० वा अध्याय सपा. 





५३ सार्थ-महाभारत, विरारपर्ब-पांडवभ्रवेशपर्व. 


अध्याय १९१ 

[ अर्जुन धंढाच्या पाने विराटकन्या उत्तरस रत्यगायन शिकवि्यास राहतो. ] 

| वेश्म्पायन उवाच -- 
अथापरोऽदृश्यत रूपसंपदा स्ञीणामलंकाररो वहत्पुमान्‌ । 
पराकारवपर प्रतिुच्य ङण्डले दर्थे च कम्बू परिहाटके शुभे ॥ १ चै 
बाहू च दीषौन््विकीयं मूरधंजान्महाय॒जो बारणतुस्यविक्रमः । ` 
गतेन भूमिं प्रतिकम्पयंस्तदा विराटमासाध समभासमीपतः ॥ २ ॥ 
तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभावे व्याजासतिच्छन्नमरिग्रमाथिनम्‌ । 
विरजमानं परमेण वचसा सुतं महेन्द्रस्य गनेन्द्रविक्रमम्‌ ॥ ३५ 
सर्वानप्च्छश्न सभाजुचारिणः ङतोऽयमायाति पुरा न मे श्रतः। 
न चैनमूचुिदितं तदा नराः समिस्मयं वाक्यमिदं नृपोऽत्रवीत्‌ ॥४॥ 
सन्तो पपननः पुरुषोऽमरोपमः श्यामो युवा वारणयूथपोपमः । 
आष्ठच्य कम्बूषरि हाटके श्चुभे विभुच्य बेणीमपिनघ्च ङइण्डले ॥ ५ ॥ 


बैरौपायन म्हणाा १-- नंतर राजवाब्याष्या तटासमीप लियाप्रमार्णे अरं- 
कार धातरेखा व स्वरूपनिषठि खियाप्रमर्णेच दिसणारा असा एक मोठाड पुरूष 
दिसटा. त्याच्या कानांत सुवणाचीं मोली कुड असून हातांत शेखाचे सोन्या- 
नै मदढधिर्े चुडे होते ८ १). तो आपले खब हात व सडक केस पसरून 
समेमभ्ये बसड्ल्या विराट राजाकडे जात असता, ्रावताप्रमा्णे श्चोभणाप्या त्याच्या 
गतमु जमीन हाठत होती ( २ ). रेरावताप्रमाणे व्याचा पराक्रम आदे, ष 
जो हधाचा पुत्र असल्याने अतिकाय तेजाने श्वव्फत अदे, आणि शत्रूचा नाश 
करण्यां सामध्यै गीं असतांना ष्याने ( वेष पार्ट्रन ) तै करून टार्विठ भदे, 
भसा तो ( अद्यन ) विराटराजाने सभेत भख्ेला पािखा ( ३). राजार्न 
समेम््ये भसणाय्या सर्वं लोकांस विचारे, “ द्वा कोटून येत अदे £ पूर्वी मी 
यास रि नादी. "` तेन्दां खोकषिं आश्यांस याव्यासेबेघान सुरघ्ीच माहिती 
नाहीं अस म्हणाडे, नंतर राजा विस्मयपूवेक ( अछैनास ) म्हणाला{-(४) 
५८ तु सल्वशीरु देवरूपी पुरुष दिसत अदिस, त स्यामब्णीचा तरुण असून 
हन्तव्या म्होरक्याप्रमाण दिसतोस, तै हे ( हातांतीर ) रंखाचे इवणोुकृत 
चे ब कुंडे कादून आणि वेणी सोदून ८ ५ ), 





~~ ~ 


अ, १ १-जञ्नाचा बृन्ञला वेषाने विरारसर्मेत पवेश. ५३ 


स्रग्वी सुकेशः परिधाय चाऽन्यथा श्युसोभ' धन्वी कवची चचरी यथा । 

आरुह्य यानं परिधावतां भवन्सुतैः समो मे भवं वा मया समः ॥६॥ 
षो दहं वै परिहारकामः सर्वान्मर्स्यास्तरसा पारयस्व । ` ` 

तविधाः दीबरूपा भवान्ति कथचनेति प्रतिभाति मे मनः! ॥ ७॥ 


अललैन उवाच- 
गायारि नुत्याम्यथ वादयामि भद्रोऽस्मि रतये इशलोऽस्मि गीते । 
स्व्त्तरायै प्रदिशस्व मां स्वयं भवामि देव्या नरदेव नतक! ॥ ८ ॥ 
इदं त॒ सूपं मम येन किं तव प्रकीतंयिला मृशशोकवद्धनम्‌ । 
बृहम्नलां मां नरदेव विद्धि सुतं सुतां वा पितृमातवर्जिताम्‌ ॥ ९ ॥ 
विराट उवाच- ॥ 

ददामि वे हन्त वरं बहल सुतां च मे नतय याश्च तादृशीः । 
हृदं घु ते कै सम॑ न मे मतं सथुदरनेमिं पृथिवीं स्वमहेसि ॥ १०॥ 
तुङ्गे कैस मोक्ठे कर; व्यपेवजीं ` फु्ढष्या माच्छा॒घाद््न॒ व धनुष्य, 
बाण आणि कवच द्वी धारण क्न त ( एखदा योद्धयाप्रमण ) शोभ 
शीट, मह्या मुलोप्रमाणे विवा माया स्वतःप्रमार्णेच तू रथांत बून इकः 
करित जा, (६) मी ब्रद्ध श्रा असल्यास ` अमात्यांवर राञ्यकारभार 
सोपवावा असा मा्चा हेतु अहि; तर तंच आपल्या सामथ्योने मस्स्यदेशांतीड स्व 
रोकांचै रक्षण वकर. अशाग्रकास्वे पुरूष षद असण्याचा संभव नाक 
भस मला वादतें ' ( ७ ). 

 अञैन म्डणालाः--“मी गातो, नुत्य करतो व वादन करता. चृत्यामर्य 
मी चांगछा निपुण अह ब गारण्यातहि कुठ भै. ते. माञ्ची नेमणूक उत्तरेकलिं 
वरि; म्हणजे, राजा, मी तिखा तर्य रिकविणारा होन ( ८ ). माङ्घं ई रूप 
भसे करान ठं अदि, ह रेकून तुला काय करावयाचे आदे £ ते सांगताना 
स्बानाच महादुःख होणार आहि. राजा, मरा बृदनखा ( नांवाचा ) आवाप 
नसयेरा एकादा मुख्गा अथवा मुखी समन ” ( ९ ). 

विराट गहणालः--“4वृ्नटे, तुच मागणे मी कवल करसि. तं. माहा 

मुहा व तिच्या क्रोबरौच्या इतर पुछीनाहिं नृत्य शिकव, पण ह काम वख 
योग्य अहि असे मात्रे मखा वाटत नाही, सपरद्रषलयांकित पर्वच राञ्य करण तुशा 
योग्य अदि" ( १० ). 


१ ज्यशोभ--हा प्रयोग अकल्पित भाद. (नी) येय मुग्ध अदि. हा भपपाठ असक. , 


थ ज भ क 


1 1 सार्थ- महाभारत, विरारपर्व-पांडवप्रनेशपर्व, 


दैदास्पायन उवाच- 

बृहश्नलां तामभिवीक्षय म्स्यराट्‌ कलासु मृत्येषु तथेव वादिते । 
लंमन््य राजा विविधैः स्वमन्त्रिभिः परीक्ष्य चैनं प्रमदाभिराद्चु ३।११॥ 
अधूस्त्वमप्यस्य निशम्य च स्थिरं ततः डमारीपुरमुत्ससजं तम्‌ । 
त शिक्षयामास च गीतवादितं सुतां विराटस्य धर्मजयः प्रभः ॥१२॥ 
सख्ीथ तस्याः परिचारिकास्तथा प्रियश्च तासां स बभुव पाण्डवः॥१३॥ 
तथा स सत्रेण धनैजयो वसन्मियाणि कुर्मन्सह तामिरात्मबान्‌ । 
तथाच तं तश्र न जजिरे जना बहिथरा वाऽप्यथ चाह्न्तरेचराः॥ १४॥ 

इति भ्रीमदाभारते रातसाहस्व्यां संहितायां वैयासिक्यां विराटपवंणि 
पाण्डवप्रचदापर्वणि सर्जुनप्रधेरो नाम एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ [ ३१०] 

मैशंपायन म्हणादः-- ती ब्रृहनटा नत्य-बादनादिक कत - प्रीण 
भदे, भरसे पाटन विराट राजानं आपल्या निरनिश्या म॑त्यांचा विचार भेन 
ताबडतोब तरुण चलियांकडून त्याची परीक्षा करवटी (११). भाणि त्याच 
कायमर्य नपुसक्व रेकून व्याला कन्यांतःपुरांत सोढ. तो समथ धर्नजय विराट 
राजाच्या कन्येला, तिच्या मेत्रिणींस व त्याप्रमाणें तिच्या दासीना गायन व वादन 
ककव खगखा; आणि तो पादत्र त्यांना प्रिय श्ट ( १२-१३). 
दयाप्रमा्णे वेष पाट्टेला व इद्रियांचा संयम करणारा धनंजय कपटानें राहून. 
त्याच्या मर्जीप्रमा्णे वागत असतां अंतःपुरातीक विवा बाहिरी कोणास 


ओल्ल आढा नाहीं ( १४). 


याभ्रमाये विराटषबीचा ११ वा मध्याय समाप्त, 


१ सत्रेण केतवेन-विश्वकोशः ( नी. ) दान्द कूट आदे. 


भ, १२-नङुलायी निराटारुडजौ नोकरी, पं 


अध्याय १२ 


[ नकु विरार राजाकडे षोच्यां चा चाबूकस्वार बनून रादतो. ] 


~---~-------~- 





वेशम्पायन उबाच- 

अथाऽपरोऽद्श्यत पाण्डवः प्र्र्विराटराजं तरसा समेयिवान्‌ । 
तमापतन्तं दद्य पृथग्जनो वियुक्तमभ्रादिव प्रयेमण्डरम्‌ ॥ १ ॥ 
स वै हयानैक्षत तास्ततस्ततः समौक्षमाणं स ददशं मत्स्यराट्‌ । 
ततोऽ्नवीत्तानलुगाकरेश्वरः इतोऽयमायाति नरोऽमरोपमः ॥ २॥ 
अयं हयानीक्षति मामकान्दद ध्रुवं हयज्ञो भविता विचक्षणः । 
प्वेश्यतामेष समीपमाघ्चु मे विभाति वीरो हि यथाऽपरस्तथा ॥ ३ ॥ 
अभ्येत्य राजानममित्रहाऽत्रवीज्ञयोऽस्तु ते पाथिव भद्रमस्तु वः। 
हयेषु युक्तो नृष सँमतः सदा तवाऽशवद्रतो निपुणो भवाम्यहम्‌ ॥५॥ 
विराट उवान- 
ददामि यानानि धनं निवेशनं ममाऽश्वघ्रतो भवितुं खमहैपि । 
कुतोऽसि कस्पाि कथं त्वमागतः प्र्रहि श्चिखं तव वियते च यत्‌ ॥५॥ 

वैशंपायन म्दणालाः-र्न॑तर भाणखी एकः बीर पांडुपुत्र (नगरंत) दिसछा. तो 
तवरन विराट राजाकडे आटा, त्यास येतांना साधारण जोकांनीं पादिक, तेब्ां 
मेषांपासून षुट्न सूरव॑मंडलच भापणांकडे येत आदि कीं काम, भसा त्याना 
भास श्रा ( १ ), तो टिकदिकाणीं ( भसर्ल्या ) भश्वांकडे दशि टकौ. 
घोडयांकडे निरखरून पादताना यास मस्स्यदेराच्या राजान पाटे. तेन्डां तो 
आपल्या सेवकांस ब्दणाका-“हा देवश्य पुरुष कोन भरा भे ? ( २ ) 
याची सवे इटि माहा धोडांवर अदि, याबदून हा कोणी भश्रपरीक्षक असावा 
असं वाटते. तर त्या देवदुल्य पुरषाङा मजकडे स्वकर धेउन या” (३ ). तो 
शत्रु नकु रामाजवकछ येऊन त्यास म्हणारशः-“ राजा, व॒ञ्ना जयनयकार्‌ 
असो, पमे सव्चिं कल्याण असो. पथ्वीपते, मी अश्वविर्येत चांगडा निपुण 
असल्याने षोडधाचे कामावर माञ्षी सदोदित नेमणृक् होत आदी आद, तुश्या 
घोडवांवर्ना कुरा सूत मी होतो *” ८ ४ ). 

विराट शणाढः-- प्तू माञ्च भश्रसारयि शोष्यास योग्य अदिस, तख मी 
वाहने, द्रव्य ब राहण्यास नागि देत; तू कोन आलस? कोणाचा अदिस? 
< कराकर भागास त्याचप्रमाणे तुह्या अंगी जे कसचन अग्नेकते साग ” (५). 


५६ सार्थ-महाभारल, निराटपर्ब -पांडवप्रवेद्यपर्व,. 
नकुल उवाच-- पथ्वानां पाण्डुपुत्राणां जेष्ट प्राता युधिष्ठिरः । 

तेनाऽदमशेषु पुरा नियुक्तः शत्ुफरीन ॥ & ॥ 

अश्वानां प्रहि वेचि विनयं चापि सवशः । 

दशनां प्रतिपात्ति च द्रं चेव चिङ्कित्सितम्‌ ॥ ७ ॥ 
न कतिर स्यान्मम जातु वाहनं न मेऽस्ति दृशा बडवा कृतो हयाः । 
जनस्तु मामाह स चापि पाण्डवो युधिष्ठिरो ग्रन्थिकमेव नामतः ॥८॥ 
विराट उवाच-- 
यदस्ति िचिन्मम वाजिवाहननै तदस्तु स्वं तदभीनमच वै । 
ये चापि देचिन्मम वाजिपोजकास्त्वदा्रयाः सारथयथ सन्तु मे ॥ ९ 
इदे तवष्ट यदि यै सुरोषम ब्रवीहि यत्ते प्रसभीक्षितं बसु । 
न तेऽनुरूपं हयक विद्यते प्रमाप राजेव हि संमतो मम ॥ १० ॥ 
युधिष्िरस्येव हि दर्शनेन मे समं तवेदं प्रियमन्र दशनम्‌ । 
कृथं तु भृत्यैः स विनाढूतो बने वस्यनिन्ो रमते च पाण्डवः॥११॥ 

नङ्कल ग्हदणालयः--““पःड राजाच्या पांच पुत्रपेकौँ सर्वात षडीठ बधु युधि- 
छिर याने, शतरुनाराका, माश्च नेमगृक पूर्व षोञ्चांबर केरी होती (६ ). 
अश्वांचा स्वभाव मला माहित अदि, त्यांना कसे शिकवावें याचंहि ज्ञान मा 
आहे, तसेच ध्यना कर्द खादी असल्यास व्याहि कडा नादा करान्या दहि 
मला माहित आहे. त्याचप्रमाणे घोडयांची समे रोगचिभिस्सा मौ जाणतो (७). 
माहयाकडे असेल वाहन करधीहि भित्र निधावयाच नादौ. घोदौ देखी 
माह्यापाशीं दुर्ुणी रात नही; मग धोडयांची तौ कया काय १ पांडुपुत्र 
युदिष्ठिर व इतर सवं लोक मटा " म्रयिक › नावर्मि हांक भार्रतः (८). 
विराट ग्णालः--“मजपाशीं जे कादं घोडे व वामे अदित ते सर्व 

आजपासून वुद्या तान्यांत दिरे आहेत. त्यांजवर, भणि जे कांही त्याचे मोतदार्‌ 
व सारथी आदित व्यांवरहि तं. आपली हुकुमत चाख्व (९), देवतुल्य पुरुषा, ई 
काम करण्याचौ जर तुञ्ची इच्छा भसेक, तर तुखा वेतन काय पाष्विजे तै सांग. 
तुद्या स्वूपावदून त अश्वकम करण्यास योग्य अहस्त असँ मखा दिसत नादी. 
तु ख्रोखर राजपदाखा योग्य अष्टेस, अस मखा वाटते (१०). तद्या दशाना 
मला ( आज ) युधिष्ठिरा्चैच दोन श्ाल्यासारखा आनंद होत अदि. ज्याची 
निंदा कोणीहि करीत नाही, असा तो पाडपुत्र सेवकद्वीन होऊन वनति क 


ध शः । सद ८ हुः 


राहत भसे, ब त्याखा कमत तरी कसे भसेठ १” ( ११ ). 








अ, १२-विराटाचे नगरांतील पांडवांची दिनचर्या, ५७ 





चैशम्पायन उवाच-- 

तथा स गन्धवैवरोपमो युवा विरादरान्ना मुदितेन पृजितः। 

न चेनमन्येऽपि विदुः कथचन प्रियाभिरामे विचरन्वमन्तरा ॥१२॥ 

एवं हि मत्स्ये न्यवसन्त पाण्डवा यथाप्रतिज्ञाभिरमोधदश्चनाः । 

अज्ञातचया व्यचरन्समाहिताः सथद्रनमीपतयोऽतिटूःखिताः ॥१३। 
इति श्रीमहाभास्ते रातसादस्म्यां संहितायां वेयासिक्यां विराङ्पवणि 


[भद क 


पाण्डवप्रवेरापवंणि नकुरप्रवेश्चे द दरोऽध्यायः ॥ १२॥ [ ३२३] 
समाप्तं चेदं पाण्डवपरवेशापवं । 


वैशम्पायन ्हणालाः--याप्रमा्णै अनेदित ्रठ्ल्या विराट राजानँ त्या 
थोर व गंघरशरष्ठास्ारस्या तरुण पुरुषास ठेवून घेत, श्रांत पिरत असतां 
तो सुंदर व प्रिय पुरुष कोणाव्याहि ओढ्खण्यांत आखा नाहीं (१२). याप्रमर्णे 
त्या समुद्रवट्यांकितप्रथ्वीपति अमोधददयन पांडवानीं मत्स्यराज।च्या येये प्रतिङ्ञ- 
प्रमाणे म्या दक्षतेनेँ राहून अपे अन्ञातवासाचे दिवस मोभ्या दुःखानें 
धार्विठे ( १२ ). | 


याप्रमाणे महाभारत) विशरपर्वापैकीं पांडवप्रवेश-उपपर्वाचा 
नकुलास। प्रवेशाविषयीं १२ बा अध्याय सपरा. 


पाडवप्रचे रपव समाप घ्रार. 





समयपाटनपवे 


अध्याय १३ 
[ विराटनगरांत पांडवांचे गुप्तपणे प्रतिज्ञापालन, परस्परांवरील प्रेभ, सारिः 
भीमा केलेखा जीमूतमछ्लाचा बध. भीमावर विराटांचौ प्रसन्नता, | 


जनमेजय उवाच-- एवं ते मटस्यनगरे प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः । 
„ अत ऊय महावीर्याः किमङवत वै दविज ॥ १॥ 
चरम्पायन उबाच -- एवं मत्स्यस्य नगरे प्रच्छनाः हरुनन्दनाः ^ 

आराधयन्तो राजानं यदङु्व॑त तच्छृणु ॥ २ ॥ 

तृणनिन्दरप्रसादाच् धममस्य च महात्मनः । 

अज्ञातवासमेवं पु विराटनगरेऽवसन्‌ ॥ ३॥ 

युधिष्ठिरः प्षभास्तारो मस्स्यानामभवसिियः । 

तथेव च विराटस्य सपुत्रस्य विशांपते ॥ ४ ॥ 

स॒ ्यक्षष्ट्दयज्ञस्तान्क्रीडयामास पाण्डवः । 

अक्षवत्यां यथाकामं खत्रबद्धानिव दहिजान्‌ ॥ ५॥ 

अज्ञातं च व्रिराटस्य विजित्य वसु धराद्‌ । 

भ्रातृभ्यः परुषन्याघरो यथाहं सग्रयच्छति ॥ & ॥ 

जनमेजय म्हणाला :-- द्विजा, अद्ारीतीनें ते महावीर कुरुनेदन मत्स्य. 
नगरांत गुप्तपर्णे राहिल्यानतर त्यांनीं काय केडं £ ( १ ) 
वैश्चपायन म्हणा :-- याप्रमाणे मत्स्यदेश्चाच्या राजधानीत ते कुरुनंदन 

गुप्ते रारन विराराजाची सेवा करीत भसतां तें त्यानीं काय के तें 
एक ( २ ), महात्या यमधमौच्या आणि तृणिदूच्या प्रसादन स्यानीं विराट 
नगरांत राद्रन भापला भज्ञातवास अशा रीतीने काटला ( २ ). प्रजापाल्का, 
युधिष्ठिर सभासद श्ाल्यावर त्याजवर मतस्यदेरांतील लोकर्चि, विराट्च व 
त्याच्या पुत्राच चांगले प्रेम बसले ( ४ ). फांसे खठण्यांत प्रवीण असल्यामूरे 
त्या पांडपत्राने स्यांशीं खेद्न व्यांच्या मनाचे चांगङँ रंजन केठे. दोरी बांधरेलया 
पक््याप्रमा्णे युधिष्ठिराने फांशाच्या खव्टंत त्यांना रमविङँ ( ५). तो नरव्याघ्र 
घर्मराजा धन जिकून, विराटास नकठ्त, आपल्या भावाना जरुरीभ्रमाणे देई (६). 





अ. १३-विराटकगरात पांडवांचीं कारम. ५५ 


भीमसेनोऽपि मांसानि मष्याणि विविधानि च। 
अतिसष्टानि मस्स्येन विक्रीणीते युधिष्ठिरे ॥ ७॥ 
वासांसि परिजीर्णानि रग्धान्यन्तःपुरेऽजेनः 
विक्रीणानश्च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ ८ ॥ 
सहदेवोऽपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः । ` 
दधि क्षीरं षतं चेव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ ९ ॥ 
नङलोऽपि धनं लब्ध्वा छते कमणि वाजिनाम्‌ । 
पुटे तस्मिन्नरपतो पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ १० ॥ 
कृष्णा तु सवौन्भर्ृस्ताभिरीकषन्ती तपस्विनी । 
यथा पनरावेक्ञाता तथा चरति भामिनी ॥ ११ ॥ 
एवे सपादयन्तस्ते तदाऽन्योन्यं महारथाः । 
विराटनगरे चेरुः पुनगेमषृी इव ॥ १२ ॥ 
साश्षङ्ा धात्तराष्ट्स्य भयात्पाण्डुसुतास्तदा । 
्क्षमाणास्तदा कृष्णामूपुर्छन्ना नराधिप ॥ १२३॥ 


मीमसेनहि मह्स्यराजाने दिष्टी निरनिराव्या प्रकारची पकाने व मसे, 
धन धेउन युधिष्ठिरस विकी (८ ७ ), अनास अंतःपुरात मिठटेली डनी 
बरसे तो सवस विकतांना पांडवांस देत असे (८). सहदेव देखी गवव्छयाचा 
वेष घेउन त्यास मिवे दहं, दूध व तूप ८ इतर ) पांडवांना देत असे (९). 
तसेच, षोञ्याच्या चाकरीनें राजा संतुष्ट होऊन नकुढास ज कंदी द्रव्य देई, 
ते तोहि ( इतर ) पांडवांस देत असे ८ १०). दरौपदी मात्र दुसप्याच्या नजरेस 
न येह अाप्रकारं आपल्या सै पतीवर रक्ष ठेवून तपोदृत्तीन आचएण ठेवीत 
जसे ( ११). द्याप्रमाणेँ ते महारथी एकमेकांचा समाचार घेत, व्या नगरीति 
( सेवाश्रमाने दुःखित होऊन ) पुनः मातृगमीत आल्याप्रमा्णे ८ गुप्तपर्णे ). 
बागत (१२). राजा, प्रतराषटराच्या पुत्रापासून आपणास भय अदि, असी रका 
बाढगून ते पांडुपुत्र द्रौपदीवर नीट उक्ष ठेवून गुपरीतीनें राहिञे ( १३ ), 


६ सार्थ-महामारत, विराटपवं~समयपाखनपर्व, 


अथ मासे चतुर्थे पु ब्क्षणः सुमहोत्सवः । 
आसीत्समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुंमतः ॥ १४॥ 
तत्र महाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन्पदहस्श्चः । 
समाजे ब्रह्मणो राजन्यथा पश्युपतेरिव ॥ १५ ॥ 


महाकाया महाबाणाः काटखन्ना इवाऽसुराः । 
वीर्यान्मत्ता बलोद्ग्रा राज्ञा समभिपुजिताः ॥ १६॥ 


सिदस्कन्धकरिग्रीवाः स्ववदाता मनस्विनः! । 
असद्ृ्टग्धलक्षास्ते रतने पाथिवसन्निधो ॥ १७॥ 


तेषामेको महानासीत्सवेमह्वानथाऽऽह्वयत्‌ । 
आवल्गमानं तं रङ्गे नोपतिष्ठति कश्चन ॥ १८ ॥ 


यदा सर्वे विमनसस्ते महा हतचेतसः । 
अथ सूदेन त॑ महं योधयाभीस मर्स्यरादट्‌ ॥ १९॥ 


अदाप्रकारं चार महिने गेढ्यावर व्या नगरांत पुरुषांना आनद-दायक अपता मोठा 
नह्मोत्सव ञ्चा. (राएदतम्ये) सवत्र धनधान्यादिकांची समृद्धि असल्यानै, हा 
उत्सव मत्स्यदेशांतीर टोक मोठ्या समारंभान पाटीत ( १४ ). राजा, जरी 
 कैलसावर दकराच्या, कंवा ब्रह्मरोकीं ब्रह्मदेवाच्या उत्सवाकसििां हाते मड 
जमा होते, तद्रत्‌ त्या ठिकाणी समान जमून, देोदेशाहूब सहस्नावधि 
मष तेथे -अले (१५). व्यांचीं शारीरं पिप्पाड असून यांचा पराक्रमहि मोठ 
द्योता, म्हणून ते काठ्खंज अष्ुरप्रमा्णे भाप्तत होते, बीयोर्ने उन्मत्त आटेल्या 
व बछानेहि मुसमुसख्ल्या व्या महांचा राजानँ आदरसत्कार केला ( १६ ) 
तिहाप्रमाणें त्यांची गदेन, खदे व कंबर्‌। दिसत होत्या; तर्सेच 

निर्मल व संतुष्ट मनाचे होते. शिवाय विराटरानाजवव् असटेल्या मह्वाभ्या 
आखाड्यांत त्यानीं पूर्वी भनेक षेव्डं जय मिढठविखा होता ( १७ ), व्यापिका 
एक महहाबलाढय मछ होता; व्यानँ आतां इतर मछ आन्हान के; पण 
 वल्गभा कणाव्या व्याच्यासमोर राभूमीवर्‌ उमा राहण्यास् कोणीच धजेना (१८) 
ते सव मछ खिन्न व हताश्च स्चाल्यामुकैे मतस्यराजार्ने ( नर्वानच 
. ठेवलेल्या ) आचान्यास व्याजबशेबर युद्ध * करावयास सांगित् ( १९ ) 


अध्याय १३-मीमाचें जौमूतमङ्नाशीं युद्ध ६१ 


नोद्यमानस्तद। भीमो दुःखेनेवाऽकरोन्मतिम्‌ । 

न हि शक्रोति विवृते प्रत्याख्यातुं नराधिपम्‌ ॥ २० ॥ 
ततः स पूरुषन्याधः शादूरशिधिलश्वरन्‌ । 
प्रविवेश महारङ्गं विराटममिपूजयन्‌ ॥ २१ ॥ 

बबन्ध कश्वां कौन्तेयस्ततः सहपयञ्जनम्‌ । 
ततस्तु वृत्रस॑काश्चे भीमो महं समाह्वयत्‌ ॥ २२ ॥ 
जीमूतं नाम तं तत्र महं प्रस्यातविक्रमम्‌ । 

ताबुभौ सुमहोत्साहाबुमौ भीमपराक्रम ॥ २२ ॥ 
मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनो । 

ततस्तौ नरशादरौ बाहुयुद्धं समीयतुः ॥ २४॥ 

वीरौ परमसंदृ्टवन्योन्यजयकाडिणो । 


आसीत्सुमीमः पातो वज्ञपर्वतयोखि ॥ ९५॥ 
उमो परमसंहृष्टो ठेनाऽतिबलाबुभो । 
अन्योन्यस्याऽन्तरं प्रष््‌ परस्परजयेषिणो ॥ ९६ ॥ 


पण ॒त्यव्ीं राजाज्ञा ` श्ञाटी असतांहि भामाच्या मनांत युद्ध करावयाचे 
नन्हे. तथापि दुःखार्ने ल्यानँ मान्य के, उघड रीतीने राजाच्या 
अज्ञेचा भंग क्ण है व्यास युक्त वटेना ८२०). नंतर तो नरग्रष 
एखाधा वाधाप्रमाणे क्षवकाशच पावे टाकीत विराटाटा सुजरा करीत 
त्या महारगांत उतश्ल (२१). त्या कुतीपुत्राने आपठा काचा खोवटा 
तेन्हां छोकांस -आनंद श्ञाटा. नतर भीमाने व्या वत्राषुरास्तारशूया जीमूत 
नावाच्या प्रसिद्ध पराक्रमी महास तेथें भब्हान के. व्या दोषाना 
अतिराय उत्साह वाटत होता, कारण दोवेक्ि साठ वर्षाच्या 
मत्त व प्रचंड दत्तीप्रमार्णे भयेकर पराक्रमी होते, व्या दोघां नर्यार्रानीं 
बाह्ूयुद्धास घुरवात केटी ( २२-२४ ). अतिशय उषित ््ेे व 
एकमेकांस जिंकण्याची इच्छ करीत असले ते वीर्‌, वज्ञ ब पवेत यांष्या- 
प्रमाणे एकमेकांवर भयंकर रीती आदव्ठले ८ २५ ). दोपि अत्यंत आनंदित 
ञ्ञालेले आणि दोधेहि अतिदाय बलवान्‌ असल्यासुे, एकमेकांवर जय 
मित्छविण्याकरितां ते एकमेकांचीं ष्येगं शोध लागले ( २६ ). 


६२ घर्भं -महामारत, विरारपर्ब-समयपालनपर्व, 


उभौ परमसंहृष्टौ मत्ताषिव महागजौ । 

कृतग्रतिषृतेथितरेबोहुमिश सुसङ्टैः । 

सभ्िषातावधृतैशच प्रमाथोन्मथनेस्तथा \ २७ ॥ 

= _ नह ¢ ७ = +| 

क्षेषणेशटिमिश्चैव बराहोदूतनिःस्वनेः । 

तरैवैअनिपातैथ प्रसृष्टामिस्तयैव च ॥ २८ ॥ 

शलाकानखपातैश्च पादोदूतै् दारुणैः । 

जानुभिश्वाऽदमनिषेषिः चिरोभिश्वाऽवषडुनैः ॥ २९ ॥ 

तदयुद्धमभवद्धोरमशन्ं हु तेजसा । 

बरप्राणेन शराणां समाजोरसवसनिधो ॥ ३० ॥ 

अरज्यत जनः स्व, सोस्ुष्टनिनदोस्थितः । 

मिनो सेयुभ राजन्वत्रवासवयोरिव ॥ ३१ ॥ | 
उभयतां मदोन्मत्त गजाप्रमार्णे भानदांत आल्यामुठं व्यान निरनिरान्या प्रकास्वे 
पेच व उच्ट पेच आरंभिरे. एकारे दुसम्यास चित्रविचित्र ८ कवा ) घाद्धन 
मर्मस्यीं धरून चीत करण्याचा प्रयल करावा, तर दुस्व्याम तो पच उकद्न 
उलट त्यास्तच मर्म॑स्यत्ठीं पुनः पकड. एकान दुसग्याखा दंडाचे किंवा मुटीचे 
ठोसे ्गावयास जर्वे,तर दुस््या् ते चुक्रवून प्यासतच्‌ तोडघरीं पाडवि, एकान 
दुञखम्याखा धडकी पवौ, तर दुस्यानें व्या धडकींतच उख्ट धडकी बेर अरा 
सतीन प्रतिकार करावा. एकान दु्तस्यास जमिनीवर पादन लोव्छवार्वे, तर 
दुसव्यानि पुनः उदम ोबी करावी (२७). एकमेकां एकमेकांस जाम्यावहन 
उचदन पेकून देण्याचा प्रयन करावा, वा छातीवर समुशप्रहार करावा; 
खांधावर्‌ घेउन गार पवन खारीं जमिनीवर पाडतांना एखावा इकराप्रमार्णे 
आवाज निघावा; तच्हातानीं चपराका दिल्यामुक जसा काह वज्राचा आघात 
व्हावा (२८), दानीं बोट व नखं पिरगाव्छर्वीत; टांग धरून खाटीं पाडण्याचा 
र्यकर प्रयत करावा; गुडध्यानीं किंवा मस्तकानीं टकरा देत अततां, जसा 
कांहीं दगडावर दगड आपटल्यामुक्रे मोठा आवाज निघावा (२९), 
अरारीतीने, शाक्ते न धेतां केव शाशोरिकं बरावर व मानसबटावर्या उत्सवा- 
निमित्त जम्छेल्था दूर ठोकांसमक्ष, ई पोर युद्ध क्षारे (३०). राजा, महाबटी 
रत्र ष इ द्यांमषीठ युद्धाप्रमार्णे है युद्ध॒ चारकं असतां, सवै ठोक संतु 
क्के व ( शावास्‌ | वावा | कौरे ) उत्तजननपर शब्द ओरडठे ( ३१ ). 


अ. १३-मञ्चयुद्धात जीमूत माचा षभ. ६३ 


परकरपंणाकषंणयोरम्पाकपतिकर्पणैः । 

आकषेतुरथाऽन्योन्यं जानुभिश्वापि जघ्नतुः ॥ ३२ ॥ 

ततः शब्देन महता भर्सयन्तौ परस्परम्‌ । 

व्यूढोरस्कौ दीरथ्जौ नियुद्ध्श्चलाबुमौ । 

बाहुभिः समसज्ञेतामायसैः परिषेखि ॥ ३३ ५ 

चकष दो्याुलात्य भीमो महममिव्ह्म । 

1) शादेल इव वारणम्‌ ॥ ३४ ॥ 

सथुद्म्य महाबाहुोमयामास वीयेवान्‌ । 

ततो मह्ाश्च मलस्याश्च विस्मयं चक्रिरे परम्‌ ॥ ३५ ॥ 

भ्रामयित्वा तगुणं गतसच्वमचतनम्‌ । 

्रत्यपिषन्महाबाहुभ॑हं यवि पकोदरः ॥ २३६ ॥ 

तस्मिन्विनिहपे बीरे जीमूते लोकविश्चते । 

विराटः परमं हपेमगच्छद्वान्धवैः सह ॥ २७ ॥ 

्रहषासददौ वित्तं बहु राजा महामनाः । 

बह्टवाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस्तथा ॥ ३८ ॥ 

एवं स सुबहन्महान्पुरुषांश्च महाबलान्‌ । 

विनिघन्पस्स्यराजस्य प्रीतिमादहरदूत्तमाम्‌ ॥ ३९ ॥ 
ते एकमेकांस ठकटीत, ओद्रून धेत, अभ्याकषे, विक्रषं करतत, पफिरवीत 
व गुडे मारौत ( ३२ ). नेतर मोम्या अवाजाने परस्परांस निंदीत, 
विशार छातीचे, दी भुजांचे व मछयुद्धांत प्रवीण असच्ठे ते दोषे रोखंडी 
अडसरांस्नारस्या बाहनीं एकमेकांस भिडटे (३२ ). शत्रुघातक भमामारने मो्यानने 
ओरडणाय्या व्या महास, हत्तीवर गजेणाय्या सिंहा प्रमाणे गजेत, दंडांना धरून 
ओदिरै ( २४ ), आणि वर उचद्न त्या महाबा वीयवन्ताने त्यास गर 
फिरविटे. तेब्डां महछछानीं आणि मत्स्यदेशच्या लोकांनीं मोदे आश्च्ं प्रगट 
वेके ( २३५ ). कमर ववां गरगर फिरवून तो शगदीं बेर व 
निचे्ट रा, तेन्डां भीमसेनाने त्यास भूमीवर आपय ( ३६ ). तो प्रर्यातर 
जीमूत वीर मारखा गेखा तेन्हां बांधवांसह॒विराटराजास अतिशय आनंद श्चाखा 
८ ३७ ). अत्यानंदामुढे उदारं मनाग्या राजन कुमराप्रमा्णे त्या महान 
क्टवास साभूमीवस्व पुष्क धन दिर ( ३८ ). श्चाप्रमाणें 
भमन पुष्कक मछाचा व॒ महाबणिष्ठ ॒पुरुषांचा समाचार भेन 
मत्स्यराजाचै उत्तम प्रेम संपादि ( १९ ). जेन्डां व्याभ्यार्चौ ठक्ण्यासारखा 


|.) 


६४ सार्ध-महाभारत, विराटपर्व-सखमयपालनपव, 


यदाऽस्य तुरयः पूरुषो न कथित्तत्र विदयते । 

ततो व्यावरैध पिह दिरदैधाऽप्ययोधयत्‌ ॥ ४० ॥ 

नरन्तःपुरगतः ॥ ल्रीणां मध्ये वकोदरः । 

' योध्यते स बिराटेन िदमेततेमेदापठैः ४१॥ 

बीभत्सुरपि गीतेन स्वनस्येन च पाण्डवः । 

विराटं तोषयामास सर्बाशाञ्न्तः म ॥ ४२ ॥ 

अशरविनौतैजवनैस्तत्र तत्र समागतैः । 

तोषयामास राजानं नङलो नृपसत्तमम्‌ ॥ ४३॥ 

तस्मै प्रदेयं प्रायच्छस्रीतो राजा धनं बहु । 

विनीतान्वुषमान्द्र सहदेवस्य चाऽभितः। 

धनं ददौ बहुविधं विराटः पुरुषर्षभः ॥ ४४ ॥ 

द्रौपदी प्रेषय तान्सर्वीन्किदयमानान्महारथान्‌ । 

नाऽतिग्रीतमना राजननिःश्वासपरमाऽभवत्‌ ॥ ४५ ॥ 

एवं ते न्यवसंस्तत्र प्र्छमाः पुर्पर्पमाः । 

कमणि तस्य वाणां विराटनृपतेस्तदा ॥ ४६ ॥ [३६९ ] 

इति भीमदाभारते शतसादस्व्यां संहितायां वैयासिक्या विराटपव॑णि 
समयपाटनपवेणि जीमूतवधे अयोद्‌ शोऽध्यायः ॥ १३॥ 
समाप्तं चेदं समयपाटनपर्व । 
कोणी पुरुष तें नसे, तेन्हां विराटराजा सिंह, वाध, हत्ती द्यंशी घुद्धां भामाची 
दूज रावी ( ४०). अतःपुरंतीर च्वियांसमक्षहि विराट भीमाची महाब- 
लिषठ व मत्त.पिंहाबरोबर हन लावी (४ १), पांडव अर्युनानेहि आपल्या न्ने 
व गायना विरायसत व सवे अतःपुरांतीठ क्ियांस तुष्ट केठे ( ४२), 
ठिकटिकाणी ठेवरेल्या वेगवान्‌ व उत्तम शिकविछ्ल्या घोडधांस दालवृन 
नकुला विराट रजा संतुष्ट फें ( ४२ ). प्रसन्न श्चलेल्या राजानँ व्यास 
पुष्कढ धन दिर, सहदेवान रिकविरेले त्रैर पाहून नर्रेष्ठ विराटने ्यासि 
पष्कठछ दव्य दिं ( ४४ ). याप्रमाणे (नोकररचे) हेश भोगणाव्या त्या ` 
सर्वै महारथांस पाटन दवीपदीचे मन अगदीं उ्गन होउन ती (मात्र) एकसारखे 
दुःखाच घुस्कारे टकी (४५). द्यारौतोन ते पुरुषश्रेष्ठ त्या विराटराजाचौ कर्म 
करीत गुप्त रीतीने तें रारे ( ४६ ). 
प्रमाणे महामारताच्या विराटप्वात समयपाडन-~उपपर्वात १३ वा अध्याय सपरा. 
सभयषालनपवं समाप, 


कीचकवधपवं 
अध्याय १४ 
[ कीचके द्रौपदीस पादतांच काममेदित होऊन तिची मनघरणी करतो; 
व पतित्रता द्रौपदी त्याची निभत्स॑ना करिति, ] 
बेशम्पायन उवाच-- वस पानेषु पार्थेषु मत्स्यस्य नगरे तदा 1 
महारथेषु च्छननेषु मासा दश्च समाययुः ॥ १॥ 
याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शु भरूषन्ती विशांपते । 
आवसत्परिचाराहां सुदुःखं जनमेजय ॥ २ ॥ 
तथा चरन्ती पाश्चाली सुदेष्णाया निवेशने । 
तां देवीं तोषयामास तथा चाऽन्तःपुरल्ियः ॥ ३ ॥ 
तस्मिन्वर्षे गतप्रये कीचकस्तु महावलः । 
सेनापतिर्विरारस्य ददश हुषदार्मजाम्‌ ॥ ४॥ 
तां दृष्ट्रा देवगभौमां चरन्तीं देवतापरव | 
कीचकः कामयामास कामबाणप्रपी,इतः॥ ५॥ 
सतु कामाधिप्तप्नः सुदेष्णामभिगम्य वै। 
प्रहसन्निव सेनानीरिदं वचनमत्रयीव्‌ ॥ ६ ॥ 
ैदयपायन शहणाटाः-- पांडव मस्स्यरानाचे नगरांत रहात भसतां त्या 
गुप्त असटेल्या महारथाचे दहा महिने गेरे (१). राजा जनमेजया, जिची इतराकद्नं 
सेवा न्हावयाची ती द्रौपदी सुरःष्णेची सेवा करीत मोग्या कष्टनै दिवस 
धालर्वात होती. (२) सुदेष्णेच्या महाखांत याप्रमाणं राहून तिने त्या राजपल्नीखा 
तसेच अतःपुरांतीर खियांना संतुष्ट केटः (२). त वष स्पत येण्याच्य 
सुमारास विराटाचा सेनापति महाबचिष्ठ कीचक याने द्रौपदीस पारे (४). 
देवांगनेप्रमार्णे कांति असब्ल्या तिख देवतेारखी चमकतांना पाहून कीच 
मदनररानी विन्हठ ज्ञाखा व तिच्या प्राप्तीची श्च्छा करू खगा ( ५). 
कामभ्रीने हारपद्धन गेठेखा तो सेनापति (कीचकः) सुदेष्णजवन्ड जाऊन तिल 
हसत हंसत म्डणाठः- ६ ) 
ञ्जा. भा. ५ 


६६ सा्थ-मदाभारत, विरष्टप्व-कीचकबधपरवै, 


नेयं मया जातु पुरेह दृष्टा राज्ञो विराटस्य निवेशने छ्युभा । 

सरूपेण चोन्मादयतीव मां भृशं गन्धेन जाता मदिरेवं भामिनी ॥७॥ 
का देवरूपा हृद्यगमा श्चुमे ध्ाचश्षव मे कस्य तोऽत्र शोभने । 
चित्तं हि निमेथ्य करोति मां वशे न चाऽन्यदत्रौप॑धमरित मे मतम्‌ ॥८॥ 
अहो तवेथं षरिचारिका श्चुभा प्रत्यग्ररूपा प्रतिभाति मामियम्‌ । 
अयुक्तरूपं हि करोति कमे ते प्रशास्सु मां यच्च ममाऽस्ति एवन ॥९॥ 
प्रभूतनागाश्वरथं महाजनं समृद्धियुक्तं बहुपानभाजनम्‌ । 

मनोहरं काश्चनचित्रभूषणं गृहं महच्छोमयतामियं मम ॥ १० ॥ 

ततः सुदेष्णाभयुमन्त्य कीचकस्ततः समभ्येत्य नराधिपात्मजाम्‌ । 
उवाच कृष्णामभिसान्त्वयस्तदा मगेन्द्रकन्यामिवे जम्बुको वने ॥११॥ 
“ यर्थ विराटाच्या राजवाड्यति ही इदरी परवीं कधीच माञ््या 
दृष्टीस प्डटी नाही. दही स्री आपल्या अगाच्या परसिमखनैे व्‌ 
मोहकरूपाने मला फारच उन्माद आणणारीं मदिरमर्णे ज्ञाटी * अदि (७). 
हौ देवागनेसारखी संदर व हृदयेगम खी कोणाची, ब येथे कोटून आली ए ते 
कल्याणि । मखा सांग. माद्या मनाची चटकिचिर कंन ही मला आपल्या 
अंकित करीत अदि. येथं मदा दुसरे ओषध नाही अस वास्तं ( ८ ). काय ? 
ही सुंदरी तज्ली दासी आह £ पण मला त्‌ हिचै स्वह्प केवल दिव्य भासत 
आहे | तुली सेवा करण्यच कृत्य हे तिला योग्य नाही. दिने मजवर्‌, वजे ज 
मश्या मारकौचै अहि त्या सवार्‌, आपली सत्ता चाक्वावी ( ९ ). जथ 
पुष्कत् हत्ती, घोडे व रथ अहित, पुष्केठ लोक (सेवक) अदित, समृद्धीन ज युक्त 
आहि, नानाप्रकास्चीं पेये व भोज्य पदाथ जेथे अहित, आणि जे घुवर्णाच्या 
चित्रविचित्र भूषणा शोभिवेत कें आहे, असे माश्च भव्य गृह ह्नि पुशो- 
भित करावै” (१०). नतर सुदेष्णेजवठ काही मस्तकत करून तो त्या राजक्षत्या 
द्रोपदीनवक गेछा; भाणे वनात कोल्द्याने सिहकन्येचै मन वलविण्याचा प्रयल 
करावा त्याप्रमाणे तो द्रौपदीची मनधरणी करीत द्रौपदी खणासः-( ११) 


१ ‹ मदिर जाता ` भसा संब॑ध प्यावा, 


प 3 


अध्याय ¶१४-काममोदित कीन दरो पदौची मनषरमौ करते ६७ 


का त्वं कस्यासि कल्याणि कतो वा तं वरानने । 

प्राप्न विराटनगरं तवमा चक्ष्व शोभने ॥ १२॥ 

रूपमग्रथे तथा कान्तिः सौढुमायमनुत्तमम्‌। 

कान्त्या बिभाति वक्त ते शशाङ्क इअ निभम्‌ ॥ १३ ॥ 

नेत्रे सुबिपुरे सुश्च पढपत्रनिभे शमे । 

वाक्यं ते चारुप्रवीज्ञि परपुष्टरुतोपमम्‌ ॥ १४॥ 

एवैषूपा मया नारी काचिदन्या महीतले । ` 

न ष्पा सुश्रोणि यादृशी त्वमनिन्दिते ॥ १५॥ 

रक्ष्मीः पद्रारया का समथ भूतिः सुम्यमे | 

हीः श्रीः कीतिरथो कान्तिरासां कास्य वरानने ॥ १६॥ 

अर्तीव रूपिणी किं त्वमनद्गङ्गविहारिणी । 

अतीव भ्राजसे सुश् प्रभबेन्दोरनुत्तमा ॥ १७ ॥ 

अपि चेक्षणरक्षाणं ' रिपरतञ्योत्स्नापमं भम्‌ । 
दिव्यांशुररिमभिवत्तं दिव्यकान्ति मनोरमम्‌ ॥ १८ ।; 
“कल्याणि, तै. कोण, व कोणाची अदिस £ वरानने, या भिराट नगरा कोटून 
आरी ए है मखा खख साग (१२). तुभ ह उकृष्ट सीदय, तश्चीच कांति 
व सुङुमारपणा अप्रतिम अदित. कातीमुकरे तै मुख निर्म चद्रासोरवे 
रोमत अदि ( १२ ). सुरु, तु डोठे कमल्पत्राप्रमणि फार मोठे आहित, 
भागि, तुका स्वर कोकिटेच्या स्वराप्रमणे (मधुर) अहे (१४). निर्दोष सुन्दर 
सिये, तुद्पास्ारखं। श्पवती ज्ञी भूतखावर दुसरी कोणी पूवीं कधींहि माद्या 
पहाण्पांत आदी नष (१५). तृ कपखत्रा्तिनी खक्छी अदिस, रविवा प्रक्ष 
ईर रेशवर्याची देवता अदेः? अथवा सुमुखि, दही, श्री, काति वा कीर्ति 

यापकं कोण अदिस? ( १६) तं मदनाष्या अगावर्‌ टोकणारी अध्ये 
रूपवती (रति) आदे काय ट भ्रु, चद्राच्या उत्कृष्ट प्रभेप्रमाणे तुं अति शव 
चमकत आदिस्त ( १७ ). नेत्र हेच खक्ष" व स्मित देच जोत्स्ना याप्रमाणे 
मनास आनंद देणारा, दिव्यतेजव्या किरणांनीं परखिषटिवेड आणि दिग्ष 


१ ” पक््माभां > दा पाठ चूक दिशतो. नी. वरीक दुसरा भाः देतो 


4८ ार्थ-महाभारत, विराटपर्व - कौचकव परव 





निरीक्ष्य वक्त्रचन्द्रं ते लक्षम्याऽनुपमया युतम्‌ । 

हृरस्ने जगति को नेह कामस्य वश्षगो भवेत्‌ ॥ १९ ॥ 

हाराटंकारषेग्यौ तु स्तनो चोभौ सुञ्ोभनौ । 

पुजातौ सरितौ रक्ष्या पीनौ वृत्तो निरन्वरौ ॥ २०॥ 

इद्मलाम्बुरुहाङगारो तव सुश्रु पयोधरौ । 

कामप्रतोदाविव मां तुदतश्वारुहासिनि ॥ २१॥ 

वलविमङ्ग चतुरं स्तनभारविनामितम्‌ । 

कराग्रसमिते मर्यं तवेदं तनुमभ्यमे !` २२॥ 

रषरैव चा जघनं सरित्पुटिनसंनिमभ्‌ । 

कामनग्याधिरसाष्थो ममप्याक्रामति मामिनि॥ २३; 

जज्वाल चाऽञ्निमदनो दावाभ्रिरिव निदेयः। 

वत्संगमाभेसकटपविवृद्धो मां दहत्ययम्‌ ॥ २४ ॥ 

आस्मप्रदानवर्षण संगमाम्भोधरेण च । 

शमयस्व वरारोहे ज्वरन्तं मन्मथानलम्‌ ॥ २५ ॥ 
कातीमुरे मनोहर, व॒ अनुपम ल्ष्म्ने युक्त, असा दहा तुश्चा सुख्चद 
वाहन या संपूर्णं जगांतीर कोणता पुरुष कामवस होणार नादी? (१८-१९). 
रुने दोन. स्तन भव्यंत दर, उन्नत, रोभिवेत, पुष्ट, वतुं व एवमेकांस अगदी 
लाग्च्टे असून हार व॒ अटंकार धारण करण्यास येभ्य आहेत (२०). 
ध्र, एास्यवदने, तुच हे स्तन॒कमलाच्या कन्यप्रमा्णे असून मदनाच्या 
चानवसारसे मल दुःख देत आदित (२१). तुङ्गी कमर वीतभर 
बारीक भदे, आणि ती स्तनभाराने किचित्‌ बांकी असून, त्यासुक 
तिजवर वन्या पडल्या अहित ( २२ ). नदीच्या पुटिनाप्रमा्णे प्रशस्त भसा 
दा तुन्ना कटिपश्वाद्भाग पाहून, मामिनि, असाष्य कामरोग॒मलाघुद्धा भ्रासून 
सकीत. अदि ( २१ ). निदेय मदनाग्रीनँ वणन्याप्रमा्णै पेट घेत भि, 


ओणि तुह्या सैगमाच्या शष्छेने तो भडकून मला जादून टाकीत अदि (२ ४).वरारोहि, 
त्‌ ज।तमप्रदानरप दृष्टीने घ संगमरूपी मेधा पेणारा कामाग्नि शंत कर्‌ (२५). 


सव्याय १४-काममोहित कीचक द्रौपदीची मनधरणी करो. ९९ 


मचित्तन्मादनकरा मन्मथस्य शरोत्कराः । 
त्वत्छगमाक्चानिरितास्तीवाः शभिनिमानने । 
मह्यं विदार्य हदयमिदे निरैयेगिताः \ २६ ॥ 
प्रविष्ट द्य्ितापाज्ि प्रचण्डाश्चण्डदारुणा! । 
युन्मादसमारमाः प्रीत्युनपादकरा मम । 
आत्मग्रदानपंभोगभापुद्धत्चमिह।ऽदैसि ॥ २७ ॥ 
चित्रमास्याम्बरधरा सरो मरणभूषिता । 


कां प्रकामं सेव त्वं मया सह विरासिनि॥ २८ ॥ 

ना ऽदैसीहाऽसुखं वस्स सुखा सुखवर्तिता । 

प्राम्रह्यनुसमं साख्य मत्तस्त्वं मत्तगामिनि \ २९॥ 

स्वाद्न्प्मृतङस्पानि पेयानि विविधानि च । 

पिबमाना मनोज्ञानि रममाणा यथासुखम्‌ ॥ २० ॥ 

भो गोपचारन्विविधान्मी भाग्यं च।ऽप्यनुत्तमम्‌ । 

पानं पिब महामागे मोगैघाऽनु्तीः शुभै! ॥ २१ ॥ 
चदानने, माद्या मास उन्माद आणणार्‌ व तुहा सणपाच्य 
आशराह्पी दगडावर घसून तीक्षण केरे मदनाचे रारसपुदराय अतिशय 
वेग मञ्च शरीर विदखून हृदयं चिरे अदित (२६). है फर 
ग्रच॑ड, प्रबर्‌ ब दारुण अपून, अव॑त उन्माद उत्पत कणर आणि ८ माफ 
अंतःकरणात ) प्रीतिक्षोम उव करणारे अहित { ( कडा ) अत्मदरनाच्या व 
सेमोगाच्या योगात मला (या दुःस्थितीतून) वर्‌ काणं तु त्र योग अहि(२७). 
विलापिनि, चित्रविचित्र फुट व वक्ञं धारण कहन व स अककररानीं विभू 
धित होऊनतू मजक्तमागमे मनमुराद कामोपभोग षे (२८). ये दुःखत राह 
तुखा उचित नादी, द्‌ सु ब भोगण्वप योग अड; तुखा ये कपेप्च पु तित 
नाह; मत्तगजासारतं चाल्णय्या चिथ, ठं मजपसून अवुपम सौष्य प्राप 
करून घे ( २९ ). नानाप्रकास्वौ स्वादिष्ट, मनाहर्‌ व अमृतनुल्य पेय प्रारीन 
कलन तू मनतोक्त रममाण हे (३०). महामग्यक्रते, ननाद्रकस्वे मोगोपचार 
उ अघयुत्तम देश्य (यांचा त उपमेग घे), आणि स्क व सहर मोगन्ते- 
जरच मद प्रान कर (३१) 


७० सार्थ- महाभारत, विराटपर्वं-कीचकवधपर्व. 


इदं हि सूपं प्रथमं तवाऽनये निरथकं केवलम भामिनि । 
अधार्यमाणा सभिवोत्तमा शुमा न शोभसे सुन्दरि शोभना सती॥३२॥ 
त्वजामि दारान्मम ये पुरातना भवन्तु दास्यस्तव चारुहासिनि । 
गहं च ते सुन्दरि दासवस्स्थितः सदा भाव्ये वशगो वरानने॥२३३॥ 
दपिश्चवाच-- अप्रा्थेनीयामिह मं सृतपूत्रा ऽभिमन्यसे । 

निदीनवणा सेरन्धीं बीभत्सां केशकारिणीम्‌ ॥ ३४ ॥ 

परदाराऽस्मि मद्रंते न युक्तं तव साम्प्रतम्‌ । 

दयिताः प्राणिनां दारा धमं समनुचिन्तय ॥ ३५॥ 

परदारे न ते बुद्धिजातु काय कथचन । 

विवर्जनं ध्चकायौणमितरसुपुरुषवतम्‌ ॥ २३६ ॥ 

मिथ्याभेगुभ्ो हि नरः पापस मोहमास्थितः । 

अयञ्चः प्राञरुयाद्ारं महद्वा प्राभयाद्धयम्‌ ॥ २३७ ¦ 


मामिनि, तु है अलौकिक सदयं आज केव व्यथे ्लच्ठै आहे. तू स्वतः 
रूपवती असतांहि, सुंदरी, ८ अनाथ असल्यामुरढे, ) ज्याप्रमाणे स्वच्छ उत्कृष्ट 
पुष्पमाटया वापरप्यात नसटेटा शोभत नाह, व्याप्रमार्णे त. शोभत नार्हसि 
(२२). चारहाप्षिनी, माद्या भ्या पूर्वीच्या बायका अदित त्या सवे मी टाकून 
देईनै; त्या तुद्य दासी होती, सुमुखी, संदरी, मीहि तुञ्चा दास होउन 
नेहमीं तुस्या आर्तेत राहीन' ( ३३ ). 


` द्रोपदी म्दणाटीः--“'सूतपुत्रा, इच्छा करण्यास अयोग्य अशा माञ्ची 
तू हष्ठा करीत अहस; ( कारण ) मी सैरधी, अगदीं ह्या जातीची, ४ 
( केवच्छ ) वेणीफणीः करणारी बीभत्स कामकरीण दासी आहे ( ३४ ), 
( तर्त ) मी दुसव्यात्री जी आ; तर्न कल्याण होवो. सप्रत ई तुल 
योग्य नादी, प्राणिमात्नास आपल्या बायका प्रिय असतात, त॑ कांदीं धमोचा 
विचार कट (८ ३५ ). परलीवर तू कदापि वासना ठेवू नयेस, भकारयँ वश्य 
रणे हं सतपुरुषार्चं त्रत होय (३६). जो पापी मनुष्य मोहित होऊन अप्राप्य 
बत्तूषिषवीं व्यथे इच्छा कसति, त्याची फार अपकीतिं होते, अथवा तो (व्युरूपी) 
महद्धप पावतो ” ( ३७ ), 


अध्याय १४- कीचक द्रोपदौची पुन्हा विनवणौ करतो, ७ 


वेशम्पायन उवाच -- एवयुक्तस्तु सैरन्ध्या कीचकः काममोदितः । 

जानन्नपि सुदृड्द्धिः परदाराभिमशेने ॥ ३८ ॥ 
दोषान्बहृन्पराणहरान्सवेलोकविगर्हतान्‌ । 

प्रोवाचेदं सृदृबुद्धद्रौपदीमनितेन्द्ियः।॥ ३९॥ 
नाऽदैस्येवं वरारोहे प्रत्याख्यातुं वरानने । 

मां मन्मथसमािष्टे स्वत्डृते चारुहासिनि ॥ ४०॥ 
प्रत्याख्याय च मां भीरु वश्लगं भ्रियवादिनम्‌। 

नूनं स्वमसितापाद्े पथात्ताप॑ं करिष्यसि ॥ ४१॥ 

अहं हि सुश्रु राज्यस्य कृरस्नस्याऽस्य सुमध्यमे । 
प्रञु्बासयिता चेव वीर्ये चाऽप्रतिमः क्षितौ ॥ ४२॥ 
पृथिव्यां मत्समो नास्ति कश्चिदन्यः पुमानिह । 
रूपयीवनसोमग्ये्भोगेशाऽनुत्तमेः शभे ॥ ४३ ॥ 
 सेकामसभृदधेषु भोगेष्वनुपमेष्विह । 

भोक्तव्येषु च कस्याणि कस्माद्ास्ये रता दसि ॥ ४४॥ 


वेशंपायन्‌ म्दणादः- याप्रमाणे सेरी म्हणाटी, तेन्ां कामान मदिति 
्ञाटेा व अति नीचलुद्धचा कीचक, परन्नीचा अभिराष करण्यात प्राण 
हरण करणारे व सर्व टोकांनीं निंदिषेठे पुष्कर दोष आदित है नाणत असूनि, 
मन स्वान नसल्यरने तो द्षटबुद्धे दोपदस गणारः-““ वरारोहे, युमुलि, 
तुद्यासादीं मी कामातुरं श्ाटो भार, सुहास्यवदने, माञ्ञा असा अब्देर करणे 
तुला योग्य नाहीं ( ३८-४० ). अगे मित्रे, मी तद्या अंकित होऊन अगदी 
प्रिय गोष्ट बोक्त असतां त. मज्ञा धिःक्षार करीत अदस. सुटोचने, 
तं पुटं खात्रीनें पश्वात्ताप करीर ( ४१). सुख, मी या संपूण राव्याचा 
स्वामी आद; या राज्याच अस्ति मजवर्‌ अवलंबून अषि, सुमध्यमे, पराक्रमा- 
मर्यं मी पृथ्वीत अप्रतिम आद ( ४२ )..खूप, तारुण्य, सुमग्ता आणि उत्तमो- 
त्म मोग, यांत माक्ष बरोबरी करणारा पुरुष या पृथ्वीवर दुसरा कोणीच 
नादी ( ४२). कल्याणि, सवं मनोरथ पूणे करणारे अनुपम भोग भोगावथाचे 
सोन वरं दाप्तीपणांत की युग राटी आदिस ? ( ४४ ). 


नि 
ॐ सार्थं -महाभारत, विराटपर्ब-कौचकवधपव, 


मया दत्तमिदं राज्यं स्वामिन्यसि श्यभानने। 

भजस्व मां वरारोद यद्व भोगाननुत्तमान्‌ ॥ ४५ ॥ 

एवयक्ता तु सा साध्वी कीचकेनाञ्छमं वचः। 

की चकं प्रत्युवाचेदं गहन्त्यस्प तद चः ॥ ४६ ॥ 
-सैरम्भ्युवाच-- मा सत पत्र ु्यस्व माऽ स्यक्षस्व जीषितम्‌ । 

जानीहि पञ्चभिषोरनित्यं मामभिरक्िताम्‌॥ ५७॥ 

न चाप्यहं त्वया लम्या गन्धर्वाः पतयो मम । 

ते त्वां निहन्युः पिताः साधं मा व्यनीनय्ः ॥ ४८ ॥ 

अरकयरूपं पुस्पेरध्यानं गन्तुपिच्छयि । 

यथा निश्चेतनो बारः कूटस्थः कूटप्रचरम्‌ । 

ततुमिच्छति मन्दात्मा तथा चं क{भिच्छति।॥ ४९॥ 
अन्तमेहीं वा यदि वोध्व॑शृत्पतेः सथुद्रपारं यदि वा प्रथावसि। 
तथापि तेषां न भिमोक्षमहैष प्रमाथिनो देवसुता हि खेचराः ॥५०॥ 
सुमुखी, मी ह राञ्य तुखा दिर अहि; त॑. याचौ माङ्कीण आहेस. वरारोहे, 
तू माञ्ञा स्वीकार कर, व उत्तम विलास भोगः" (४५). याप्रमार्णे कीचक व्या 
साध्वीटा अम माषण बोटटा; तेब्हां व्या भाषणाची निंदा करून तिने त्याखा 
ग्रघयुत्तर दिः-(४६), 

सेरी म्दणाठीः--“सूतपुत्रा, तजसा बहकून जाऊं नोस, आज आपल्या 

निवास मुद्र नको. कारण, पंच योर पुरुष मार्च निलय रक्षण करतात सम- 
जास १ (४.७). मी तुखा कधीहि प्राप्त होणार नार्ही; (रण) माञ्च पति गषव 
आहित, ते रागावटे अततां तुखा ते छर करटीठ, (हा मूख पणा) परे कर, त नास पाव 
नकोस ! ( ४८ ). पुर्षमात्रास केवल अगम्य अशा मागन नाण्याचै त 
म्नात आणीत अहिस. व्याप्रमाणै चटनवर्न करण्यासहि असमथ असा 
एखाद। मूर्ख मुखगा नदीच्या एका तीरावर बसला असतां पटीकडच्या तीरावर्‌ 
पोहून ज।ण्याचं मनांत आणिते, त्याप्रमाणें करण्याचें वुं इच्छत अहस (४९). 
पृथ्वीच्या पोटंत ददन बससत, अथवा आ प्रशांत उडालास, किंवा समुद्राच्या 
भार पठ्ठाखस, तरी त्याच्या हातूल सुण तुला शक्य नाही. ते देवाचे पुत्र मोट 
नलाव्य आकाशांतून संचार करणारे अदित ८ ५० ). 


अध्याय १५-द्ौपदीस वश करण्याविषर्या कीच क्राचे प्रयत्न ७३ 





~ -----~------~------- ------ 


स्वं काररात्रीभिव कश्चिदातुरः फ मां ददं प्राथयसेऽच कीचङ़ । 
फ मातुरङ्के शयितो यथा शिद्युश्वन जिषक्षुरिव मन्यसे हि माम्‌॥५१॥ 
तेषां भ्रियां प्राथेयतोनते मुषि ग्वा दिवं वा शरणं भरिष्यति । 
न वतैते कीचकते दशा" शुम था तेन सर्जावनमथयेत सा! ५२॥ 
इति श्री पदाभारते शताह स्व्यं संरितायां वेधाल्िक्यां विराटपवणि 
कीचकवधपवणि कीचकरृष्णालंवादे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ [ ७२१ ] 
कीचका, एखादा मरणोन्सुख मनुष्य काट्रात्रीची मागे प्रतीक्षा करतो, ्याप्रमार्णे 
आज त॑ माञ्ची इतकी प्राथन। कां करी अहिम ? मतिच्या अङराव पडले बाकर 
चंद्र घेण्याची इच्छा कितो, साप्रमर्णे तूं मला (प्राप्य) मानीत आइस { (५१) 
वयाच्या प्रियेचा अभिलाष करणान्या तुला या परध्यीवर रिता स्वगत जाऊन 
थारा मिलणार नादी, कीचका, तखा बुद्धिच' ( अक्कल्च ) नाही, जी युम 
ङच्छीर ० तेणकरून तू जिवतं राहशीर ( ५२ ). 
याप्रमाणे मदाभारताच्या विररपर्वातीठ कौ चवध-उपपव पि कौचक-~दपिदौ 
संवादावेषयीं १४ वा अध्याय पला, 


अध्याय १९५ 
[ सत्तेच्या जोरावर सुदेष्णा द्रोप स कीचकाकडे पाठविते, द्रौपर्दच्या सत्व- 
रक्षणाथं सूतं राक्षसास पाठितो. विसटतर्भेत की वश्च फजिती. ] 
वै छम्पायन उवाच --प्रत्याख्यातो रजपुत्रया सुरेष्णां की च करोऽ ब्रवीत्‌ । 
0 च थे कके [को [94 
अमयदन कामन ष।रणाञनपारघूतः ॥ १ ॥ 


यथा कैकेयि सैरन्ध्र समेयात्तदविधीयताम्‌ । 
म [8 ( @५ नी 
भेनोपायेन भरन्धी भजेन्मां गजगामिनी ॥ 
\4 छद, = ® ण कप 
त सुदष्ण प्राप्त॒स्व ब्राणास्पाह्यलहासतषद्‌ ॥२॥ 
वैशपायन म्हणालः-- राजपुत्री दरौपदीम अपता मिःकोर केल्यावर, अम- 
€ घृ ~। ० न घेरे ट र ् य (६ कर जयी | 
याद व घोर्‌ कामवासनरन घरडेख ते कीचक सुदेषेप्त म्णाटाः-(१) “कक्रेयी, 
जर्णेकरून सेरी मला प्राप्त हई अरौ करटी तजपीज कर्‌. षुदेषे, ती 
गजगामिनी मला करभे अशी युक्ति तू योज. नार्दपिक्षां मला वेड खगून 
मी प्राणद्यागहि करीन" ( २). 
१ वि श्ोकांत जपपाठ दिप नो. दन अण पाड देतो. अन्वय यापासच 
दशा दृ्टब्ुद्धः या छ्यमं अथयेत तेन संजीवनं मवतीति रेष: ( नी, ) 


"क्क सार्थ-महाभारत, विराटपर्नु कीचकवधप्, 


वे शस्पायम उवाच-- तस्य सा बहुशः श्रत्वा वाच॑ विलपतस्तदा । 
 चिराटमहिषी देवी ढां चक्रे मनस्विनी ॥ ३॥ 
स्वमन्त्रमभिसंधः्य तस्याथमनुचिन्त्य च । 
उद्योगं चेव इृष्णायाः सुदेष्णा घरतमत्रवीत्‌ ॥ ४ ॥ 
पवणि त्वं सयुदिरय सुरामन्नं च कारय । 
तत्रैनां प्रेषयिष्यामि सुराहारीं तवाऽन्तिकम्‌ ॥ ५ ॥ 
तत्र सेप्रेपितामेनां विजन निखग्रहे । 
सान्त्रयेथा यथाकामं सान्तलमाना रमेद्यदि ॥ ६ ॥ 
वेशम्पायन उवाच-- इत्यक्त; स विनिष्क्रम्य भगिन्या वचनात्तदा । 
सुरामाहारयामास राजाहां सुपरिष्डृताम्‌ ॥ ७॥ 


मक्षांश्च विविधाकारान्बहुशोच्चाव चांस्तदा । 
कारयामास इखठैरन्नं पान सुस्लोभनम्‌ ॥ ८ ॥ 
तस्मिन्कृते तदा देवी कीचकेनोपमन्त्रिता । 
सुदेष्णा प्रेषयामास सैरस्ध्रीं कीचङ्(लयम्‌ ॥ ९॥ 
वैशपायन म्दणालः-- याप्रमाणे व्याने नानाप्रकरं केरेटी विनदणी 
रेकून विराटाच्या मनस्विनी राणीटा ध्याची दया आदी (३). आपण 
कीचकास पूवीं दिटेटी सषा मनांत आणून, आणि त्याच्या काय॑सिद्धासाकष 
द्रौपदीकडे कोणती कामगिरी सौपवावी याची योजना मनांत आणून सुदेष्णा 
कीचकाटा सहणाटीः-( ४ ) ^“ पन्णीच्या (उत्सवाच्या) दिवदीं तै ( सुदाम 
मजव.रेतां म्हणून ) मघ व अन्न तयार करीव, म्हणजे व्या प्रग ला 
मी तुदह्याजवढ सुरा आणण्यासाटीं पाटवीन ( ५ ). याप्रमाणे हटा तुजकडे 
[ठविहयावर जेयं कश्चाहि अडथला नाही, सदा एकतिंत त. पाहिजे तसै 
हिच मन दट्व, आणि सुखासमाधानने वरा ज्ञाटी तर पदा" (६ ). 
वैशंपायन ग्दणाटाः-- असे ती म्हणाल्यावर कीचक तेथून निधुन गेखा; 
आणि व्याने बहिणीच्या सगण्याप्रमाणे, त्याचवेन्टीं राजानीं सेवन करण्यास 
योग्य अशा प्रकास्च उत्तम॒वनविदेड मब आणविै (७ ); आणि कुशल 
आचाव्यांकडून नानाप्रकारचीं हान मोदी पक्वान्न, उत्तम अरनने व सुंदर पर्ये 
तयार करविटीं ( ८ ). याप्रमाणे स्वे सिद्धता केल्यावर व्याने सुदेष्णेस वदी 
देटी. व॒ देवी सुदेष्णेने सेरभीस् कीचकाच्या धरं पाठविटिं (९). 


अध्याय १५-सुदेष्मा व द्रौपदी यांचा संवाद अषु 


सदेष्णावाच-- उत्तिष्ठ गच्छ सेरन्धि कीचकस्य निवेश्चनम्‌ | 
 प्रनमानय कल्याणि पिपापा मां प्रनाधते ॥ १० ॥ 
खरन्ध्युवाच-- न गच्छेयमहं तस्य राजपूत्रि निवेशनम्‌ । 
स्वमेव राज्ञि जानासि यथा स निरपत्रपः ॥ ११॥ 
न चाऽहमनवद्याह्गि तव वेश्मनि भामिनि । 
कामवृत्ता भविष्यामि पतीनां व्यभिचारिणी । १२॥ 
त्वं चैव देवि जानासि यथा स समयः कतवः । 
प्रविद्छन्त्या मया पूवे तव वेहमनि भामिनि ॥ १३॥ 
कीचकस्तु सुकेशान्ते मूढो मदनैदपिंतः । 
सोऽवमंस्यति मां द्ट्रन यास्ये तत्र शेभने॥ १४॥ 
सन्ति बहुयस्तव प्रेष्या राजपुत्रि वश्चाचुगाः । 
अन्यां प्रेषय भद्रते स्त हि मामवर्मस्यत ॥ १५॥ 
सदेष्णोवाच--नैव तवां जातु स्यात्स इतः संप्रषितां मया । 
इत्युक्तवा प्रददौ पात्रं सपिधार्यं हिरण्मयम्‌ | १६ ॥ 
सुदेष्णा म्हणारीः--““सेररी ऊढ, कीचकाच्या घरी जा, आणि मब. घेठन 
ये, कल्याणि, मदय पिण्याच्या इच्छेने मी फारच व्याकु इ्ञाल्ये आह" (१०). 
सैर म्हणालीः--“राजपत्री, मी व्याच्या घरी जाणार नाही. राज्ञि, तो 
किती निरज अहे, ह त्‌. जाणतेसच ८ ११ ). सुंदरी, भामिनी, तद्या घर्ष 
राहिल्यै असं तथापि येयं मी मनसोक्त वतन क्न आ पल्या ` पर्तीसं्बधाने 
दुष्ट आचार करणार नाही ( १२ ). भामिनी, पूर्वी मी तद्या धत पाय 
देवतांनाच याविष्ीं की प्रतिन्ना केचेली आदि, ह ता माहीत आहेच (१३. 
मुके, कीचक तर धद व काममदार्ने चदून गेटेखा अहि, तो मला पाहताच 
माङ्गी करीं खोडी करीर, यास्तव शोभने, मी तिकडे जाणार नादी ( १५४ ). 
राजपुत्री, पुष्क आज्ञापाटक दासी तुद्या आङ्ञेत अदित; व्यपैकीं एखावा 
दसरीस पाठटीव. कारण, तुश्च कल्याण असता, ते मज्ञा अपमान कीड' (१५). 
सुदेष्णा ्दणाटीः-- “मी तडा येथून पाठवरिल्यावर तो तुढा' काही 
खाणार नाही," असे म्हणून तिने एक श्चांकणासह सुवणेपात्र दिटे ( १६ ) 


५६ सा्थ-मदाभारत, विराटपर्व - कौ चक्वधपवं. 


धरा दरङ्याना द्दती देवं शषरणपरीयुषी । 
प्रातिट्त सुरहारी शैचकस्य निवेशनम्‌ ॥ १५ ॥ 
सेरन्छवुवाच-- यथाऽहमन्यं तम्यो नाभिजानामि कंचन । 
तेन सस्येन मां प्राप्तं मा कुया्कीचको वे ॥ १८ ॥ 
जैशम्पायन उवाच-- उपातिष्टत सा प्रय गृहते प्रहा ततः । 
सं तस्यास्त-मध्यायाः सवं पूर्योऽवबुद्धवान्‌ ॥ १९ ॥ 
अन्ताहेतं ततस्तस्या रक्षो रक्षथमादश्व्‌ । 
तयैनां नाऽजहात्ततर सथौवस्थास्वनिन्दिताम्‌ ॥ २० " 
तां मृगीभिव संत्रस्ता दृष्ट कृष्णां समपगाम्‌ । 
उद पिष्न्बुदा स॒तो नावं खन्धे पारगः ॥ २१॥ [४५४२ | 
३६६ श्रीमहाभारते रातसाहस्न्यां संहितायां वैयासिक्यां वि रार पवेणि 
व; मवधपर्वणि द्रौ दृःखुयदरणे पञ्चद्‌र ऽध्यायः ॥.१५ ॥ 
तन्हा) भतर्भत व रडत र्डत ती ( दरौपदी ) दैवावर हवा धवन मच 
आणण्यासादीं कौचकः।च्या परहकडे जाण्याल्च निषा { १७ ). 
री म्हणाटी--- व्यपेक्षा पतीवाचून दुसव्या वोणाटाहि मी जल- 
ीत नाही, व्यपेक्षा वा पव्यास््या जरावर्‌ भी तेथ गत्य अपततं कौच्; 
टा कचय्यांत न षो" (१८). ` 
तर्ुपायन श्हनासः--मग त्या अग्न पुूतमात्र सूयाची प्रथेना 
करेरी, तेन्धं व्या तेनुमध्यमेचा स्वै अभिप्राय सथानं जाणा ( १९. 
चतर तिच्या रक्षगासार्द। एका गुप रक्षपसास्त वयनं जज्ञा केटी. तन्हा त्फ 
विकर्णी कोणत्याहि अस्यत तो राक्षस ध्या अनिदितेटा सेोद्रन दूर भेदा 
नां (२०). मग बावरयेल्या मरृगीप्रमाणि दपदी जव येत आहे भसँ 
उून, नदीपा९ देऊ इर्छिणारात्त नव सांपडावी, व्यात्रसाणे तो सूतपुत्र कीचक 
दषनिं उदन उभा राहि (२१). 
ण यहाभारतति विराट्पवतं ऋचत्रवष -उपपवत द्रौपदीचे षरा आणणे 
याविषर्या १५ वा अध्याय सपला. 








कयः =-= ---------= == 2 क -- ~ 








भभ्वाय १६- सौचकाचा लषक्यणा, ७५“ ` 


थ 9 = --- भ ~ > ~ = 


अध्याय १६ 
[ कीचकाचे दरौपदी वज्ञ करण्याचे भ्यत्न व कीचकाची फजिती, ] 


मव 


कीचक उवाच -- स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी भम । 
स्वामिनी त्वमनुप्राक्ना प्रङृरुष्व मम प्रियम्‌ ॥ १ ॥ 
सुवणंमालाः कम्बृश्च ङण्डरे परिहायके । 
नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरलनं च शोभनम्‌ ॥ २॥ 
४९। 
आहरन्तु च वक्लाणि केोशिकान्यजिनानि च । 
अस्ति मे शयनं दिव्यं स्वदर्थ॑भ्ुपकल्ितम्‌। 
एटि तत्र मया साद पिवस्व मधुमाधवीम्‌ ॥ २ ॥ 
द्रषदवाच-- अप्रषीद्राजपुत्री मां सुराहारीं तवान्तिकम्‌ , 
पानमाहर मे धिग्रं पिपासा मेऽति चाऽतर्वीत्‌ ॥ ४॥ 
कीचक उवाच--अन्या भद्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्याः प्रविश्रतम्‌ | 
ह्येनां दक्षिणे पाणी सृतपुत्रः परामृश्चव ॥ ५॥ 
कीचक म्टणाटाः-- ^“ केशी, त्च स्वागत असो. आज माञ्च रात्र चांगटीच 
उगक्छी * ( सुरू श्चाटी ). ते माली माल्काण घरीं येउन पोर्यचरीस; म्न 
मनोरय पूर्ण कर ( १ ). सोन्याच्या माका, रखाचे चुढे, निरनिरान्या नगरां- 
तूल आणटेटीं द्युभ सोना मढबेटीं कुंडले, भणि सुंदर हिरे व रलं (२), 
( तच ) रेरामी वले व मृग्चमे तुद्य करितां ( नकर ) आणून देतील; 
माली दिव्य रय्या तुद्यासतार्द तयार्‌ करून ठेविटी आहे, व्याव्कि्णीं चल, 
आणि माह््याबरोबर मधुमाल्ती पुष्पांपासून केटी मधुर मादरा प्रारन कर (३), 
द्रीपदी म्हणाटीः--“राजपुर्रन सश आणण्याकारतां मला तुद्याक्डे ` 
पाढविटे अहि. “ मला तहान लागली अहि; ख्वकर सुरा आणून दे ' भस 
तिने मला सांगितटं आहे ” ( ४). ४ 
कीचक म्दणालाः--““ कल्याणि, त राजयुत्रीटा (आणून देण्याचे) कबर 
केरेठे पेय दुस्या ( दासी ) घेऊन जाती. ” असे म्हणून व्या सूतपुत्रोन. 
विचा तिचा उजवाहात प्ल (५). _____ 
१ ।व्युषट प्रभातं”, पन इ वेर सकाकची भसर्णे रक्षय नाह „ (नी.) सुश्च भाद ६ 











७८ सार्थ-मदाभारत, विरारपर्वं -कीचकवधपरव, 


द्रौपद्यवाच-- 
यथैवाऽदं नाऽभिचरे कदाचितपतीन्पदाद्वै मनसाऽपि जातु 
तेनव सस्येन वशीकृत स्वां द्रशसिि पापं षरिृष्यमाणम्‌ ॥ & ॥ 
सैदाम्पायन उवाच - 
स तामभिग्रे्य यिशलाटनेत्रां जिधृक्षमाणः परिभत्संयन्तीम्‌ । 
जग्राह ताययुत्तरवद्वदेशे स कीचकर्तां सहसाऽऽकषिपन्तोम्‌ ॥ ७ ॥ 
ग्रगृह्यमाणा तु महाजवेन अुहूर्विनिःश्वस्य च राजपुत्री । 
तया समाक्षिप्रतनुः स पापः पपात शाखीव निषृत्तमूलः ॥८॥ 
सा गीता विधुन्वाना भूमावाक्षिप्य कीचकम्‌ । 
सभां शरणमागच्छदयत्र राजा युधिष्ठिरः} ९॥ 
तां कीचकः प्रधावन्तीं केशपाशे पराम्शत्‌। 
अथेना परयतो राज्ञः पातयिला पदाऽवधीत्‌ ॥ १० ॥ 
तस्या योऽस्लौ तदाऽकेण राक्षसः सनियोजितः । 
स कीचकपपीवाह वातवेगन मारत ॥ ११॥ 


द्रौपदी म्हणारीः-- “ज्याअथी मी उन्मत्तपणे कर्धी मनानि पतच 
-अतिक्रमण के नाहीं, व्याअर्थीं ते सव्याचरणच तुन पाप्य स्ववश करून 
+ फरफर ) ओदीत आ ईद मी पाहीन ” ( ६ ). 

वरहंपायन महणाठाः-- द्रौपद। याप्रमाणे डोठे वटारून त्याची निभत्सना 
- करीत असतां, तिला धर इच्छिणाग्या व्या कीचका तिजकडे पहात, 
द्रौपदी एकदम दहिसडा मारून आपला हात सोडवीत असतां तिचा पदर 
-पकडखा अणि तो तिखा मोन्या॒जोराने ओदर लागला (७); परंतु वरचेवर 
सुस्कारे टाकीत त्या राजपुत्रीनें व्याला जो धक्ता पररा, व्यासरसा मुका 
तोडटेल्या वृक्षाप्रम्णे तो पापी कीचक खाली पडला ( ८ ). ( यप्रमणे ) 
“कीचक पकडीत असतां ८ थरथर ) कांपणाव्या द्रौपदी त्यास भूमीवर 
आदद्न, जथ युधिष्टिर समेत बसढा होता, तेथं रक्षणाकसिं धाव घेतली (९).ती 
धावत असतां कीचकार्न तिची वेणी रखी, आणि राजाच्या देत तिडा खाीं 
पाडून तिला खाय मारटी (१०), तेन्हां भारता, सयोनं तिजगरोबर्‌ (जाण्यास) 
-श्याची योजना केटी होती, प्या राक्षसान वायुवेगा कौ चकास दूर उडिडे(११). 


अध्याय १६-भीमाचा फोध व युधिष्ठितची समय पुचङ्ता. ७९ 


स पपात तदा भूमौ रकषोषटसमाहतः। 

विधू्णमानो निशे्टर्छि्नमूल इव दमः ॥ १२ ॥ 

तां चाऽऽसीनौ दद्श्पुभीमसेनयुधिष्टिरो । 
अमृष्यमाणौ कृष्णायाः कीचकेन पराभवम्‌ ॥ १३ ॥ 
तस्थ भीमो वधं प्रेप्सुः कीचकस्य दुएत्मनः । 
दन्तैदैन्तास्तद्‌ा रोषान्निष्पिपेष महामनाः ॥ १४॥ 
भुमच्छाया ह्यमजतां नेत्रे चोच्क्रतपक्ष्मणी । 

सस्वेदा भृटी चोग्रा खलाटे समवतत ॥ १५ ॥ 


हस्तेन ममृदे चैव रुठाटं परवीरहा । 

भूयश्च त्वरितः कृद्धः सहसोस्थाुमेच्छत ॥ १६ ॥ 
अथाऽवमृदरदङ्ुष्ठमङ्क्टेन युधिष्ठिरः । 
म्रबोधनमभयाद्राजा भीमं तं प्रत्यषेधयत्‌ ॥ १७ ॥ 


तं मत्तमिव मातङ्ग वीक्षमाणं वनस्पतिम्‌ । 
स तमावारयामास्र भीमसेने युधिष्ठिरः ॥ १८ ॥ 


त्याबरोबर व्या राक्षसाच्या बटन जजर होऊन कीचक सुव 
छिन्नमूल वृक्षाप्रमाणें निश्ेष्ट पडला ( १२ ). तेथे बप्तटेल्या मीमसेनानँ व 
युधिष्ठिरा हा सवै प्रकार पादिका. कीचकर्निं दवोपदीची केठेटी वि्टेवना 
त्यांस सहन श्ञाटी नादी ( १३ ). भीमसेनस ( तर ) ध्या दुष्ट॒कौीचकास 
कैष्हां ठार कन ' अस होऊन गेटे, तो महामना रागार्ने दांतानीं दांत घासुं 
गला ( १४ ). त्याचे डोके वटारे जाऊन त्यावर धूर्‌ चढला, आणि घामाने 
भिजङेष्था भिवया कपान्ावर भयंकर मासु लागल्या ( १५ ). रत्रुव्या वीरास 
मारणारा तो भीम आपटे कपा हतन चोदरं खगा आणि खगछच 
-रागारागाने एकदम उख्ण्याची इच्छा कू गल, ( १६ ), अकता, अपण 
ओकखले जाऊं य। भीतीने सोच युधिष्ठिरानै ( हाताच्या ) अगम्यनिं त्याचा 
८ पायाचा ) अगगठा दावन ८ खुणेने ) 'भीमसेनाचा निषेध ॒केखा ( १७ }. 
महावृक्षाकडे पाहणाव्या मत्तगजाप्रमर्णिं दिस्षणाय्या व्या भीमप्ति युधि 
शिरे अवरून धरीत ग्हटरडैः-( १८) ` 


८ चार्थ-मदहामारब, विराठपर्व -दीचकवधपर्वं, 


आलोकयति कि दृक्ष घ्रद दारुढृतेन वे । 

यदि ते दारुभिः कृत्यं बदहिवक्षाननिगृदयताम्‌ ॥ १९ ॥ 

सा समाद्वारमासाद्य रुदती मर्स्यमव्रवीत्‌ । 

अवेश्षपाणा सुश्रोणी पर्तीस्वान्दीनचतसः ॥ २० ॥ 

आकारमभिरशन्ती प्रतिज्ञाधम॑संहिता। ` 

दद्ममानेव रोदरेण चक्षुषा दुषदात्मजा ॥ २१॥ 
द्रौपद्युवाच -- येषां वैरी न स्वपिति षष्ठेऽपि विषये वसन्‌ । 

तेषां मां मानिनीं मायां सतपुत्रः षदाञ्वधीत्‌ ॥ २२॥ 

ये ददयुनं च याचेयुत्रेढप्याः सत्यवादिनः । 

तेषां मां मानिनीं मायां ब्वतपुत्रः पदाऽवधीत्‌ ॥ २३॥ 

येषां दृन्दूभिनिधेषि ज्याघोषः श्रयतेऽनिशम्‌ । 

तेषां मां मानिनीं भाया सृतपूत्रः पदाऽवधीत्‌ ॥ २४॥ 


““बह्वा, तुला खकडे पादिजत म्हणून त्‌ वृक्षाकडे पाहतोस् कीं काय ?तुखः 
लंकडाची जद्री असेर तर बादैर जाऊन वृक्ष तड” ( १९ ). समाद्वारी 
रडत असटेखी ती सुश्रोणी द्रौपदी मनांत विन ञअ्जषेल्या आपल्या पतीकडे 
पहात मत्स्यपति विराटास म्हणाटी ( २० ). अज्ञातवासाच प्रतिज्ञा 
देवास्त जाण्यासार्दौ आप्टे खरं स्वरूप प्रगट होऊ नये म्डणून, व्या 
दरुपदाच्या कन्येने फार सावव्रगिरी बाक्गिखी, तरी पण तिची घेरद्ृष्टि 
( जणूं काय ) दग्ध कर।तच होती (२१). 


द्रौपदी ग्दणटी--“ यांचा वैरी ( पांच देश मध्य टकून ) सहाव्या 
देशत हात असला तरी व्यास ( भयामुकें ) ज्ञोप येत नाही, त्यांच्या मन 
मानिनी भ्ये सतपुत्राने छाथ मारटी | (२२) ने कषीद याचना करणार 
नाददीत, ( उख्ट ) दान देतीट, अशा ब्रह्मनिष्ठ व सव्य भाषग र्रणारांची मी 
सन्मानर्नय भाया असतां, मटा या ' सूतपत्राने पायन तुडविटे ! ८ २३ ) 
व्याच्या दुदु्मचा ( युद्ध-नगाय्याचा ) घोष व प्रलयंचेचा टणःकार रात्रंदिवस 
एक येतो, त्यच्या मान) जिया सारथ्याच्या पुत्रे छथ मारटा ¡ (२४) 


अध्याय १६ कौचकाच्या छ्ठाने गांजक्ेखी दौषदी, ८१ 








ये च तेजस्िनो दान्ता बरुवन्तोऽतिमानिनः। 

तेषां मां मानिनीं मायां सूतपुत्रः पदाऽवधीत्‌ ॥ २५॥ 
सबवेलोकमिमे हन्युधमेपाश्सितास्तु ये। 

तेषां मां मानिनीं माया स॒तपूत्रः पदाऽवधीत्‌ |; २६ ॥ 
सरणं ये प्रपन्नानां मवन्ति शरणार्थिनाम्‌ | 

चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः छ सु तेऽ महारथाः ॥ २.७॥ 
कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम्‌ । 

मषेयन्ति यथा करवा बरलवन्तोऽमितांजसः ॥ २८ ॥ 
क्र नु तेषापमपश्च वीर्यं तेजश्च वतते । 

न परीप्सन्ति ये भायां वध्यमानां दुरात्मना ॥ २९॥ 
मयाऽत्र शक्यं पिं कतु विराटे पमेदृषके । 

यः परयन्मां मषेयति वध्यपानामनागसम्‌ ॥ ३० ॥ 

न राजा राजवतिकाञ्चित्समाचरति कीचके | 
दस्यूनामिव धभ॑स्ते न ह ससाद शमितं । २१॥ 


ज मोठे तेजस्वी, मने,निग्रहवी, बलवान्‌ व अतिशय मानी आदेत, याच्या य 
अभिमान पत्नीटा सूताच्या परान लत्ताग्रह।र केला अ ! ( २५ ) मानने पति 
सवे जगाचा नाड करती, पण केव ते धमौच्या पाने बद्ध ज्जस्े 
आ्ैत. व्यांच्या भार्यैटा-मज मानिनीटा-सूतपुत्रानें छत्ताप्रहार केस ! 
(२६ ) कोणी रक्षणाेर्यी प्राना करण्यास जट अपततं, व्यत्त ज 
रक्षण कसित, ते महारथी अन गुप्तपणे जगांत कै अटित : 
२७ ) ते बराट्य व अमित तेजाचे असतांना, व्याच्या प्रिय धर्मनिष्ठ पलट; 
सूतपुत्रे केरा पादग्रहार्‌ षढप्रमाणे कसा सहन करीत अहित १ (२८; 
दुरात्मा कीचक (परवयक्ष) आपल्या भर्य॑ची अमय।दा व रत असतां तिचे रक्षण कर 
ग्याचं अयाच्या मनांत येत नाही व्यांची भसद्ष्णुता, पराक्रम, अणि तेज 
कोटे अहि १ (२९) मी निरपराधी असतां मज्ञा असा अपमान ्चटेका 
जो सहन करतो, तो विराटजा धर्मानि दुर्थढ श्आाला ¡ प्याय मी काय 
कर्वे £ (३०) हा राना कीचकाकरिषयीं राजकतत्वास्त भनुसष् 
वागत नादी { दा तुश्च अनार्यासारखा धम, सभेत शोभत नाहीं ( ३१ ` 
मा, मा, ६ 


८२ सा. महाभारत, विरायपर्व॑-षौचकवधपर्द्‌ 


नाहमेतेन युक्तं वै हन् मत्स्य तवाऽन्तिके । 

सभासदोञत्र पश्यन्तु कीचकस्य व्यतिक्रमम्‌ ॥३२॥ 

कीचको न च धम्॑ञो न च मस्स्य! कथञ्चन । 

सभास्दोऽप्यधम॑ज्ञा य एनं पयुपासते ॥ ३३ ॥ 
देरम्पायन उवाच--एवंविधैषचो भिः सा तदा इृष्णाऽश्रुरोचंना । 

उषालमत राजानं मत्स्यानां वरवभिनी ॥ २४॥ 
विराट उवाच-- प्रोक्ष नाऽभिजानामि विग्रहं युबयोरहम्‌ । 

अथेतच्वमविज्ञाय किं नु स्यात्कौश्षलं मम ॥ ३५॥ 
यशम्पायन उवाच-- ततस्तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयोऽभ्यपूजयन्‌ । 

साधु साभ्विति चाऽप्याहुः. कीचकं च व्यगहेयन्‌ ॥ ३६ ॥ 
सभ्या उचुः यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भायां स्यादायतेक्षणा । 

प्र! राभस्तु तस्य स्यान्न च शोचेर्कथश्चन्‌ ॥ ३७ ॥ 
मस्यराजा, तुया सानिध याने मढा मारव ह बरोबर नाही. कीचकाच्या या 
उन्टुखल्पणाकडे निदान सभासदानी तरी लक्ष पुरवावे (३२). कीचक तर 


धर्मज्ञ नार्हीच, परंतु मत्स्यराजाराहि धमे दिसत नार्हौ, आणि त्याच्यार्भोवतीं 
सभासद बसतात व्यांनाहि धम ककत नाहीं } ” ( २३ ) 


वैदपायन ग्हणादः-- याप्रमाणे बोधन व्यवे व्या हंदरीने डोन्यांत 
पाणी आणून मस्स्याधिपति विशटराजाची निंदा केटी ( २४ ). 


विराट शहणालः--“ तुम्हा दोषाच भांडण माश्च्या परोक्ष ्चाल्याने त्याची 
मला माहिती नाही. ८ तेब्हां ) यांतील तथ्य काय अहि ह समजल्याशिवाय 
मी काय कुशस्तने करव १ ” ( ३५ ) 

वैशंपायन मदणाराः-- मग द्रौपदीचे म्हणणें काय अहि हे समनून घेत- 
ल्यावर्‌ सभासद तिचा अव्यत प्रासा करू छगटे. तिला “ शावा, 
शाबास'" अस म्हणून त्यांनीं कीचकाची निंदा केटी ( ३६ ) 

सभासद्‌ म्हइणठेः-- “द्री दीषैनयना चारुखवौगी अयाची भार्या असक 
प्याचा मोठ ठाम हह व तो केन्दि दुःख पावणार नादी ( ३७ ). 


अ, १६-युधिष्रिरनें केलेकै द्रोपदौचें समाधान. ८३ 


न दीदी भनुष्येषु सुलभा बरवार्णिनी । 

नारी सानवद्याङ्गी देवीं मन्यामहे चयम्‌ ॥ ३८ ॥ 
वैशम्पायन उवाच - एव सम्पूजयन्तस्ते ढृष्णां पर्य सभासदः । 

युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आगमत्‌ ॥ ३९ ॥ 

अथाऽरवीद्राजपुत्रीं करव्यो महिषी प्रियम्‌ । 

गच्छ सेरन्धि माऽत्र स्थाः सुदेष्णाया निवेशनम्‌ ॥ ४० ॥ ! 

भत्तारमनुरुन्धन्त्यः द्धिश्यन्ते पीरपरनयः । 

शुश्रूषया इ्धिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ॥ ४१॥ 

मन्ये न काट क्रीधस्य परयन्ति पतयस्तव । 

तेन तां नाभिधावन्ति गन्धर्वा घ्येवच॑ंसः ॥ ४२ ॥ 

अकालज्ञाऽसि सैरन्धि रैटषीव बिरोदिषि । 

विध्नं करोषि मस्स्यानां दीव्यतां राजसंसदि ॥ ५३ ॥ 


खरीखर्‌ अदाप्रकार्ची सुन्दरी-स्वागंनीं निर्दोष सरी-मनुष्यांत सांपडणार नाङ्शी. 
ही कोणी तरी देवताच असावी, असँ आम्डसि वारतें ” ( ३८ ) 


बैदंपायन स्हणालः--यप्रमाणे ते सभासद कृष्णेकडे प्रन तिक 
प्रशसा कष्ठ खगे; पण युधिष्ठिराच्ा कपन्छावर रागामुटे घाम आख (३९) 
मग तो कुरराजा अपल्या प्रिय राणी राजपुत्री द्रौपदीटखा ग्हणाखः-- 
५ सप्र, जा, येथे उभी राहुं नको. षुदेष्णेष्या महासंत जा (४०) 
पतीच्या मनाप्रमाणै वागणाय्या वीरपत्नीना असेच श होत अप्ततात. ( प्रतु ) 
पतितेव करण्यांत शारीर श्चिजविगायप्रा (साधी सिया) रेवटीं पतिलोकं भिवीत 
असतात (४१). मला वाटते कीं, हा करोधाचा समय नाटी अरत तद्या 
पतीस वाटत अदि, आणि वयमुर्गेच ते सुां्तारे तेजस्वी "व तुश्या रक्न- 
णाथ धावून येत नाददीत (४२). रैर्री, तला कान्ति समजत नाही 
आणि म्हणून एवाया नर्टीसार्खी तू. येधं रडत आहेस. तू ण राजसभत यत 
खेन्णाय्या म्स्यदे शच्या पुरषानां विघ्न मात्र कतीत आहस ( ४३) 


त सार्ध-महाभारत, षिराटप्व-कौवकवधपर्व, 


गच्छ भैरन्धि गन्धर्वाः करिष्यान्ति तव प्रियम्‌ । 
व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम्‌ ॥ ४४ ॥ 
रण्ध््युधाच--अदीव तेषां घणिनामर्थेऽदं धमेचारिणी । 
तस्य तस्थैव ते दध्या येषां येषटोऽशषदेषिता ॥ ४५ ॥ 
केदास्पायन उवपव--दृत्युकता प्राद्रवत्छृष्णा सुदेष्णाया निवेशनम्‌ । 
केशान्छुकत्वा च सुश्रोणी सैरम्माह्लोहितेक्षणा ॥ ४६ ॥ 
 श्ुश्युभे वदनं तस्था सुदत्याः सुचिरं तदा । 
मषठेखाविनिभुक्तं दिवीव शिमण्डलमर्‌ ॥ ४७ ॥ 
छरेष्णा उवाच -- कस्त्वाऽवधीदरारोहं कस्माद्रोदिषि शोभने । 
 कस्याऽ्य न सुखं भद्रे छेन ते विग्रियं इतम्‌ ॥ ४८ ॥ 
दापद्यघाच-- कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारीं गतां तच । 
सभायां पश्यतो राज्ञो यथैव विजने वने ¦; ४९॥ 
यैर, जा, गधे तुच प्रिय करतील, भयान तुनरीं वाट वर्तन के्ठै, त्या 
दुःख देणाम्यास्न' दूर करतील” ( ४४ ). 
सैरधी ग्दणाटीः-- व्या दयावंत पतीुढे मज धर्मचरिणीखा फारच हुःख 
-सौसा्ै गत भह; ज्यां्यांतील वडीक जुगारी बनला आहि, 
त्यांची वाण्ट त्या माणसतार्ने अप्रतिष्ठा करावी"! ( ४५ ). 
बेदपायन म्दणाटाः-- अ म्हणत केर। मोकटे सोटटेटी व डके लल 
कच्टी दरी द्रौपदी सुदेष्णेच्या मंदिरावडे धांवत निधुन गेटी (४६). फार वेक 
. रहत असल्यास ( रई संपल्यादर ) तिरे तौड मेघरप॑टल निघून गेभ्याबर्‌ भाका- 
ब्रांतीठ श्द्रम॑डटप्रमा्णे शोभत होते ( ४७ ). | 
स॒दुष्णा म्दणाटीः--“वरासेहे, तटा कार्णः दुखष्ठिं बरं £ हदरी, वं रड- 
तेस कां १ कल्याणि, आज कोणं आपल्या घुखाचं वाटोढ करून पेते ? 
तुष्चा अपराध कोणी केडटा 2 ( ४८ ) 
द्रौ पदी गहणाटी;-“ तुजकारितिं सुरा अःणण्याकसिं मी गढ भसत 
वीचवोने सभेम्य राजा पहात असता, जसे निजेन वनात (एकायन) मारा 
तसे मखा मार्ट" ( ४९. ), 
१ दुःखं दुःखयितारं ( नी. ), व्यपनेष्यान्ति जीकितिदितिशचेषः ( नी. ) पण 
याची जङ्रौ नादी, 





तत 
(9 
त 
[त 


(5 
ए 


5 








मि भ पषण कक भमौरी 


तरिराटप्य 


अध्याय १७ 


~~~ ~ 9 ~ ~ ~ ~ 


-----------~--~------~ 


-~---~----~---~-= 





[१ 


भामातवा 


[® 


रविणारा 


नु 








अभ्या १७-दोपदौनें केकेढी इदि, | १. ; 


उदेष्योवाच-- घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यदि मन्यसे । 
योऽप त्वां क।मसमत्तो दूकेमामवमन्यते ॥ ५० ॥ 
सेरन्श्युवाच अन्ये चैनं वधिष्यन्ति येषामागः करोति सः । 
मन्ये चैरा् सुव्यक्तं यमरोकं गमिष्यति ॥ ५१॥ [४९३] 
इति श्रीमहाभारते रतक्तादरन्यां संहितायां वेयि पं विरदप्मि 
कीचकवधोपपवीणे द्वौ पधीपीरभवे षोडशोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ 
सुदेष्णा म्दणाटीः--““घुकेशी, त॑ सांगत असशीक तर काममोदित होउन 
व्याने दुष्प्राप्य अशा तुक्षा अपमान केढा त्या कीचकाला मी ठार कवीन” (५9) 
सेरी म्दणारीः- “ज्याच त्याने अपराध केडा अदि, ते दुसरे गंप त्याग 
वध करतील, मड अमँ वाटत कौं, तो आजव खत्रीनै यमलोश्तौ ८१८५१), 
याप्रमाणे महाभारतास्प्रा विराटपवौपैौ कौचङ्वधोपपर्वातीक 
दोपदीच्या अपमानाकेष्थीं १६ वा अध्याय स॑पल. 





अध्याय १७५ 
[ छदि केत्यावर द्रोपदोवे कर्तव्यविवार; ती रात्रौ एकांतात 
मीम।ख भेट्न आपले हृद्रत इुःख सांगते. ] 


वंडस्षायन उवाच--सा हता प्रु तपुत्रेण राजपत्नी यश्सिनी । 
वधं कृष्णा परीप्सन्ती सनावाहस्य मानिनी ॥ १ । 
जगामाऽऽवासमेवाऽऽय सा तदा द्रुपदासजा । ,. 
त्वा शौचं यथान्यायं डृष्णा सा तनुप्रध्यमा ॥ २ ॥ 
गात्राणि वाससी चैव प्र्यारय सरिठिन सा । 
चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखस्य निणेयम्‌ ॥ ३॥ 


पायन म्दणालाः-- त्या यशस्वी राजपुत्री सूतपुत्रने ताडन केश्या 
मु, ती मामिनी व्या सेनापतीचा वेध करण्याची इच्छा करीत अपश्या 
रहाण्याच्याच ठिक्राणी गे, आणे वया कृशोदरी दुपदकन्थने यथायोम्य रीती 
शरीरदयुद्धि करून ( १-२ ), स्मै अयत्र व वले पण्या धुवुन, मग ती 
इदन करीत, या दुःखाच शोबट कक्षा करावा याच चितन क्रीत बसे (३). 


८६.  सार्थ-महामारत, विरारपर्व-कौचकबधपर्व, 


किं करोमि क गच्छामि कथं कायं भवेन्मम । 
हत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं वै मनसाऽगमत्‌ ॥ ४॥ 
नाञ्न्यः क्त ऋत भीमान्ममाऽद्य मनसः प्रियम्‌ । 
तत उत्थाय रात्रौ सा विहाय शयन स्वकम्‌ ॥ ५॥ 
प्राद्रवभ्राथभिच्छन्ती ष्णा नाथवती सप्र । 
मवं भीमसेनस्य शिप्रमायतलोचना ॥ & ॥ 
. 6 दरख्े महता युक्ता मानसेन मनस्विनी । 
रन्धयु्ाच-- तस्मिञ्जीवति पापिष्ठ सेनावाहे मम दिषि॥ ७; 
तत्के ृतवानद् कथं निद्रां निषेवसे । 
वैशस्पायन उवाच--एवयुक्त्वाऽथ तां शालां प्रविवेश्च मनसिनी ॥८॥४ 
यस्यां भीमस्तथा शेते मृगराज इव श्वसन्‌ । 
तस्या रूपेण सा श्चाला भीमस्य च महात्मनः ॥ ९॥ 
समृद्कितेव ' कौरव्य प्रजज्वाल च तेजसा । 
सा वैं महानस प्राप्य भीमसंन शुचिस्मिता ॥ १० ॥ 
“मी आतां काय करू £ कोटे जाऊँ £ माञ्च कायं कस सिद्धस जाणार ? असा 
विचचार करतां करतां तिच्या मननं भीमा स्मरण के (४). ‹ माक््या मनांतीछ 
कोड पुरविणारा आज मीमा्वांचून दुस्तरा कोणीहि नादौ ” अस मनांत म्हणून 
ती रात्री आपल्या अथरूणावरून उद्टी ( ५). नंतर ती सनाथ पतिव्रता 
विरालाक्षी द्रोपदी, नाथाचें चितन करीत भीमसेन निजटा होता त्या घराकडे 
त्वरे धांवत गेखी ( ६ ). मोल्था मानिक दुःखे प्रस्त अटेली ती मन- 
स्विनी द्रौपदी (८ मनांत भीमास गहणाटी, ) "मञ्चा दष्टा तो पापी सेनापति 
(अद्याप) जिवत असतांना (७) आणि त्याने आज ते कम ( छाय मारण्या्च ) 
के असतां वडा कञ्च क्ञोप येते १ ' | 
 यैश्॑पायन महणालाः--असे म्हणून त्या मनखिनीने त्या पाकशार्ठेत 
प्रदा केढा ( ८ ). भीमसेन तेयं सिंहाप्रमा्णे घोरत पडला होता. तिष्या. 
ङ्पाने व ॒महास्या भीमाच्या कातीनं तौ पाकराव्य प्रकारे इतकी 
वुह्टी की, जनमेजया, ती शत्रा तेजन जणूं काय तव्यं खागढी, सुदपाक+ 
खान्यांत आत्यावर ती द्युचिस्मिता द्रोपदी भीमसेनानवक गेली ( द-१०) 


१ संमूर्छितेव - बृद्धि शोभाक्पां प्राप्तेब (नी. ) 


भ. १अ-गौपदीची व भीमाकौ मेर, ` ६. 


पवै.पेतेव मादैथी चने जाता व्रिहायम । 

उपातिष्ठत पाञ्चाली वासिते बरषैभम्‌ ॥ ११ ॥ 

सा रतेव महाशालं एष्ट गो मतितीरजम्‌ । 

परिष्वजत पाश्चारी मध्यमं पाण्डुनन्दनम्‌ ॥ १२॥ 

बाहुभ्यां परिरेभ्यैनं प्राबोधयदनिन्दिता । 

सिहं सुरं बने दग मृगराजवधूरिव ॥ १२ ॥ 
 मीमसेनदुपश्िष्यद्धस्तिनीव महागजष्‌ | 

वीणेव मधुराापा गान्धार साधु भृती । 

अभ्यभाषत पाश्चाटी भीमसेनमनिन्दिता ॥ १४॥ 

उचिष्ठाततिष्ठ किं रेषे भीमसेन यथा मृतः । 

नाऽमृतस्य हि पापीयान्भा्यामालम्य जीवति ॥ १५ ॥ 


स सम्प्रदाय शयने राजपु्या प्रनोधितः। 
उपातिष्ठत मेषाभः पयङ्क सोपसंग्ररे ॥ १६ ॥ 


तीन वषाचीं व. क्छीप्रमा्णे पांढरीड्युभ्र काट्वड फठण्यास्त आलेली 
जरी मोठ्या बषमाजवक् उमी राहते, तद्वत्‌ द्रौपदी त्रेष्ठ॒ भीम 
सेनासननिध उभी राखी ( ११ ). (आणि) गोमतीतीरावर वाद 
ठेल्या मोन्था प्रपुदछ शख्वृक्षास खता कवयित व्याप्रमाणे पांचालनें व्या 
मध्यम पाुपुत्राा आगन दिं (१२). सिद्विणीः बिकट अरण्यांत निजकेल्या 
सिंहास जागे करावे, व्याप्रमा्णे व्या सार्षवानिं आपल्या बहुनी कवयादून त्यास 
जग केटे ( १३ ). महागगसि आर्टिगन देणाप्या इत्तिणीप्रमा्णे तिने भीम- 
सेनास मि्ी मारी. गीधार्खए मूरैनेनँ उत्तम देणाय्या वीमेप्रमाभे मघुर्‌ 
आवाजाची निर्दोष पांचाटी भीमसेनास म्हणारी ८ १४ ), ५ भीमसेना, 
ऊठ ऊठ; मेल्यासारखा निनकस काय £ कारण, जिवेत मनुष्याच्यां 
मार्यचा अपमान करणारापपी निवत , राहत नाई ” ८ १५ ). राज- 
पुत्रीं त्यास उठविल्यावर तो धननीव्छ निद्रा सोद्रन, गाधा हंतरण्ल्या व्या 


१ सर्वश्ेता बकी, महेयी गौः (नी.) २ यें गांधार म्हणजे युद्ध असा कित्येक 
स्ेशेष करतात; परपु (नी. ) कांहीं लिहित नादी, आणि मद्रामासतातिदि छ नादी. 


# सार्ध-मष्टाभारत, विरारपर्वं ~ कौचक्रबधपवं 


कि न ाामोनााा०न००००००००० 








अथाञ््रवीद्राजपत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम्‌ । 
केनाऽस्यथन सम्प्रा त्वरितेव समाऽन्तिकम्‌ ॥ १७ ॥ 
न ते प्ऱतिमान्वणेः सरा पाण्डुश्च रक्ष्यसे । 

आचक्ष्व परिरैषेण सवं विद्यामहं यथा ॥ १८ ॥ 

सुख वायदिवादुभ्खद्रेष्यं वा यदिवा ्रियम्‌। 
सथावत्सवेभाचक्ष श्रत्वा ज्ञास्यामि यत्क्षमम्‌ ॥ १९ ॥ 


अहमेव हि ते इृष्णे विश्वास्यः सवेकमसु । 

अहमापरसु चापि स्वां मोक्षयामि पुनः पुनः॥ २०॥ 

जीघ्रषुक्तवा यथाकामं यत्ते कायं विवक्षितम्‌ । 

गच्छ वै दयनायेव पुरा नाऽन्येन बुध्यते ॥ २१ ॥ [५१४] 

इति भीमहाभारते रातसाहस्व्यां संहितायां वैयासिक्यां विराखपर्वणि 
कविकघधोपपवणि द्रौपदी भीमसवदे स्तद्‌ रोऽध्यायः॥ १७ ॥ 

प्य॑कावर उट्न बसला ८ १६ ). नंतर आपी प्रिय पराणी राजपुत्री द्रेपदी 
हिखा तो वौर्य म्हणााः-“ तू कोणत्या कामासादीं इतक्या घाषार्ईनं 
माक्ष्याजव भाला अदिस ८ १७) तुञ्ली कांति नेहमींप्रमाणे दिस्त 
नाही. तू कृश व फिकट दिसत अहस. जं काय सांगावयाचँ अपेरतें सवे 
मला नीट समजावून साग ८ १८ ). सुखाच वा दुःखाच, प्रियषाञअग्रिय, ज 
असे ते सवे जर्सेच्यात सांग, म्हणने ते एेकून पुरे काय केरतां येइ 
मला समने ८ १९ ). कृष्ण, तृ सवै कायौम्ये मजवस्च विश्वास टाकीत 
जा, मी सवै संकरातूनदि तुश्ची पुन्हा पुनद सुटका करीन (२०). तुश्च ज 
इध्ठित काये अतिल तं इच्टेलुरूप ख्वकर्‌ सांग, आणि तुं आपल्या अथरुणावर 
ब्याडन पड, हणभ दुसप्यास कठ्णार नाही” ( २१ ) 


याप्रमाणे महाभारताच्या विराटपवे.पकी कीचक्वधोपपवातीक दोपदी व मीम 
च्या सवादाविषमीं १७ वा अध्याय `संपला 


अ, १८ दोपदी हदयदावड़ माषम,. ८९. 


अध्याय १८ 
[ द्रोपदी भीमखेनाला एकातांत आपल्या दुःख कारण सांगते, ] 


भ 


प पचयुवाच--अशोस्यत्वं कृतस्तस्या यस्या भतां युषिष्ठिरः । 

जानन्पर्वाणि दुःखानि फं मां सं परिपृच्छसि ॥ १॥ 

यन्मां दासीभ्रवादेन भ्राविकामी तदाऽनयतव्र्‌ । 

सभाषरसििदो मध्ये तन्मां दहति भारत " २॥ 

पाथिवस्य, सुवा नाम कानु जीवति मादृशी । 

अुभूयद्शं दुःखमृन्यत् द्रापदां प्रभो ॥ ३॥ 

वनवास्रगतायाश्च सेन्धबेन दुरात्मना । 

परामर्शो द्वितीयो वै सोदुपुत्वहते पु का॥४॥ 

मतस्यराज्ञः समक्षं तु तस्य पृतेस्य पर्यतः । 

कीचकेन परामृष्टाका नु जीवति मवी ॥ ५॥ 

एव्‌ न्दौ = न्ट + 

व बहुविधैः क्रः द्धिह्यमानां च भारत । 

न मां जानासि कोन्तेय र फल जीवितेन भे ॥ ६॥ 

योऽ राज्ञो विराटस्य कीचको नाम भारत । 

सेनानीः पुंरूषव्याघ्र स्याल; परमदुमेतिः ॥ ७॥ 

द्रोपदी म्दणारीः--“जिचा युधिष्ठिर भता अहि, ती शओोकरहित करी 

असणार ? त माची सवै दुःखे जाणत अक्तताना महा ( उगीच ) कां 
विचारतोस £ ८ १) प्रातिकामी ८ दर्योषनाचा दूत ) व्यवे मला दासी 
म्हणून मरसभेत घेउन गेला, ती गो भारता, मला जाव्टीत अदे ( २ ). 
ग्रमो, अशा प्रकात्वें दुःख श्राटे असतां मज द्रौपदीरिवाय दुसरी माश्यासा- 
रखी कोणती राजाची कन्या भिवेत रादौर? (२) वनवासांत गेल्या 
दुष्ट जयद्रथे मला स्पशे केला, हया दुसरा प्रेण तत सहन कोण क शकेठ ए 
(४) आणे ( आतां तिषव्या्ने ) मत्स्यराजासमक्ष व त्या धूतका- 
राच्या ( युषिष्टिराष्या ) डोग्यदिखत कीचकानें अपमान केला अततां माश्या- 
सारखी कोण जिवत राही १ ( ५ ) भारता, अश्ञा पुष्कर प्रकर्या $ शानीं 
मी ्चिजत असतां, कतिया, व्याच तुला दादहि नाही, तर आतां मढा 
जगून तरी काय फक १ (६ ). भारता, कीचक म्दणून जो विराटराजाचा 
दयाख्क व सेनापति अष, वयाची बुद्धि फास्व दुष्ट अषि (७). 


सार्थ- महाभारत, विराटपव - कीचकव घपर्म, 


स मां सेरन्धिवेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि । 
नित्यमेवाऽऽह दृष्टात्मा मायां मम भवेति बै॥ ८ ॥ 
तेनोपमन्त्यमाणाया वधार्ईण सपत्नहन्‌ । 

कृाठेनेव फरं पक्ष हृदय मे विदीयते ॥ ९ ॥ 
भ्रातरं च विगहेख उयेष् दुचयैतदेषिनम्‌ । 
यस्याऽरिम. कमेणा प्रक्षा दुःखमेतदनन्तकम्‌ ॥ १० ॥ 
को हि राज्यं परित्यज्य सस्व चाऽऽत्मना सह । 
्रवर्यायेव दीव्येत बिना दतदेविनम्‌ ॥ ११॥ 
यदि निष्कसहस्रेण यच्चाऽन्यत्सारवद्धनम्‌ । 
सायप्रावरदेविष्यदपि संवत्सरान्बहून्‌ ॥ १२॥ 
रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यमजाविकम्‌ । 
अश्वाश्चतरसक्कांश्च न जातु क्षयमावहेत्‌ ॥ १३॥ 


सोऽथ दयुतग्रवादेन भियः प्रत्यवरोपितः । 
तूष्णीमास्ते यथा भूटः स्वानि कमाणि चिन्तयन्‌ ॥ १४॥ 


तैरन्ध्रीवेषान राजवाञ्यांत राषिेल्या मला तो दुरात्मा 'मा्षी बायको हो, असे 
नित्य म्हणत असतो, तो अस्त बोद्ध लागला म्हणजे कालान पिकटेल्या फव्य- 
प्रमाणे माष्षं हदय विदीर्ण होउन जते. त शत्रूस ठार मारण्रा अद्मर आणि 
तो ( दुष्ट खरोखर ) वधान योग्य आहे (८-९). वाट प्रकारचा जुगार वेन्ठ- 
णाय्या आपल्या वडील भावान दोष दे, त्याच्या कमामुटं मला दै सतत 
दुःख श्रां आहे ( १० ). भापले राज्य व सवैस्व घाटवून कर्फ़ष्कक श्ञाल्यावर्‌ 
या वाईट चत खेटणाय्या वांचून दुसरा कोण प्रत्रथ्याचा (वनवास्ताचा) पण 
लवी ? ( ११) यान जरी रोज सकाढसध्याकाव्छ हजार हजार माहोरांचा 
जुगार ॒खेदटप्याचा नेम पुष्कठ वर्षं चाल्विछा असता वब आणखी 
पुष्क द्रव्य उध््टे असते (१२), तरीहि याचे सोने, रपे, वज 

गाञ्या, वाहने, शेन्यामेढ्या आणि अश्वांचे व खेचराचै समुदाय संपले 
नसते ( १२३). तो हया दत खेकप्यांत सवेस्वी नागवल्यासुक्े आपल्या 
कर्माचा पश्चाताप करीत वेब्यासारला गप्प बसरा आहे ( १४ ) 


अ, १८-दरापदा हदयद्रावक भाषण ९१ 


जका न म 


दश्च नागसदक्ताणि हयानां हैममाकिनाम्‌ । 
थं यान्तमनुयान्तीह सोऽ दूतेन जीवति ॥ १५॥ 
रथाः घ्रतसहस्राणि नुषाणामभितीजसाम्‌ । 

उपासन्त महाराजम्न्द्रभस्थे युधिष्ठिरद्‌ ॥ १६ ॥ 
शतं दासीसदहस्नाणां यस्य नित्यं महानसे । 
पात्रीहस्तं दिवारात्रमतिथीन्भोजयत्युत ॥ १७॥ 


एष निष्कसहस्नाणि प्रदाय ददतां बरः । 
चयुतजन दयनर्थेन महता सञुपाश्चितः ॥ १८ ॥ 


एन हि स्वरसम्पल्ला बहवः प्रतमागधाः । 
सायं प्रातरुपाविष्ठन्पुमृष्टमणिङ्कण्डलाः ॥ १९ ; 


सदस्चमृषयो यस्य नित्यमासन्सभासदः । 
| भर, @ 
तपःश्रुतोपसम्पनाः सवेकामेरुपस्थिताः ॥ २० ॥ 


अष्टह्ीतिसदस्राणि स्ञातका गृहमेधिनः । 
तरिशदासीक एकंको यान्बिभतिं युधिष्ठिरः ॥ २१॥ 


व्याच्या स्वारीबरोबर घुवणोनं श्वगारल्ले दहा हजार घोडे व॒ इत्तीः 
चालत अस्तत, तो हा बूत खेदनं चरिताथं चाख्वीत आहे ( १५). 
इदरप्रस्थामध्ये युधिष्ठिर महाराज असतां त्वचे येथं अतिपराक्रमी 
राजाच शेकडो हजारों रथ॒ खडे असत ८ १६ ). वयाच्या मुदपाक- 
खान्यांत एक लख दासी हातांत मड घेउन रात्रदिवस भतिथींना वादीत 
असत (१७). याच दानशूराने हजारे मोहरांचा दानधमम केा असून, व्याल 
चूतामुे ्षठेल्या महा अनर्थाने रेरे आहे ( १८ ). याच्याच सेवेछा 
उश्स्वछ व रतजडित कुंड धारण करणारे ब मधुर आवाजान्चे पष्कन सूत व 
मागध सकाक सैध्याकाक हजर असत { १९), तपश्वयौ व ज्ञान यानीं 
सुसंपन्न, असे हजार ऋषि सम इच्छित पदार्थं मिन्त॒असट्ठे याच्या समेत ` 
असत (२०). प्रहमेध करणारे अष्ट्यायश्षी हजार ल्लातक यास्या पदर असून, 
यान त्यांतीर प्रयेकाच्या सेवा तीस तीस दासी दिल्या होत्या (२१) 


९१ ार्ध॑-मह्ाभारत, विराटपवे-कीचकवधप १, 


अप्रतिग्राहिणां वेव यतानामूष्वेरेतसाभर । 

दश्च चापि सदस्लाणि* सोऽयमास्ते नरेश्वरः ॥ २२॥ 
आनु्॑स्यमनुक्रोशं सैविभागस्तथैव च । 

यस्मिन्नेतानि सबौणि सोऽयमास्ते नरेश्वरः ॥ २३ ॥ 
अन्घानवुद्धास्तथाऽनाथान्बालान्पषषु ह गंतान्‌ । 
बिभति विबिधान्राजा धृतिमान्सत्यविक्रमः। 
संविभागमना नित्यमानृशस्याद्युधिष्ठिरः ॥ २४ ॥ 

स एष निरयं प्राप्नो मत्स्यस्य परिचारकः । 

सभायां देविता राज्ञ कङ्को तरुते युधिष्ठिरः ॥ २५ ॥ 


हन्द्रभरस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः । 

आसन्बहिमतः सर्व सोऽधाऽन्यैभृतिमिच्छति ॥ २६ ॥ 

पाथिवाः पृथिवीपाला यस्याऽऽसन्वश्चवर्तिनः । 

स वशे विवशो राजा परेषामद्य वतेते ॥ २७ ॥ 
म्रतिप्रह न करणाप्या ददवा इजार रउधर्या ऋर्षीचै जो आणली 
पोषणै करीत अति, तोच हा जनेश्वर ८ आज ) स्वस्य बस्ता 
अषि ( २२ ). ज्याच्या ठिकार्णी निष्टुरपणाचा अमाव, दया 
आणि ( आपणाजवक् असे ते सर्वास्त वाटून देण्याची ) संषिभाग- 
बुद्धि, असे सवै सद्रुण वसत॒ अआदेत, तोच हा युधिष्ठिर राजा बसर अदि 
(२३). अंध, बद्ध, अनाथ, बल्क व राष्मधीर दुर्दशेस जाऊन 
पोचरेठे दुसरे अनेक प्रकारचे रोक या सर्व चा ह। सत्यपरक्रिमी व धैयेश्चारो 
राजा सांमाठ करी. युधिष्ठिर विलक्षण कनवाद्ु अप्तल्यामुरे असषेट 
तँ सवात वाटून र्व अशी याची नित्य वासना असे (२४), तोच हा युधि 
( पारतंत्य ) नरकंत पदडून मत्स्यराजाचा सेवक बनखा अआ | तो समेत 
-राजाबोबर दूत खेत असतो, आणि आपणास कंक ' म्हणवितो (२५), 
इद्भरस्थांत राहत असतां सपे राजे भ्याच्या भाङ्गत वागून ज्याला खंडणी देत तो 
आज पोषणासादीं दुस्याच्या तीडांकडे पाहत अदि (८ २६ ). 
( पूवी ) पृध्वी पाठन करणारे भूपार घ्याच्या आ्ञंत वागत होते, तोच 
-राजा आज आज्ञाधारक होऊन दुसव्यांचा गुखाम बनला आहे . ( २७ ). 
` १ बिभर्तीति पूर्ेणान्बयः ( नी. ) | 


अध्याय १८-दपिदनिं हदयदावक भावण. ९ 


प्रताप्य पृथिवीं सवां रह्मिमानिव तेजसा । 

सोऽयं राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ॥ २८ ॥ 

यद्ुषासन्त राजानः सभामामृषिभिः सह । 

तश्रुपासीनमदाऽन्यं पय पाण्डव पाण्डवम्‌ ॥ २९ ॥ 

स्य॑ सञयुपासीन परस्य प्रियत्रादिनम्‌ । 

ष्ट युधिष्ठिरं कोपो बद्धेते मामंशषयम्‌ ॥ ३० ॥; 

अतदृहं मह प्राज्ञं जीवितार्थऽमिसं स्थितम्‌ । 

दष्टा कस्य न दुःखं स्याद्भमोत्मानं युधिष्ठिरम्‌ \¦ ३१ ॥ 

उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्ना वीर बसुन्धरा । 

तुुषासीनमप्यन्यं परय भारत मारतम ॥ ३२॥ 

एवं बहु विपेदःखेः पील्यमानामनाथवत्‌ । 

शोकसागरमध्यस्थां कं मां भीम न पश्यसि ॥३२॥ [५४७] 

इति महाभारते शतसाहस्व्यां संहितायां वैयासिक्यां विराट पवौ 

कीचकवधपवंणि द्रोपर्द,भीमसव।देऽ्टाद शोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 
सुयोप्रमाणे व्यान. एकदां आपल्या तेजाने सवं पृथ्वी तप्त करून सोडली होती, 
तोच युधिष्ठिर आज विराराच्या सभ॑तीर सभ;सद्‌ होऊन राहिल अहे ! (२८). 
पात्रा, सममर््ये रजे व कृषि ज्याच्या सर्भोवतीं सेवा करीत बसत, तोच ह 
पाुपुत्र ८ युर ) दुस्त्याची सेवा वरीत आहे पहा ¡(२९ ). युधिष्ठिर 
दुसम्याचा सभासद ॒होउन त्याची ‹ हांजीह।जी ' करीत अहि असँ पाहून 
मला खरोखर अतिशय संताप येतो ( ३० ). महाज्ञानी परमनिष्ठ युधिष्ठिर 
केवल जीवितासादीं आपल्या योग्यतेस न रोभणार्‌ अयोग्य काम करीत 
आहे अरस पाटन कोणाला कें दुःख हणा नादौ १८३१) वीरा भारता 
समेमर्यं संपूण जग व्याची सेवा करीत हेते, तोच भारत आज दुसप्याची 
सेवा करीत आहे पहा ( ३२), अदा पुष्कल प्रकारच्या दुःखानीं मी 
गंनटेटी आहे, व अनायात्रमार्णे शोक्स्ागरांत गटेगन्या खात पडले आहं ! 
मीमसेना, तुटा है दिसत नाद्व काय १” ( ३३) 

याप्रमाणे घीमहामारताच्या विराटपववै श भीचकवध उपपवतीरू द्रोपदौ व 
माम याच्या संवाद्ाविषयीं १८ वा अन्याय सपना. 


-4४ सार्थ-मदाभारत, विराटपर्व॑-कविकव पर्व, 


अध्यायं १९ 
[ द्रोपदचिं हदयद्रावक भाषण पुं चाद्ध ] 


पववद तु ते महदुखं यल्वक्ष्यामि भारत । 
न मेऽभ्यद्रया कतैव्या दुःखदेतद्र वीम्यहम्‌ ॥ १ ॥ 
घरदकमोणि हीने त्वमसमे मरतषम । 
भरुबन्बछवजातीयः कस्य शोकं न बदधेयेः ॥ २॥ 
घकारं विराटस्य बह्व त्वां धिदुजैनाः । 
म्रेष्यत्वं समनुप्राप्ं ततो दुःखतरं नुकि ॥२॥ 
यद्‌। महानसे सिद्धे विराटगुषतिष्ठुसि । 
तुवाणो बरह्मवः घ्रदस्तदा सीदति मे मनः ॥ ४॥ 
यद्‌ प्रहृष्टः सम्राट्‌ त्वां योधयति इशरः। 
हसन्त्यन्तःपुरे नार्यो मम तृद्धिजते मनः ॥ ५॥ 
शादरैमहिषैः सिहैरागारे योध्यते यदा । 
कैकेय्याः प्रक्षमाणायास्तदा मे करभरं भवेत्‌ ॥ ६ ॥ 


द्रोपदी म्हणारीः- “भारता, मला विरेष दुःख होण्याच कारण मी 
-जुखा साग्य, दुःखानें मी अस बोख्त आ, त्याबदरु मजवर रोष कं 
जनये ( १). भरतश्रेष्ठा, त. आपल्या इभ्रतीस न शोमणार आचाग्याचे 
नीच काम करीत अहस आणि "मी बह्व जातीचा आदह › म्हणुन 
सांगतोस, ह पाहून कोणाटा वाहट वाटणार ना १८२) तटा विराटचा 
इ स्वयंपाकी बव अहि असे खोक समजतात. ८ अशा रीतीने ) तुखा केवल्छ 
दासपणा आला अदि, याहून अधिक दुःखदायक ते काय असणार £ ( २ ) 
पाकनिष्प्ति आाल्यावर जेन्हां “मी बहव ' म्हणत तु विराटाच्या सेवेत्त ताद 
होतोस, तेब्हां माच्या मनाला फार दुःख होते (४ ). जेव्डां राजा खुषीत येऊन 
हंत्तीबरोबर तज्ञी द्वज वितो आणि अतःपुरंतीक ज्िय। तद्याकड पाहून ईस 

` छागतात तेब्हां माङ्गे मन उदास होऊन जातं (५ ). जेन्डां वाघ, रेड, सिंह 
यांजबरोगर ह्यत त्‌. श्चोबी खद टागतोस्त, आणि .ती कैकेयी सुदेष्णा 
{ ती ्जबी ) पहावयास बसे तेब्हां मढा षेरीच येते ( ६). 


अ, १९- दोपदी हृद यदव भाषण द्‌ 


का पीर 


तत उत्थाय कैकेयी सवोस्ताः प्रत्यभाषत । 

रयाः सञ्ुत्थिवाश्चापि कैकेयीं ताः क्ियोऽटवन्‌ ॥ ७ ॥ 

र्य मामनवधाङ्गीं कडमलोपहतवामिव । 

स्नेहात्तेवासजाद्धमोस्प्रदमेषा श्चचिस्मिता ॥ ८ ॥ 

योध्यमानं महावीयमियं सभनुशोचति । 

कट्याणरूपा भैरन्धी बरह्ववश्वापि सुन्दरः ॥ ९ ॥ 

द्ीणां चित्तं च दुर्ञेयं युक्तरूवी च मे मतो । 

सेरन्धी प्रियसैवासान्नित्यं करूणवादिनी ॥ १० ॥ 

अस्मिन्राजकुठे चेमौ पुस्थकारनिवासिनो । 

इति ब्रृवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमतजंयत्‌ ॥ ११॥ 

क्रध्यन्तीं मां च सम्म्रे््य समराङ्कत मां तयि । 

तस्यां तथा ब्रुवत्यां तु दःस मां महदाविशत्‌ ॥ १२ ॥ 

त्वय्येवं निरथं प्राप्रे मीमे भीमपराक्रमे । 

शोके योधिष्टिरे मम्रा नाऽहं जीवितुपुस्सहे ॥ १२ ॥ 
नतर ती कैकेयी उटून व्या स्वांशं कुनबुज्‌ रगत, आणिं 
स्याहि सवैजणी उभ्या राहून तिच्या कुजबुज कर ठगतात ( ७ ) 
मला अनवदागीटा चिताग्रस्त पाहून ती म्दणते, ‹ ही जुचिस्मिता तेरी 
सवासनं उन होणाय्या प्रेमामुके व ( कांहीं अती ) मानिक धमीधुकेहि 
इा महावी्यंशाटी चारी च्द्र ठगखा म्हणज दुःखित हेते 
सैरीचें रूप मनेहर अदि, अणि हा क्छ ददर अदे (८-९). क्जियाच्या 
अतःकरणाचा थांग छागत नस्तो ! मढा ही दोषे परस्प अनुखूपशीं भास. 
तात. सेरीच। आवडत्या माणपतांशी नित्य सहवास असल्यास ती त्याची 
अतिशय कीव करित ( १० ). या राजवाव्याम्यं हीं दोधनर्णे एकाच वेवी 
आलेली अदन. अशा प्रकारचीं भाषणे करून ती मखा टांचीत अपतत (११). 
मी चिडछ असँ पाहून तिखा मज्ञा तुमृच्यासं्बेधं संशय येतो, ती. तध बोद्ध 
लागी म्इणजे मखा भारी वाहट वस्ते (८ १२ ). तू भीम मीमपराक्रमी 
अस) दुःस्थितीटा पोचल््यावर युपिष्ठितच्या चितैत मग्न श्राटेल्या मज निवत 

 ># जिच्या रूपाङ्। नवि ठेवण्यास युर्ट।च जागा नादी अशी, । 





| + ६ ५ 
९६ - साथ- महाभारत, विरादपवं-कोचक्व धप. 


य स देवान्मयुष्यांशच सवीशथकरथोऽजयत्‌ । 

सोऽ राज्ञा विराटस्य कन्यानां न्को युवा ॥ १४ ।¦ 
योऽतपेयदमेयात्मा खाण्डवे जातयेदसम्‌ । 
सोऽन्तःपुरगतः पार्थ कूपेऽभ्रिखिि संदतः ॥ १५॥। 
यस्माद्भयममित्राणां सदेव पृरुपषभात्‌ । 

स रोकपरिभूतेन वेषेणाऽऽस्ते धनञ्चयः ॥ १६ ॥ 

यस्थ ज्याक्ेपकष्टिनी बाहू परिषसननिमौ । 

स शङ्घपरिपणाम्यां शोचन्नास्पे धनंजयः ॥ १७}; 


यस्य उ्यातलनिषोषास्समकम्पन्त शत्रवः । 

ल्लियो गीतस्वनं तस्य मुदिताः पथुपासते ॥ १८ ॥ 
किरीटं षयेसङ्काद यस्य मृद्धन्यशेभत । 
बेणीविहृतकेशान्तः सोऽयमद्य धनज्ञयः ॥ १९ ॥ 
त॑ वेणीकृतकेशान्तं भीमधन्वानपसैनम्‌। 
कन्यापरिवतं दृष भीम सीदति मे मनः॥ २०॥ 


 रादण्याचचा इृरूप राहत नादद ( १२३ ). स्यानं एका रथान देवांसह 
सय मानवा भिकिडठिं तो तरुण, विराटराजाच्या मुचा नतैक बनला 
अदि | ८ १४ ) ज्या महाप्याने खांडववनांत अग्रीसि तृप्त क्ट, 
तो विहीरीत सांव्व्ल्या अभ्मी पमर्णे शात होउन प्थापुत्रा, अतःपुरंत रादिखा 
अषि ( १५). भ्या नरफष्ठाचा श्रुत सदोदित धाक वटे, तो धनंजय 
रोकानिंदित वेषा रहात आहे ( १६ ). व्याच परिघतुल्य बाहू प्रत्यचेच्या 
धर्षणाने घट ्ट्टे अहेत, तो धनंजय आज शंखाच्या चुव्यानीं भरटेल्या 
 बाहूनीं शोक करीत आहे ( १७). ज्याच्या प्र्यचेचा व त्छदाताचा प्रचंड 
घोष रेकून शत्रु थरथर कांपत, वयाच्या गायनाचे आलप लिया मोन्या हषौने 
रकत बसतात ( १८ ). ज्याच्या मस्तकावर सूर्यासारखा देदीप्यमान सुकर 
इष्स्कत असावयाचा,. त्याच धनेजयाने आज केसांची वेणी ष।तटी भह | 
(१९) भीमा, भ्या्च धनुष्य भयकर्‌, त्या नाने वेणी धतटी असून त्याच्या 
“सर्मोवती मुरी बसल्या भित असं पाहून माङ्गं मन फार दिन होत (२०). 


भष्याय १९-भीम व द्रोपदी यांचा संबाद,. ९७ 


यस्मिन्नल्नाणि दिन्यानि समस्तानि महासनि । 
आधारः सपैविचानां स धारयति ण्डके ॥ २१॥ 
समष्टं राजसहस्राणि तेजसाऽप्रविमानि वे । 

समरे नाऽम्यवर्ैन्त वेलामिव महाणेवः ॥ २२ ॥ 
सोऽयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नतो युवा । 
आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ॥ २३॥ 
यस्य स्म रथघोषेण समकम्पत मेदिनी । 
सप्तवन भीम सहस्थावरजज्ञमा ॥ २४ ॥ 
यिमन्नाते महाभागे न्त्याः शोको व्यनश्यत । 
स शोचयति मामध भीमसेन तबाऽनुजः ॥ २५॥ 
भूषितं तमलङ्कारैः इण्डटैः परिहाटकैः । 
कम्बुपाणिनमायान्तं दृष्ट्रा सीदति मे मनः ॥ २६ ॥ 
यस्य नास्ति समो वीर्ये कथिदूर्व्या धनुधैरः। 
सोऽ फन्यापरिवृतो गायन्नास्ते धनन्नयः ॥ २७॥ 


ज्या महात्म्याचे ठिकाणी सवै !हे्य अज्ञे वास कलितत, आणि जो सर्ष 
विचांचा आधार, व्याने (दिजव्यांचीं) ऊुडरँ घाती अदित ! (२१ ). भ्या- 
प्रमाणे महासागर आपल्या मयोदेचं उद्टैवन कर शकत नाटी, ्याप्रम्रणे 
तेजाने श्क्कणारे हजारो राजे रणांगणावर ज्यात उ्ुषन करू शक्ठे नाहीत, 
( २२ ) तोच हया तरुण, वेष पाल्ट्रून ॒विराटराजाच्या पोरीचा नुत्यशिक्षक 
होऊन मुखीचा सेवक आटा अहि । ( २३ ) भ्याच्या रथाच्या धोषने 
पवेत, वने व स्वै स्थावरजंगम पदायै यांसह पृध्वी मीमतेना, कपत 
असे ( २४ ), जो महाभाग्यश्चाटी जन्मल्याबरोबर कंतीचा शोकः नाहीसा 
ज्ञाा, तो भीमसेना, तुञ्चा पाठ्चा भाऊ मखा आज (आपल्या स्थिते) 
ओक देत आदे ( २५ ). तो सोन्याने मदविर्टीं जडे ब॒ दुसरे अङक 
घाढ्न नटखेडा व हातांत बांगडया भरटेखा असा येऊं लागखा म्हणजे माञ्गे भन 
दुःखित होते ( २६ ). पराक्रमांत भ्याची बरोबरी करणारा पृथ्वीवर कोर्णीहि 
धनुषेर नाही, तो धनंजय आज मुढीभ्या मध्यमागीं गात बढा नहि (२७). 


चराग मा ७ 


1 सार्युमदहाभारत, बिरगपर्म +कीघकवथपर्व 


म शौर .च सत्ये. च जीवक : ससत । 
ल्ञीवेषविषतं पाथं षट सीदति मे मन ॥ २८.॥ 
यदा यनं परितं कन्याभिर्द्षरूपिणम्‌ । 
प्रभिन्नमिव, मातन्गं पर्णं करेणुभिः ॥ २९॥ 
मर्स्यमथंपतिं पाथं विराटं सग्रुपस्थितस्‌ 1 
पहयामि तु्यमध्यस्थं दिज्ञो नह्यन्ति मे. तदा ॥ ३० ॥ 
नूनमांया न जानाति इच्छं प्राप्रं घनञ्ञयम्‌ । 
अजातर्रं कौरव्यं मर टूवपदेविनम्‌ ॥ ३१॥ 
तथा चष्रा यवौ्यांस सददेषं गवाम्पतिम्‌। ` 
गोषु गोवेषमायान्तं पाण्डुभूताऽरस्मि' मारत ॥ ३२ ॥ 
सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनः' पुनः 
न निद्रामभिगच्छामि मीमसेम इते रतिम्‌ ॥ २१ ॥ 
न विन्दामि महामा सहदेषस्य दृष्कतम्‌ । ` 
यस्मिन्नव दुःखं प्रा्चयात्सत्यविक्रमः ॥ ३४ ॥ 


श्ाच धेय, शौर्यं व सत्य सर्वै जग माम्य करत, त्या पाथीटा चीच्या 
केषात पाहून माश््या मनाखा कसेसेच होउन जरते ( २८ ). व्याप्रभाण 
मदोन्मत्त गजार्भोवती शत्तिणी जमतात, व्याप्रमाने या देषासरस्या ददरास् 
मुखैनीं णराडा दिखा भि. ( २९.); - आभि वयाच्यासह बा वाजवून हा | 
पार्थ श्रीमान्‌ मत्स्यराज षिराटाखा खुष करीत अहि, असँ जन्हां माया नजरेस 
पडत, तेष्डां तर भरा. दिशिं भान ' राहत नाही ( २० ): धर्मजयाडा है: 
भसे संकट प्राप्त क्षे अहि, ष घातक श्रुत खेलणारा ` अजातशत्रुः" धर्ररनषटि: 
तक्षा दुःखसागरांत मग्न नाछा अष्टि, हौ गोष्ट खरोखर आर्ैलां ( कुतीख-- 
साबा .) ठाउक नसावी (८. ३१..). भारत, त्याचप्रमाणे -गुराखीः बनेला. 
धाकटाः: सहदेव गु्ष्या मागन गुरारूयाध्या - वेषामे चाद्रे लगस म्हणजे भौ: 
पादरी. सट म्रैदर होठमः जातं ( ३२). मीमसेना; सहदेवीं कयैःएकंसारखीं : 
माहपाःमनाद उम राघ्ल मला जोषयेत नाही, मग सौष्य कोच? (३३ ) 
मवाहो, ष्यालाः एवे ुःख प्रात क्षकं भि, त्या सत्यपराक्रमी ) संददेवाच्या 
दातल. तरै: काही ` दुरा्ण ..बडल्यानरे मठा उरक "नाही -(-2४.).: 





| जभ्य र-नी वे दोदी यज शषा. 2 वाद. ०५९ ५५ 
दूयामि मरतग्रष्ट षा क आतिरं परियभ्‌ १ 


सैरब्धै रक्तनेप््यं रीपालानां पुरोगमम्‌ । 
विराटमभिनन्द॑न्तमथ्‌ मे भवति उधरः ॥ २३६ ॥ 
सहदेवं हि मे वीरं नित्यमायां अ॑षति.।, 
महाभिजनप्रस्पक्चः -शपलभान्धु चवानिति ॥ ३७.॥ 
हीनिषेवो मधुरवागध्छर्मिकथच प्रिय्मये। 

स तेऽरण्येषु बोटय्यो याज्ञसेनि श्वपास्वपि ॥ २८ ॥ 


सुकुमार चरथ राजान चाऽप्यंनुव्रतः 
उ्येष्ठापचायिनं वीरं स्व्यं पाश्च मोजयेः ॥ ३९ ॥ 


. इत्युवाच हि मां इन्री स्दती पुत्रगृद्धिनी । 
बरधजन्तं महारण्यं तं परिष्वज्य त्ती ॥ ४०. #“ 
“ तं दृष्ट श्यापए़तं गोषु बत्सचर्मक्षपीशयम्‌ । ' 
सहदेवं युधां ष्ठं किं जु -जीवामि पाण्डवं ॥ ४१॥ 


भरतश्रेष्ठा, तद्या मोृभासारस्या पराक्रमी व प्रिय ब॑धूटा मस्स्यराजानें गार राखण्यास 
नेभे, हं पाहून मला खेद होत अदिं ८३५ ). तो गक्रत्याचा नायक्र खाढ ` 
फोषाख करन ख्व विराट्च अभिनंदन करू छगलं म्हणजे "महां ज्वर. 
भरतो ( ३६ ). अयने ( बुँतीने ) सद्दे वीरोची नित्य स्तुति करावी की, 
“ तो. मोढा कुीन, पुरीढ ब सद। चरणी . अदि ( २७.), आणिः तो . भिरस्त 
मुरभाप्रमी त्र धार्मिकहि अषि. तोः माज्ञा: फार" काका, ` वासी 
यक्षसेनि, अरण्याम्ये तु रत्रीहि ह्याटा जपत -जा (८३८ ).“ का पुकुमार ` 
पलि शर ब ` पर्मराजाच्या. तननि वागणारा अदि; व्रि पांचाणि; 
वदिरट्पा भङ्खेत वागणाय्या या वीरा द स्वतः नेवाबयास रीत जा, (९). 
पुत्रवत्सछ कुंतीरने रडतरडत मखा अस सांपितृठे; अप्रधि मदारण्यातं लवि 
निर्मा. त्याः संहदेवच्य -कबलकूनःती उभीराश्िी ४ 111 
योधवर सहदेव सव्या गुरंभष्यैः काम करीत री" वासरोच्या कंधार 
असतो. [ & पाहून -पांडवा, मी. क्ते प्रण ठेववि ? ८ ४१ ) 












' ०७ पार्थ~-महामारत, विराटपर्व-कीवकबणयपर्व, 


अह्धिमिरनित्यसम्पश्नो हपेणाञ्ज्ेण मेषया । 
सोऽश्वबन्धो विराटस्य पक्ष्य कालस्य पयंयम्‌ ॥ ४२ ॥ 
अभ्यकीयेन्त वृन्दानि "दाभग्रन्थिशुदीक्ष्य तम्‌ । 
विनयन्तं जवेनाऽश्वान्महाराजस्य पश्यतः ॥ ४३ ॥ 
अपश्यमेनं श्रीमन्तं मत्स्यं ्राजिष्णुयुत्तमम्‌ । 
विरारदपति्नतं दयन्त च वाजिनः ॥ ४४ ॥ 
किजुमां मन्यसे पाथं सुखिनीति परन्तप । 
एवं दूःखरताविश्ट युधिष्ठिरनिभित्ततः ॥ ४५ ॥ 
अतः प्रतिविशिशटानि दुःखान्यन्यानि भारत । 
वतैन्ते मायि कौन्तेय वक्ष्यामि शृणु तान्यपि ॥ ४६ ॥ 
घ्मासु धियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत । 

च घयन्ति शरीरं मे किं जु दुःखमतः परम्‌ ॥ ४७ [५९४] 
दति भीमहाभारते श्वतसाहदस्न्या क्तंदहितायां वैयासिक्यां विराटपर्घचि 
वःचकवधपवंणि द्रोपवीभीमसंवादे एकोन धिशोऽध्यायः॥ १९ ॥ 
सौदये, भक्चुशर्ता जाणें बुद्धि, या तिन्ही पु्णानीं जो सदा संपन भि, 
तौ नङ्कुर विराटाचा चाुकरवार बनटा आहे | काटाचा केरा कसा अषि पहा | 
( ४२ ). व्यान ( दी ) प्रथिक ह नाव धेतटे अदि, व्या नकुल 
पादतांच ( पूर्वी रा्रूच्या ) टोय्या ( रानोमाव्ठ ) उधद्छुन जात; तोच 
बकुल ( साप्रत ) महाराजा ( युधिष्ठिरा) समक्ष अपाय्याने षोटे 
रिकविण्याचे काम करीत आहे | (४२) तो घंदर, तेजस्वी ब थोर 
नर धोडे दाखवीत विराटाची सेवा करीत भसतानां मौ व्यास ( भनेकदां )- 
पाष्टिटि ( ४४ ). युधिष्ठिराच्या निमित्ताने अशा इकडों दुःखांनीं मी प्रस्त 
 ्ाल्ये भि, तरी पण मी इखांतच आहं भसे परंतपा पाथा, व॑ समजतेश्च 
काय? ( ४५ ) भारता, याशिवाय जीं विशेष दुःखं मटा सोसावीं लगत 
जहित, तीं कंतीपुत्रा, मी सागत्य, एक ( ४६). तुम्ही निवत असताना 
नानघ्रकार्वीं दुःखं मक्षे दारीर शष्क करीत अदहत, याहून अधिक्‌ 

इुश्प्रद ते कराय ?” ( ४७ ) | 
जाप्रम्णे महाभारताच्या विरारपर्बातील कौचकवधोपपववत दौपदौ ब भौम 
य्या रहवादाबिषयीं १९ वा अध्याय समाप्त क्षाका, 
१ दामभ्रभि-प्रथिक ( नी. ) पण याचा भरं निराढा साना. किना दाम्ना 
देकणी जाभ भसन हा भपपाठ भाहे. 


म--~-~~~-- 


कअभ्याय २ न्मम ब द्रौपदी यांचा सवाद्‌. १०६ 





अध्यय ० 
[ ग्रोपदौ भाषदी इदयद्ावक देन्यस्विति मीमसेनास आणली खमते * 


द्ोषश्ुखज अदे सैरन्धिमेषेण चरन्ती राजवेहमनि । 
लौचदाऽस्मि सुदेष्णाया अवधूतस्य कारणात ॥ १ ॥ 
विक्रियां प्य मे तीव्रां राजपुत्याः परन्तप । 
आत्मकाश्यदीश्षन्ति स्वे दःखं किलाऽन्तवव्‌ ॥ २ ॥ 


अनित्या किर म्यानामर्थसिद्धिजेयाजयोौ । 

शति कृतवा प्रतीक्षामि भवृणा दयं पुन; ॥ ३ ॥ 
चक्रवत्यरिववन्ते थांश्च व्यसनानि च । 
इतिष्त्वा प्रतीक्षामि भेणा्ुद्यं पुनः ॥ ४ ॥ 


य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः । 
पराजये च हेतु स इति प्रतिपाटये ॥ 
दकं मां न प्रतिजानीषे भीमसेन मृतमिव ॥ ५॥ 


द्रौपदी ग्हणाढीः --५मला सैरभरीच्या वेषन राजवाड्यांत -राहाव जगत 
असून दुदेष्णेढा ( माती, पाणी कौरे ) सौचाचीं साधन चारी जागत, भेत, 
तै तरी या फासे वेखणाययामुकेव | ८ १). शत्रुतापन -भीमतेना, माहा 
रजयुत्रीष्या स्थितीत किती मकर पाठ्ट जाला अषि पहा. म लोक 
भपल्या ( भाग्योदय - ) काठाची मागेप्रतीक्षा करीत अततत; दुःख 
सहि खरोखर अत अहिच ८ २). मनुष्यांचा दरव्यल्मम किंता जपापजय है 
खतेखर अनित्य अदित, अपता विचार कन मौ पर्ती्या उदयाची वाट पहात 
जहि (३). घने व दुःख चक्राप्रमार्णे फिएत अप्ततात, असा विचार कहन 
मौ पतीचा पुनः मग्योदूय होण्याची वाट पाहत अ ( ४ ). भ्रा कारन 
मनुष्यांचा जय होत असते, व्याच कारणाने त्यांचा पराजय षडून येतो, 
कशा विचारनिं मी प्रतीक्षा करीत आशि. भीमप्रेना, मी अगदीं मृतप्राय ज्ाल्व 
भद ह द जाणत नाही काय (५). ध 


1 सार्थु-महामारत, :विरीटप्रवेनकमीयकव धप, 


दक्वा याचन्ति पुरुष्छ हत्वा वरध्युन्ति चाऽपरे । 
पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम्‌ ॥,६ ॥.. 
न दवस्याऽतिभारीऽस्तिन चैवाऽस्याऽतिवसनम्‌ । 
इति चाप्यागुम भूयो देवस्य प्रतिपालये. ॥.७ ॥ 
स्थितं पूरे जसँ यप्र पुनस्त 
इति पर्यांयपिष्छन्ती; प्रतीक्षे उदम धुम॥ € ॥ 
दैवेन कित यस्याध्येः घनी तोऽपि" विष्चके । 

दैवस्य चाऽऽगमे यतनस्तेन कर्यो विजानत(॥ ९ ॥ ` 


मे वचैनस्याऽस्य कथितस्य प्रयोजनम्‌ । 

पृच्छ मां द; खितां त्वं पा चाञ्र त्रवीमिं त ॥ ` १०.॥ 

महिषी पण्डपुत्रणीं दुहिता हुषदश्य च| ` 

इमामवस्थां स्ऋप्ताः मदन्यार्का जिजीविषेत्‌ ॥ ११.॥ 

दुरन्पिमवेत्सवान्पाशचललान वषि मारत । श 

पाण्डवेया सम्प्राप्तो मम इ्ेणो क्वरिन्दम ॥ १२॥ 
मे देतात, व्यांनांच पुटे याचना करण्याचा प्रसंग येतो; जे दुसतन्याचा नार 
करतात, ते दुसम्याकटून वध पावतात; आणि व्यांनीं . ( पूवीं अत्तेकासि ) 
दडपटे, ते खाट दडपटे जातात, असै मीं देकिठे अहे ( ६ ). दवारा दुष्कर 
यतः.कोहीः नादी व व्याच्या विरद्रहि कोणी जाऊं शकत नाह. म्हणून षदेव 
पृद्धपिप्याची मीं वाट पहात आहं ( ७ ). जेथे पूर्वी जर असते तेथेच; छै 
पुलह जरत, ।पस्ताटीं पुनः माग्योदय होईल शक्षौ आक्षा धरून मी त्या कालाची 
गृषतीक्षा करीत अदं ( ८ ). नीतीन वागणान्याय कार्य केर्वछछ देषबोगानिः 
जके असते; तो दष्टाणा असेरु तर त्याने दैपाच भानुकूल्य `: संपादप्याः 
ग्रकृन करावा ( ९). मीहे जे बोरटे त्याचे खरं काण काय ह पाने ततर; 
मी दुश्वी-कष्टीः भे तथापि मला विचार; विचारल्वासः आतां; मीः ठैः 
 तन्ग : सगथ (१०). पंडवांची, प्ड्राणी वः इपदयाची कन्या असत्रा 
सथितौ येउन-मी पोट भि, तेब्डां) मजशिवाय दुसरी कोणती ङी जगोधार्चीः 

शक्रः करील £ (१ १), शङ्घुमदकः भीमसेना, ` माक्या ` छट : पाण्डुपत्नी कुन्ती 

दने ; एन गही, त्याचप्रमाणे ( मीप्मादिकर ) कौरव. भाणः (दुपदादिक ) 
चार, या सवांचा नाश होहल (१२). . ` ८1; `. | 





` सब्याय. २०-भयि .व व्रपिदी-वाशाःचैवद -१०३ 








तृभिः श्रेः पत्रषेहुभि; परिारिता। 

एवं सथुदिता नारी का त्पन्या दुःखिता भषेत्‌ ॥ १३॥ 

नूनं हि बारया धातुर्मेया वै पित्रियं कृतम्‌ | ` ` 

यस्य प्रसादा्नीतं प्राप्तऽस्मि मरतषम ॥ १४ ॥ 

 वर्णावकाश्चमपि मे पय पाण्डव याद्शम्‌ । 

तादशो मे न वत्राऽऽसीदुःखे परमके तदा ॥ १५॥ 

त्वमेव. मीम जानीषे यन्मे पाय सुखं परा । 

साडदं दासात्वमापन्ना न शानितिमवश्ा ठभ ॥ १६॥ 

नाड्दै विकमहं मन्ये यत्र पार्थो धनञ्जयः 

मीमधन्वा महाबाहुरास्ते च्छ इवाऽनलः ॥ १७ ॥ 

अशक्परा वेदितं पाथं प्राणिनां वै गवरिनरैः । 
विनिपातमिमं मत्ये युष्माकं ह्यविचिन्तितम्‌ ॥ १८ ॥ 
भाऊ, सारे, : पत्र कैर पुष्केत्ठ परिवार मला अदि, अशा) देश्यानि 
वेदरैल्या॒दुस्या कोणत्या सलीला दुःख करप्याचा प्रसेग येणार 
हि ? ( १२ ). भरतश्रेष्ठा, खरोखर मी रदानपर्णी ब्रह्मदेवाचा मोठा अपराध 
, केडा असलां पाज, वयाच्या अवक्रपेनच मखा अशी दुःस्थिति प्राप्त श्चाटी 
आहे | ८ १४ ) पा्ुपुत्रा, माज्गी काति तरी किती उतशून गेखी भाद ते 
पहा, वनवासात परमदुःखांत अप्ततांनाहि व्यविन्ीं तेथे म्ना इतकी दुर्द्चा 
ज्ञाली  नन्दती ( १५ ). परथानदना भीमा, पृथी मला किती सुख र्ते, 
शख मष्टीवच्च अषि. ती मी दासीपणा मोगीत अर्ह! या परा 
धीनतेपुदे ( मञ्चे मनास ) शांति मिक्त नाहीं ( १६ ). व्याअर्थी महाबाहू 
वै मंहाधुषैर धनंजय पार्था ८ राखत ) श्चाकटेल्या अभ्ीप्रमाणे ( वेष पाल- 
दन .). रदा छागत आदे, ध्याजर्थ येथे दैवावांचून इतर कांहीं कारण आहे 
अस यीःह्वमजत . नारदी ( १७ ). पाथो, 'प्राण्यांची पुदं काय गति ब्हयायची 
नदे द . मानवंस समनग , भदाक्य. अदि; ठमची दही अवनति व्यानी 
मनीशि न येणारी वस्ते -( १.८ ) 8 ५ ५ 


१०४ स।-महाभारत, विरारपवै- कौचकवपपर्व, 


यस्था मम खगरक्षा यूयमिन्द्रसमाः सदा । 

सा प्रक्षे युखमन्यासामवराणां वरा सती ॥ १९॥ 

पर्य पाण्डव मेऽ्वस्थां यथा नाऽ्होमि वै तथा । 

युष्मासु भियमाणेषु परह्य कालस्य पेयम्‌ ॥ २० ॥ 

यस्याः सागरपयंन्ता पृथिवी वशवर्तिनी । 

आसीत्साऽद सुदेष्णाया भीतां वशवतिनी ॥ २१॥ 

यस्याः पुरस्सरा आसन्पृष्ठतश्वाऽनुगामिनः । 

साऽहमद्य सुदेष्णाया! परः पाच्च गामिनी ॥ २२॥ 

इदं त॒ दुःखं कौन्तेय ममाऽसद्यं निबोध तत्‌ । 

यान जातु स्वयं विषे गात्र द्तैनमासनः॥ 

अन्यत्र इन्त्या भद्र ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनम्‌ ॥ २३॥ 

परय कन्तेय पाणी मे नैवाऽभृतां हि यौ पुरा। 

इत्यस्य दशेयामास किणवन्तौ करावुभौ ॥ २४॥ 

बिभेमि न्त्या या नाऽहं युष्माकं वा कदाचन । 

साऽदाऽग्रतो त्रैराटस्य भीता विष्मि किङ्करी ॥ २५॥ 
इद्ासारखे (पराक्रमी) तुम्ही पति, ज्या माया मुखकडे (कालजीर्म) पाहात असा, 
त्या मला आज कमी्रतीच्या खियाच्या तोँडाकडे-स्वतः मी त्यां्याहून श्रेष्ठ 
असतां-पाहव रगत आहि ( १९ ). पांडुपुत्रा, तम्ही जिवेत असतां मला, 
प्रात होऊ नये अरी स्थिति आदी, ह योग्य अहि का £ काट्दशेचा 
केरा कसा विचित्र अहि, पहा | ( २० ) समुदवल्यांकित परथ्वी 
जिच्या भा्ञेत होती, तीच मी आज सुदेष्णेव्या आङ्खेत बागत॒ असून तिच्या 
 धाक्रांत अस्यै ( २१ ). जिच्या मामे व पुं पुष्कठ अनुचर चालत, तीच 
मी आज घुदेष्णेच्या मागे व पु धावत अतत (२२). कुंतीपुत्रा, पण ध्षारिवाय 
मान्न आणखी हि असह्य दुःख अहि व्याक्डे रक्ष दे, तञ्च कल्याण असो. 
जी एङ कुंतीरिवाय कोणाची- आपल्या स्वतःच्या अगास ठावावयाचीदि 
उटी उगाढछीत नसे, तीच मी आज. चैदन ( घुदष्णेचै ) धाशीत असते । 
(८ २३ ) कुंतीपुत्रा, हे पदा मनि हात-हे माभ असे कर्पौच नब्ते, ” 
भस म्हणून तिने आपे टे पडटेठे हात व्यास द।खेविङे ८ २४ ). “ जिखा 
कुंतीची किंवा प्रव्यक्त तुमची धास्ती वाटत नसे, तीच मी आज विराटाच्या 


अध्याय २०-मीम व द्रौपदी यांचा संबाद १०४ 





किंनु वक्ष्यति सम्राण्मां धरण॑कः सुतो न बा। 

नाऽन्यपिष्टं हि मरस्यस्य चन्दनं किर रांचते ॥ २६ ॥ 
वैशम्पायन उवाच- | 

सा कीतयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी । 

रुरोद शनकै; ढृष्णा मीमसेनयुदीक्षती ॥ २७ ॥ 

सा बाष्पकरया वाचा निरशसन्वी पूनः पनः | 

हृदय भीमसेनस्य धटूयन्तीदमनरवीत्‌ ॥ २८ ॥ 

नासं दृतं मया भीम देवानां किल्विषं पुरा । 

अभाग्या यत्र जीवामि कतव्य सति पाण्डव ॥ २९॥ 
वैरम्पायन उवाच-- ततस्तस्याः करौ धरक्ष्मौ क्रिणबद्धौ वृ्ठोदरः । 

यखमानीय वै षल्या रुरोद परथीरहदा ॥ ३० ॥ 
समोर दासी म्हणून भीत मीत उभौ असते. ‹ हा सम्राट्‌ मा काय 
अर म्दणेट १ ही चैदगउटी चांगढा बनटी आद कीं नादौ 2 मसस्यराजाद 
दुसन्या कोणी उगाल्लेलं चदन मुच आवडत नाहीं, ' (अस मी मनांत 
म्हणत असते )” ( २५-२६ ). 
. वैदौपायन शणाटाः-- ती भामिनी भीमसेनस आपं दुःख सांगत 
असतां भीमाकड पाटन हद्ुहद रदं लागली ८ २७ ). कंठ दान आल्यास 
तिचा आवाज गद्रदित होऊन ती वर्चेवर हंदके देऊ खगा; आणिं भीमसे- 
नाचे हृदय कापवीत अतं म्हणाटी ( २८ ), “भीमतेना, अशा प्रसंगीं प्राण- 
प्याग करणे हैच कतेन्प असताना मी अभागिनी अवापि जिवंत अदे; व्या 


अर्थी पांडुपुत्रा, असे होप्यासारला पूवीं मी देवाचा फारच मोठा अपराध 
केलेला असटा पाहिजे” ( २९ ), | 


वैशंपायन गहणागः- नंत आपल्या पर्नीचे ते बारीक ्ञच्ठेव षर 
पडे हात तोंडारीं नेउन तो परवीरांतक भीमसेनहि एदं गडा ( ३० ). 


भ ~ ~ ` ~ ० वा ० 


१ वणेक्च॑दने इति मेदिनी (नी. ). २ बन्ती कपयंती ( नी.) ` कपयंती ( नी. ) 


०६ दार्थ-महामारत ,. विश्दधर्व-कीचकवधपवं 





तौ गृहीला च कौन्तेयो बाप्यद्ुत्सुज्यः वीयेकान्‌ , ` 
तवरः परमदुःखाते शरं -वचनमत्रवीत्‌ ॥ २१ ॥.{.8२५ ] 
इति भ्रमिद्ाभारते शतसाहस््यां संहितायां वैयासिक्यां श्िरारपर्वेषि ` 
कचिकवघप्रवेणि द्रोपदीमीमसंवादे तविराोऽध्यायः ॥ २० ॥ 
ते तिचे हात. धट धरून स्या वीरता डोन्यांतूल धिपे गाठर्टी; आणि तद्‌ 
त्याने मोव्या आर्वस्वराने तिला पुदीर्प्रमणे ग्हघ्टे (३१). _ 


याप्रमाणे महामारतपीक विरायपवच्या' कौचकंवधरपपवीपैकी द्रौपदी व 
मीम धांस्या रवोादाविषयीं २० बा भध्याय्र समाप्त ज्ञाला, 





अध्याय २१ 
[ भीम द्रोपदचं सांत्वन करितो; कौचकास मारण्याबहलं द्रीपदीची विरति. ] 


भीमसेन उवाच--धिगरस्सु मे बाहुबरं गाण्डी एास्युनस्य च । 
यत्ते रक्तो पुरा भूरा पाणी ठृतक्रिणातिमौ ॥ १ ॥ 
सभायां तु विराटस्य करोमि कदनं महत्‌ । 
तत्र मरे कारणं भाति कौन्तेयो यसरतीक्षते ॥ २ ॥ 
अथवा कीचकस्याऽहं पोथयामि षदा शिरः । 
दे्येमदमत्तस्य क्रीडन्निव महादिपः ॥ ३ ॥ 
अवयं त्वां यद। कृष्णे के।चङन पदा हताम्‌ । 
, तदैवाऽदं चिकीषामि मस्स्यानां कदनं महत्‌ ॥ ४ ॥ 
भीमसेन ग्हणाङाः--“ ज्याअर्थी पूर्वी आक असख्ल्या तस्य यः 
हतांस कटे पटे आहेत, त्याअर्थी माश्ष्या गाुक्छास भाणि अर्युनाच्य। गांडीवासत 
धिशक्षार असो -(१). विराटाभ्या स्मेतच मी भयेकर कतर केसी, असती, 
पतु कौन्तेय युधिष्ठिर (योम्य काठाची) वाट पाहत अदि ह (ती न करण्यां 
कारण आदे (२), ^अयवा, देश्रयमदालें धुद्‌ ्राल्ल्या व्या कीचकाच. मस्तक 
मी कडा करणव्या . अहागजाप्रमर्णे ( तेर्थच ) पायाखाटीं तुडविँ अस्ते 
(३ ). कृष्ण, जेन्दां कौीचका्ने तुला छाय मार्ली मी पाहिरी, तेन्हांच मी 
मस्स्यांची भयेकर. कृत्तढ करण्यास तार्‌ जगार हेतो ( ४.). 


भव्याय २१-भीमाकड्न द्रौपदीव सातनं» १०७, 


तत्र मां धर्मराजस्तु कटक्षिण -म्ववारय॑द्‌ । 
तदहं तस्य विह्नायः.दिथित एनाऽस्मि भामिनि ॥*५॥ 
यच्च रा्रासस्यवरमे ङहूणामवधश्च यः =, ` ` ` 
सुयोधनस्य कर्णस्य शृङुनेः सौरस्य च्‌.॥ & ॥ 
दूश्वासनस्य पापस्य यन्मया नाड्हदं शरः 
तन्मे दहति गात्राणि हृदि कैदयमिवाऽ्पितम्‌। 
मा घर्मं जंहि सुभोणि क्रथं जहि महेमते ॥ ७॥ 
इमं त॒ सथुपालम्भं खतो रौजा युधिष्ठिरः 
गुणुयादाऽपि कश्याणिं कृर्स्नं अद्ारप' जीवितम्‌ ॥ ८ ॥ 
धनज्ञयो वा सुश्रोणि यमो. च तजुपध्यमे 
लोकान्तरगतेष्वेषु मां शक्ष्यामि जीवितुग्‌॥ ९॥ 
पुरा सुकन्या भायां च मर्व च्यवने बने । 
वरमीकभूतं शाम्यन्तमन्वपद्यत मापिनी ॥ १०; 
नारायणी. चेन्द्रसेना हषेण यदि ते शरुता । 
पतिमन्वचरदद्धं पुरा वषसहसिणम्‌ ॥ ११ ॥ ` 
प्यविल्ठीं धमराज डोन्यानं खुणावून माच निवारण कटै, भामिनि, व्याचा तसा 
अभिप्राय जाणून मी स्वस्थच बसल (५). राष्ापासून भाम्दी जे च्युत स्ना, 
दौरा वध आम्ही जो केखा नाही, दुर्योधन, कणौ व सुबट्पुत्र शकुनि यांचा 
व॑षःओ - केला नाही, पापी दुःरासनाच मस्तक मी ञँ उडविले नादी, ते इृद- 
यति बोचरेल्या शल्याप्रमाणै माद्या अगाचा मडका करीत ` अहे, ( तथापि } 
हुदरि व नीति. सोद नको. तं महाविचारी आहेस, राग आवर्‌ 
कल्याणि, दुह्य तोदनं अरस ्याच्याविषयीं निंदातमक भाषण जर युधिष्ठिरा 
पौक्ैटे, तरे तो खकत्रीन प्राणत्याग करीर (६-<८). ८ त्याचप्रमाणे ) सुश्रोणि) . 
मेक्ुटसहदेवही ० वही ८ त्याच्या कनीँ अदी निंदा पडी तर, ) प्राण 
ठेक्णोरं नाहीत; षै परछोकीं गेल्याकर मी भिवत राह शकणार नाही ( ९ ).. 
पूवीं भृर्वशांत उत्पन्न भ्राङेकया च्यवनाची, छी सुकन्या दही वनात आपल्या 
वादृव्छ्प श्ञाटेल्या पती सांत्वन करीत व्याग्शोकर राहिटी होती ( १० ) 
नारायणीं दहदसेना-रूपवती हगून घुक्ष्या कानावर आली असेरु-आपल्या हजार 
वर्षे ( भायुष्य ) असदेल्या. पतीची. सेवा क्रीत रदिढी ( ११) 








१०८ सार्थ॑-मदहा भारत, विरारपर्व-कौचकव धुपर्व, 


टूदिता जनकस्यापि वैदेही यदि ते श्रुता । 
पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिनासिनम्‌ ॥ १२ ॥ 
रक्षसा निग्रहं प्राप्य रामस्य महिषी प्रिया । 
द्धिष्यमानाऽपि सुश्रोणी राममेवाऽन्वपद्यत ॥ १२३ ॥ 
लोपाभुद्रा वथा भीर्‌ वयोरूपसमन्विता । 
अगस्तिमन्वयाद्धित्वा कामान्सर्वानमानुषान्‌ ॥ १४ ॥ 
दयुमत्सेनसुते वीरं सत्यबन्तमनिन्दिता। 
सावित्यजुचचारेका यमलोकं मनस्विनी ॥ १५॥ 
यथेताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः । 
तथा त्वमपि कर्याणि सवैः सथाता गुणेः ॥ १६ ॥ 
मादीषं क्षम काठ त्वं मासमद्ध च सम्मितम्‌ । 
पर्णे योदश वर्षे राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ॥ १७॥ 
-अौपदुवाच --आसैयैतन्मया मीम छृतं बाष्पप्रमोचनम्‌ । 
अपारयन्त्या दुःखानि न राजनशयुषाटमे ॥ १८ ॥! 
जनकपुत्र वैदेही सीता जर तुया रेकप्यांत आरी असेर, तर तीहि महारण्यांत 
-राहणाप्या आपल्या पतीच्या मागोमाग गेी (१२), रामाच्या त्या प्रिय महिषीरा 
राक्षसान ( रावणार्ने ) हरण करून नेल्यावर तिला फार छे भोगोवे लागे 
तथापि ती सुंदरी रामास्तच अनुसरून राटी (१३), त्याचप्रमाणे, भीरु, छोपामु्रा 
तरुण व सदभसंपन असतांहि सवे दिन्य कामापभेोग सोद्रन अगस्तीच्या समागमे 
-राहिी ( १५४ ). तेजस्वी व॒ निदषी सावित्री तर ध॒मत्सेनपुत्र वीर 
सत्यवानामागोमाग एकटी यमलोकापर्यत गेटी ८ १५). कल्याणि, मौ 
-सांगित्ल्या या लिया जशा दूपवती व ॒पतित्रता होत्या, तशी तंहि सवै 
गुणान! संपन आस (१६). त थोडा काठ मडाक्षिमा कर, एकं 
महिना किंवा अधौ (अवि उरला अहि.) तेरावे वषे पणं लं कौं तृं राजांची 
राणी होशील '' ( १७ ) | 
द्रोपदी गहणाटीः--“ मीमा, दुःखे स्न न श्रल्यामुके मी विन्हढ 
-ोउन आपणापाश्चीं अश्रु ढष्ष्टे, मी राजाची निंदा क्रीत न्दी (१८). 
१ “मादीषैः एक शब्द भसून “अदीषं * असा पदच्छेद ८ नी. ) 


मध्याय २१-भाम व दोपदौ यांचा संवाद १०९. 


क्रिकेन व्यतीतेन भीमसेन महाबल । 
्रत्युषस्थितकारस्य कायेस्याऽनन्तरो भव ॥ १९॥ 
ममेह मीम कैकेयी सूपाभिमवशया । 
नित्यञुद्विजते राजा कथं नेयादिमामिति ॥ २०॥ 
तस्या विदित्वा त भावै स्वयं चाऽनृतदशरैनः । 
कीचकोऽयं सुदृ्ात्मा सदा प्रार्थयते हि माम्‌ ॥ २१॥ 
तमहं पिता भीम पूनः कोषं नियम्य च। 
अनुव कामसम्भूदभास्मानं रक्ष कीचक ॥ २२॥ 
¢ % महिषी 
गन्धवोणामदं मायौ पञ्चानां महिषी प्रिया । 
ते त्वां निहन्युः पिताः शराः साहसकारिणः ॥ २२॥ 
एवयुक्तः सुदृशत्मा काचकः प्रत्युवाच ह | 
नाऽदं भिभेमि तैरन्धि गन्धैवाणां शुचिस्मिते ॥ २४ ॥ 
दपं शतसदस्राणि गन्ध्वाणामह रणे । 
समागते हनिष्यामि तं भीरं करु मे क्षणम ॥ २५॥ 
महाक्टवान्‌ भीमसेना, गतगोष्टीबहक चचो करण्यांत काय अर्थ भाहि ? सांप्रतः 
जी गोष्ट येउन ठेपरी अहि, तिजक्डे ठ लक्षदे ( १९). भीमसेन, 
दौ सेरभरी आपल्या ङ्पाने आपणास पराभूत करर अशी सुदेष्णा रेका 
वाटत असते; आणि राजाच मन हिजवर कतै न जाईल ह्या विचारा ती 
नेहमी खिन असते ( २०). तिच्या मनांतील तो अभिप्राय जाणून व स्वतःहि 
पापदृष्टीचा भसल्यामुरे, नराधम कीचक नित्य माञ्नी प्रार्थना करीत 
असतो ( २१ ). भीमा, त्याचा मला कार संताप आला होता, तथापि तो 
भावर्ून मी त्या काममोकितास्न म्हटटे, 'कौचका, त्‌ आपल्याला संभा (२२). 
मी पांच गंधर्वाची भाय आह, त्यांची प्रिय पराणी आर्है. ते मेठे सादसी व 
यूर भात. ते संतापे तर तुला ठार मारतीट' ( २३ ). मी अ बोल्ल्या- 
बर्‌ त्या महादुष्ट कीचकार्न प्रघ्ुत्तर दिै, ‹ घुद्ास्यवदने धैरोधि, मी गंघर्वाना 
ुव्मीच भीत नाहीं ( २४ ). कोय्यवधि गंधव रणांत एकक्टून आटे तरी 
त्याना मी ठार करीन. भित्र, ठ माक्षा स्वीकार कर' ( २५). 
१ कणं स्वीकारम्‌ ( नी. ) नाद्धांत क्षण भेतात. 


११४ -सथ-पहामारत, विरास्मत््॑कतवकवृ, 


इत्युक्त चाऽदवं मृत कमातुरमदै,पुवः+ ` 

न त्वं प्रविबहथे्षी -गस्ध्वाणां गशस्विनाम्‌ 1. २६.॥ . 

धर्मे स्थिताऽसिमि स्र कुलकश्षीलस्मनिता। =` ` 

नेच्छामि कशि्न्यन्तं तेन जीवति 'कीवक ॥ २७.॥ 

एवयुक्तः स दुष्टात्मा आरहस्तस्वनेवत्तदा । `: 

अथां तत्र वेक्यी ग्रषयसरणयेन तु ॥२८॥ ` 

तेनेव देशिता प परातुप्रियविकीर्षया। ` ` ` 

सुरामानय कर्याणि. कीचकस्य निवेदनात्‌ ॥ २९॥ 

खतपतरसतु मां दष्ट महत्वाम्त्रमवरचरयद्‌। = 

सन्त्व प्रतिहते कुद्धः परामेमनाऽभवत्‌ ॥ ३०.॥ 

विदित्वा तस्य सङ्खं कीचकस्य दूरासमनः। 

तथाऽहं राजश्चरणं जयेनेव प्रधाविता ॥ ३१॥ 

सदेन. तु मां राज्ञः तपतरः परामृश्चव्‌ । 

पातयित्वा तु दृष्टासा पदाऽहं तेन ताडिता ॥ ३२॥ 

"याप्रमाणे त्याने उत्तर केल्यावर त्या धुद कामातुरास मी पुनः श्हटर्खेः-^तुद चछ 
स्या यशस्वी गेषव।व्या बलारीं तुल्य नाहीं (२६). मी कुटीन व घुश्षीढ असून 
नित्य ( पतित्रता-) धमान वागत अदे अद, कोणाचा षात न्वा अक्षी. 
 माक्षी इच्छा नाही; म्हणून कीचका, तू अजूल जिवंत अदिस ( २७). मीः 
असं मदटटं तेनं तो दुष्ट, भावाज करीत मोज्याने हंसल मात्र ¡ नतर सुदे- 
ष्यते मसः मोव्या  काकुलतीनै तेये ८ व्याच्याकडे ) पाठविले ८ २८ ). 
यापूरवीच स्याने वयासं तिवष्यासी खठबत के होत, म्दणून ` मावार्चे प्रियः 
करण्यास तौ मढा म्हणाङी, ' कक्पाणि,. कौचकाच्या- ` घषठन: मच. 
आण ' (२९ ). सूतपुत्र कीचका मदा .पाहूनं पुष्क काडीगोडी ` ङाक्छी. 
सादीगोडी काट मल्यावर सेतापून बरात्कार करण्यात पाने मनात आणिल( २8); 
व्या दुष्ट कौचकाजरालसा मेत जाणून मी बेगा्मैच राजसमकेडं भव्यः (२२). 
राजाच्या समक्ष व्या सर्मा पोराने मजवर्‌. हात गरक, स्य दुरे 
मल लाली प्न जोय मारी ! दद्‌), = 3) ^ 





कथ्यायः २१- मीम व दोपदी यांत शकाः १११ 





क्षते स्म विरोरस्तु कङ्कस्तु बहवो जना४। 

राथिनः पीटमदीश्च दस्त्यारोदाशच नैगमाः ॥ २१॥ 

उपालब्धो मया.-राजा कङ्कश्चापि पुनः पुनः १ 

ततोन वारितो राज्ञा न तस्याऽपिनयः कृतः ॥. ३४ ॥ 

योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम साराथिः। 

त्यक्तधमो नृशंसश्च नरी सम्मतः, प्रियः ॥ ३५॥ 

शरोऽभिमानी पापातमा सवीर्थषु च सुग्धवान्‌ं । 

दारामक्षौ महाभाग कमतेऽथोन्बहनपि ॥ ३६॥ 

आहरेदपि वित्तानि परेषां कोचतामपि। 

न तिष्ठते स्म सन्मार्गे न च धम बुभूषति ॥ २७ ॥ 

पापात्मा. पापम्वथ कामबाणवश्नानुगः 

आविनीतश्च दृष्टता प्रत्याख्यातः पुनः पुनः ॥ ३८ ॥ 

दने दद्चेने हन्याधदि जद्यां च जीवितम्‌ । 

तद्धर्म यतमानानां महान्घर्भो नशिष्यति ॥ ३९॥ 
त्यावेव्टीं विराट, कके, राजाचे प्रियजन, हत्तीवर वे रथात बे 
रोक, व्यापार आणि दुसरे पुष्ककछ रोक नुसते पहात रादिरे (३३) 
मी ॒त्यविलीं राजाची व ॒रवंकाचीः पुन्हापुन्हा निभेत्सना केटी; ( परुं ) 
व्याच केोर्णीहि निवारण के नाही, र्विवा वर्च. शासनं के 
न्दौ (३४). जो हा विराटराजाचा कीचक नांवाचा सारथि . भि 
तो धर्मस सोद्भन वागणारा आणि क्रूर अदि (३५ ). तो शूर ब भभिमानी 
पण अहि; स्याच्च तःकरण पापी भह, तो सवे विषयांम्यै मूढ 
(- वाटे तै करणारा ) आहे. परदारांची अनर्‌ पेणारा अष्ट. महाभागा, 
व्यास अनेक अथे मिव्तात ( ३६ ). दुसव्यांस्त रूढ ठेवृनदि 
तो व्याच दन्य हरण करतो. सन्मारगानें कधीच वागत नां आणि धर्म साधू 
_इभ्छित नाहीं ( २७ ). हा अंतःकरणाचा पापी असल्याने याध्या माकि 
पापी असतात. कामशराच्या स्वाधीन कशोऊन पावि तसै षतेन करणाय्या ध्या ` 
उच्छुख्छ दुष्टाचा मी वारवारं धिक्कार केखा अहि ८ ३८ ). जेब्डां . जन्ां . 
मी त्याच्या टष्टीप्त पडन, तेन्ां तेन्ां तो जैर भै मखा मार खगा, तर्मीः 
जिबत राहणार नाही. आणि मग धमं पच्छण्यासाटौं शटणाय्याः तुक्वा महान्‌ ` 
धमे नषट.होदल ( ३९ ) 


3 सुषमाय न्यं तवान्‌ (नो) मौह पवनत माहि न्बहंछ-- 





११३ सा्थै-महाभारत, विराटपर्व -कीचकव षपवै. 


री 








समय रकमाण्रानां भायो बो न भविष्यति । 
भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता ॥ ४० ॥ 
प्रजायां रश्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः । 

आत्मा हि जायते तस्यां तेन जयां विदुबुधा; ॥ ४१ ॥ 
मत्त तु भायेया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे । 

वदतां वणेधर्मश्च ब्राह्मणानामिति श्रुतः ॥ ४२॥ 
कषत्रियस्य सदा धर्मो नान्यः रत्रुनिबहंणात्‌ । 

पश्यतो धर्मराजस्य कीचको मां पदाऽवधीत्‌ ॥ ४२ ॥ 
तव चैव समक्षे वै भीमसेन महाबल । 

स्वया ह्यहं परित्राता तस्माद्वाराज्ञटासुराव्‌ ॥ ४४ ॥ 
जयद्रथं तथेव स्वमजेषीरतिमिः सह । 

जहटीममपि पापिष्ठं योऽयं मामवमन्यते ॥ ४५ ॥ 
कीचको राजबाह्टम्याच्छोकङ्कन्पम भारत । 

तमेव कापसम्मत्तं भिन्धि ङुम्भमिवाऽडषनि ॥ ४६ ॥ 


तुम्ही जर तेरा वर्षाची मयोदा पादं म्हणा, तर तुमची भार्याचः 
नष्ट होईल. भर्येच पषण वेट असतां प्रजेव रक्षण केल्याप्रमर्णे 
होत भसत (४० ). आणि प्रजेचै ह्यणजे सेततीचै रक्षण कटे असतां 
आपल्या आस्मयाच रक्षण केटं अरस हते. कारण आत्माच तिष्या उदरति 
( पुत्ररूपाने ) जन्म॒ पावते, म्हणूनच पतनीखा ज्ञाते जाया ' अर्त नाव 
देतात ८ ४१ ). पलीनेहि पति भापल्या उदरीं यावा याकरितां व्याख जपत 
अप्षटे पाहिजे. हा वणैधमे ब्राह्मणानं सांगितञ्ला मी रेका 
ओष (४२ ). रउत्रूचा संहार करणे याहून क्षत्रियाचा निरा धर्मं नादी, 
पर्मराज पहात असतां कौचकानँ मखा लाथ मारली (४३), आणि तीहि महाब 
रिष्ट भीमसेना, तद्याहि समक्ष मारटी. त्या घोर जटाघुरापासून रतव 
माक्ष रक्षण कें ( ४७ ). जयद्रथास त्याचप्रमाणे ` तू बेपूंसह जिकर्ट; 
हा जौ महापातकी माञ्ा उपमर्द करीत भसतो, याडाहि तू ठार कर ( ४५ ). 
भारता, कौचक राजाचा प्रिय असल्याने मला छनतो. अरौ मदनाची धुंदी 
-चर्ल्या त्याला मातीष्या घल्याप्रमाणे दगडावर आपटून परेड ( ४६ ). 


अ, ९१-मामाकड्न द्रवि सांत्वन. ११६ 


----------~-- ~ ^ भ कोका जः 





यो निमित्तमनथानां बहूनां मम मारत । 
तं चेजीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदायेष्यत्ति ॥ ४७ ॥ 
विषमारोढ्य पास्यामि मा कीचकवशं गयम्‌ । 
भ्रयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाऽग्रतः ॥ ४८ ॥ 
बेदाम्पायन उवाच- 
इत्युक्त्वा प्रारुदत्छृष्णा भीमस्योरस्समाश्रिता । 
भीमश्च तां परिष्वज्य महत्सान्त्वं प्रयुज्य च॥ ४९॥ 
आश्वासयित्वा बहुशो भ्ञमात्ता सुमध्यमाम्‌ । 
हेतुतक्चार्थसयुक्तैष चोभिदरपदात्मजाम्‌ ॥ ५० ॥ 
प्रमृज्य वदनं तस्याः पाणिनाऽश्ुसमाङ्रम्‌ । 
कीचकं मनसाऽगच्छत्सुक्िणी परि्ँ्िहन्‌ ॥ 
उवाच चेनां दुःखातां भीमः कोधसमन्ितः ॥५१।[६७६] 
इति भीमहाभारते शतसह स्व्यां सं्ितायां वैयासिक्यां भिरार.पबीणि 
कीचकवधपवैणि द्रौपदीसान्त्वने एकाविंरोऽध्यायः ॥ २१ ॥ 
भारता, मजवर अनेक अनथं कोसव्ण्यासत जो कारण अहि, तो कौचक 
जिवंत राहून जर सूयं ( उदां ) सका उगवेक (८ ४७), तर मी त्या 
कीचकाव्या तावडीतं सापदं नये श्हणून विष कालवन पिन, भीमसेन, 
तुक्य समोर मला मरण अष्ट श्रयस्कस्च आदह” ( ४८ ), 
बेद॑पायन हणासयः--असै बोदन दौपदी भीमाभ्या उरावर मान टाकून 
रर छगली. मग मीमपिना्नहि तिल आर्टिगन देऊन तिची पुष्क समन 
घातकी ( ४९ ). अतिराय दुःखित ्जटेल्या त्या सुंदर द्रुपदकन्येखा रदेतुकः 
व तत्वाथयुक्त भाषणानीं ्य्ने धीर दिला ८ ५० ). तिच आंसवानी भिजून 
*गेखेटे तोंड त्याने आपल्या हातांनीं पुस; आणि मनांत कीचकाच स्मरणं 
करून दांतओट खात रागारागा्न तो व्या दुःखाते श्ञाटेल्या द्रौपदीस म्हणा (५१). 
याप्रमा्थे महाभारताच्या विराटपवातिलि कैीचकवध-उपपनांत दपिदीर्या 
| सान्त्वनाविषयीं २१ वा अध्याय संपला. 


खाग्मा. ८ 


१.१४ गर्य-महाम्छरत, बिरारपर्व-कीचङ्वघपरवै, 


अध्याय २२ 
[ मीम ग्रोपदी युती सांगतो; व कौचकाचा बध करितो. ] 


भीमसेन उवाच-- तथा मद्रे करिष्यामि यथा स्वं भीरु माषे । 

अद्य तं सूदयिष्यामि कीचकं सहबान्धवम्‌ ॥ १ ॥ 

अस्याः प्रदोषे, शर्वयौः रुष्वाऽनेन सङ्गतम्‌ । ` 

दू शोकं च निधय याज्ञसेनि चिस्मिते ॥ २॥ 

येषा नतेनश्चालेह मर्स्यराजेन कारिता । 

दिवाऽत्र कन्या नुत्यन्ति रात्र यान्ति यथागृहम्‌ ॥ ३ ॥ 

तत्राऽसिति शयनं दिष्य दटाङ्गं सुप्रतिष्ठितम्‌ । 

तन्राऽस्य दशचेधिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामदहान्‌ ॥ ४ ॥ 

यथा च त्वां न पर्येयुः इनौणां तेन सेविदम्‌ । 

कयास्तथा सं कल्याणि यथा सन्निहितो भवेव ॥ ५॥ 
वैशम्पायन उवाच-- तथा तो कथयित्वा तु बाष्यधु्मञ्य दूःखितौ । 

रात्रिशेषं तमस्यु्रं धारयामासतुैेदि ॥ & ॥ 

भीमसेन्‌ ग्हणासः-^ मित्र तै. गणयित वयाप्रमर्णे मी करीन, कल्याणि, 

आजच मी व्या कौचकास, त्याच्या बांघवांसद ठार करीन (१). द्या रात्रीच्या 
प्रदोषवेढडीं सचिस्मिते याज्ञसेनि, दु;ख व शोक दूर्‌ सारून त व्यास भेट (२). 
ही जी विराटे येथे दृत्यशाठा बंधविटी आदि, तीत सुटी दिवसा नुष्य करीत 
असतात; पतु रात्री त्या आपापल्या रीं जातात (३). व्या ठिकाणी चांगखा 
-बसविटेला, वठकट व दिव्य पका आष; त्यावर्च मौ त्याला प्याचे पूवीं मेरे 
पितर दाखबीन | (४) (परंतु) कल्याणि, व्याच्याशीं स्रा करताना 
नेरणेकरून तुला कोणी पाहणार नाहीं, भाणि तो तयार राहील असँ कर(५). 


वैश॑पायन ग्हणालाः-- याप्रमाणे ठून व्या दोनी ती राहिली अधयत 
र रात्र दुःखाने भश्च ढाकीत निमुटपर्णे धाठ्वरिी (६ ). 


१ येथे ‹ राढ * शस्ना जथ दिसतो. भरदोषः-रजरनीमुखम्‌ । भयु = । = सकन 
(१६) १, दोष्टेचि उब्टे अथं वेतक्के धिखतात, 


~थर नका स कता ` ¬> क कण क त 9 9० - = भकना शकि 





























तस्यां रत्यां व्यतीतायां प्रातर्त्याय कवक; । 
गता राञङुलायैव द्रीपदीमिदमतरमीत्‌ ॥ ७ ॥ 
सभाथां पश्यतो राह्व; प्रतायेत पदाड्छनम्र्‌। ` 
न चेवाऽरमते त्राणममिषश्ना बलीयसा ॥ ८ ॥ 
श्वादेनेह मत्स्यानां राजा नाज्ञाऽयघ्ुच्यते । 
अहमेव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपतिः ॥ ९ ॥ 
मां सुखै प्रतिपद्स्न दासो भीर्‌ भवामि वे । 
अह्वाय तव सुभोणि शतं निष्कान्ददाम्यहम्‌ ॥ १०॥ 
दासीशतं च ते दां दासानामपि चाऽपरघ्‌ । 
#॥ रथं चाऽश्वतरीयुक्तपस्तु नौ भीरु सङ्गमः ॥ ११॥ 
द्रीपधुवाच-- एर्व मे सभ्यं खद प्रतिपद्यस्व कविक । 
नत्वं सखा वा भ्राता बा जानीयात्सङ्गवं मया ॥ १२॥ 
अनुप्रवादाद्धीताऽसिम गन्ध्ौणां यश्चस्विनाम्‌ । 
एव मे प्रा्ेजानीहि ततोऽ बश्चगा तप ॥ १३॥ 


ती रत्र गेह्यावर सकार्कीच उद्रून कीचकं तडक राजवाञ्बात मे, व 
दौपदीस शणाडः-( ७ }. ^ सर्मेत राजप्तमक्ष मी तुला खाठीं पादन सव॒ 
मारली; पतु तुजवर हठा केखा अपतांही मह्या सामध्योपुे तुल (कोणा- ` ` 
कनि) आश्रय मिक्ाढा नादी (८). केवल प्रवादा "िशट' हा म्स्यांचा 
नांवाचा रजा आहि; खरोखर मी सेनापति म्स्यांचा राजा आहं (९), माश्ना 
लाने स्वीकार कर्‌, गणने मित्र, मी तुश्ना दास होउन रान, दरौ, 
तुला मी ताबडतोब राभ मोहरा देतो ( १०). दम दासौ ष तितकेच 
दासि देन, भणि कचरी जोडञेा रषि देन, मित्रे, आपा समागम 
शरदे" (११). 

द्रौपदी म्हणाठीः-- “कीचका, माश्या शतीला तं आधौ क्रूर भे 
पाहिजे, तुश्च व मान्ना समागम श्ाल्याची गोष्ट तुह्या जिवखा मित्रा किंग 
भावाद कतां कामा नये(१२), ह (वतमान) यरास्वी गंध्वाना कणीपकर्णी ` 
केष्ठेठ कौं काय अशी मढा भीति वाटते, म्हणून मखा अगोदर असं क्चन दे, 
कौ, याशी वाच्यता होणार नाक); म्हणजे मग मी तुज वश हे{न(१२). 





११६ ार्थ- महाभारत, विराटयपर्व-कषैयकव धप 


क्क उवाच-- एवमेतत्करिष्यामि यथा सुश्रोणि माषसे । 
एको मद्रे गमिष्यामि वन्यमावस्थं तच ॥ १४॥। 
समागमा्थं रम्भोरु त्वया मदनमेोहितः । 
यथा त्वां तैव पश्येयुर्गन्धवीः घ्ररयवचेसः ॥ १५ ॥ 
द्ोपघुवाच --यदेतन्नतंनागारं मत्स्यराजेन कारितम्‌ । 
दिवाऽत्र कन्या नुत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्‌ ॥ १६ । 
तमिस्रे तत्र गच्छेथा गन्धवोस्तश्न जानते । 
तत्र दोषः परिष्टतो भविष्यति न सेश्चयः ॥ १७॥ 
वेशस्पायन उवाच -- तमथेमपि जल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकेन ह । 
दिवसाद्धं' सममवन्मासेनेव समं नृप ॥ १८ ॥ 
कीचकोऽथ गृहं गत्वा भुदं हरषपरिष्ठुतः । 
मेरन्धीरूपिणं मूढो मृत्यु तं नाऽवबुद्धूवान्‌ ॥ १९ ॥ 
कीचक म्हणाटाः-- “दुदर, त्‌. म्हणतेस त्याचप्रमाणे मीं करीन. तद्या 
धरी दुरं कोणी नसेर अराच वेन्ठीं एकटा, कल्याणि, रभो, तुस्याशी 
रमागमाथं काममोदित श्ञाटेला मी येहुन, म्हणजे ते सुयाप्रमार्णे तेजस्वी गंधर्व 
तखा पाहणारच नार्हीत'' ( १४-१५ ). 
दरौपदी म्दणाटीः--“ ह्वी जी नत्यशाव्ठा मत्स्यराजाने करविखी आदि 
तीमर्यं दिवसा मुली सत्य कस्तिात, ब रात्री व्या आपापल्या घरी जातात(१६) 


त अधारात व्याटिकार्णी जा, ( म्हणजे ) ते गंघर्वास्त समजणार नाही; ल्या 
योगाने निःसंशय सवे दोष ट्क्ेल '” ( १७ ) 


वैश्चम्पायन म्दणालः-राजा, दोपदी कीचकाशीं ती गोष्ट बलत. 
जसता, ( कीचकाचा वध कीं होतो या उत्कंटेमुके ) तो संध्याकाव्यपयैतचौ 
दिवस तिला महिन्यासारखा होऊन गे ( १८ ). इकडे कीचक अर््येत 
हैभरिति होऊन आपल्या घरीं गेट, पण॒ रंधरीच्या रूपान आपला 
मृत्यूच भारा अहि ह त्या मूखौस समज नाही ( १९ ). 


= दिवसा्म्‌ अहोरात्रार्थम्‌ (नी ०) 





सध्या २ द~कौच्काशौ केलेला करार द्व॑पदौ भामा शंगते, १४५ 


गन्धाभरणमाय्येषु व्यासक्त! स विदधेषतः । 

अलश्चक्रे तदाऽऽत्मानं सत्वरः काममोहिवः ॥ २० ॥ 
तस्य त्ुर्वतः कम कालो दीं इवाऽमवत्‌ । 
अनुचिन्तयतश्वापि तामेवाऽऽ्यतलाचनाभ्र ५ २१ ॥ 
आकसीदभ्यधिका चापि भीः श्रियं प्रञुयुक्षतः। 
निर्वाणकाले दीपस्य वतीभिव दिधक्षतः ॥ २२॥ 
कृतसम्बरत्ययस्तस्या! कीचकः काममोहितः । 
 नाऽजानादिवसं यान्तं चिन्तथानः समागमम्‌ ॥ २३॥ 


ततस्तु द्रौपदी गत्वा तदा मीम महाने । 
उपातिष्ठत कल्याणी कोरव्य पतिमान्तिकम्‌ ॥ २४ ॥ 
तञ्ुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया इतः। 

सङ्गमो नतंनागारे यथाऽबोचः परन्तप ॥ २५ ॥ 
शूल्यं स नतंनागारमागमिष्यति कीचकः । 

एको निरि महाबाहो कीचकं तं निषुदय ॥ २६ ॥ 


तो काममोहित विरषैकखून उटण्यनटण्यांत गकं ्ञाला. अलंकार व पुटे यानीं 
त्याने आपटे शरीर घुरोभित केरे (२०). व्या विशाखाक्षीचच चितन करीत 
भसल्यासूरे नटण्यांत त्याचा पुष्क्च वे निघून गेढा (८ २१ ). 
त्याचे तेज कायमचैच त्याला सोदून जाणार अक्तल्यापुष्टे, जातांजातां 
दिन्याची ज्योत जशी मोटी हेत अस्ते तशी, ्यातरेीं त्याची मुखश्री 
विशेष टवटवीत शाटी होती (२२), व्वा काममोहित कीचकराडा तिचा विश्वास 
वोटला होता, त्यामुरढे तिच्या समागमाचा विचार करीत दिव केन्हां मावच्छछ 
याच त्याला भान रादि नी (२३), दोपदी पाकरार्केत मीभसेनाकड गी 
आणि ती कल्याणी आपल्या कुर्थराज पतीनवक्छ उभी राहिटी (२४). नतर 
ती सुकेशी व्यास म्दणारीः-^ शत्रुतुपना, वै. सांगितल्याप्मारणे नृत्यशाल्ठत मौ 
कौीचकाश्चीं सेगताच टरविठे आहि ८ २५ ). रात्रीं वया चूल्य नृव्यशित तो 
कीचक एकटाच येह, तेन्दां तत्या कीचकास ठर कर (२६.),. 


१४८ . स्यार्थ-महामारत, विराटष वं कौचकव धषर्व, 


~ "^ 9" , ~ग + ०० = ग्यक 
[ण 7 


त॑ घ्तपुप्र कौन्तेय कीचकं मददर्पितम्‌ । 

गत्वा त्व नत॑नागारं निजींवं इर पाण्डव ॥ २७॥ 

दाश्च सतपुप्रोऽसौ मन्धवानवमन्यते । 

तं तवं प्रहरतां ष्ठ ददाम्मागभिबोद्धर ॥ २८ ॥ 

अश्रु दुःखाभिभूताया मम माजेस्व भारत । 

आत्मनैव भद्रं ते डुरु मानं इलस्य च ॥ २९ ॥ 
जीमसैन उवाव-- स्वागत ते वरारोे यन्मां वेदयसे प्रियम्‌ । 
न हन्य काञचदिच्छामि सहायं वर्णिनि ॥ ३० ॥ 
या मे प्रीतिस्त्वयाऽऽख्याता कीचकस्य समागमे । 
हत्वा हिडिम्बं सा प्रीतिमेमाऽऽसीदरवर्णिनि ॥ ३१॥ 
सत्यं भावरच धमं च पुरस्छृत्य बनीमि ते । 


की चकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा ॥ ३२ ॥ 

तं गहरे प्रकाशै वा पोथयिष्यामि कीचकम्‌ । 

अथ चेदपि योत्स्यन्ति ईिसे मत्स्यानपि ध्रवम्‌ ॥ ३३॥ 
कुतिपुला, तो सारध्याचा पोर गवन उन्मत्त श्नाला अषि, त नृत्यश्ारत जाऊन 
त्यास गतासु करून टक (२७). गवामुटे तो सूतपुत्र रगंधर्वासहि तुच्छ 
मानतो, यासाटीं योधश्रेष्ठा, डहावन सपास बाहेर काढवि तस याखा ८ जीव- 
लो॑तूल ) वर पटवून दे ( २८ ). मी दुःखांनीं गांजून गल्यै अर्दे, भारता, 
मक्षि अश्र - पूस आणि आपला व ॒कुरखाचा क्षिक राख. तुङ्गे कल्याण 
असो” (२९), 

भीमसेन ग्दणाटः--“ वरारोहे, तर्च येण श्यभकारक अदि. मला 

भावडती गोष्टच ठृ सगत आहस, वरवाणिनी, मी दुस्प्या कोणा- 
व्याच साहाय्याची इष्टा करीत नादौ (३०). सुंदरी, कीषकाची 
व माक्षी गांठ घाटण्यांत त मला जो आनंद दिला आस, तसा आनंद एक 
हिडिबा्ुराटा मी मारि तेन्हांच फक्त मला भ्रा होता (३१). सत्य, ग॑धू 
व धरम यांची शपथ षेउन मी तुखां सांगते की, दाने व्रत्राघुरास मारे व्याप्र- 
माणे मी कौचकाला ठार करीन ( ३२ )* अधाराच्या जागी र्विवा ठजेडत- 
( राजरोस्पण ) हि मी त्या कीचका युद्ध करीन; (मग त्याचा कड घेऊन) 
जरी मस्स्यवीर ट्द्रू खाग्डे तरी त्यांचाहि मी खस फडशा उडवीन ८ ३२ ). 


मध्याय २३- शम दष्यशारटेत लपून बसतो. ११९ 





ततो दूर्योधनं हत्वा प्रतिपत्स्ये वसुन्धराम्‌ । 

कामं मत्स्ययुषास्तां हि इन्ती पुत्रो युधिष्ठिरः ॥ २३४ ॥ 
बौपदुवाच--यथा न सन्त्यजेथास्त्वं सत्यं वै मल्छृते विभो । 

निगृढस्तवं तथा पाथं कीचकं तं निषूदय ॥ ३५ ॥ 
ममिसेन उवाच-- एवमेतत्करिष्यामि यथा स्वं भीर भाषसे । 

अद तं ्रदपिष्यामि कीचकं स॒ह बान्धतैः ॥ २६ ॥ 

अदश्यमानस्तस्याऽथ तमस्विन्यामनिम्दिते । 

नागो बिसखमिवाऽऽक्रम्य पोथयिष्याम्यहं शिरः । 

अलम्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दरराटमनः ॥ ३७ ॥ 
वेदांपायन उवाच--भीमोऽथ प्रथमं गला रात्रौ च्छन्न उपाविश्‌ । 

मृगं इरिरिवाऽदर्यः प्रत्याका इत कीचकम्‌ ॥ ३८ ॥ 


कीचकशाऽष्यलदरत्य यथाकामयुपागमत्‌ । 
तां वेलां न्तनागारं पाश्चादीसङ्गमाश्चया ॥ ३९ ॥ 


त्यानंतर मी दुर्योधनासहि ठार करून पृथ्वी तान्यांत अणीन. कुंतीपुत्र युधि- 
षि खुशाल बिराटाची सेवा करीत वसो |” ( ३४ ). 

द्रौपदी म्हणाटीः-- “समथो, मा्याकरितां तुखा ॒जर्णैकरून सत्याचा 
त्याग करावा खगणार नादी, अशा गुपपणार्नैच, परथानंदना, तं व्या कीचकराला 
मार ( ३५ ). 

भीमसेन णाकाः--“( ब, ) भित्र, तं. श्दणव्येस तसेच मी करीन, 
आजच मी त्या कीचकाखा त्याच्या बांधवांसह ठार करीन ( ३६ ). अनिंदिते, 
अधाग्या रात्रौत त्याच्या ट्टी न पृडतां मी साच मस्तक, हत्ती बेलफठ् जे 
` पायाखारीं चिरडतो, तसे चिरदून राकीन. तो दुरात्मा कीचक अम्य वस्तूर्ची 
श्च्छा करीत आहि" ( २७ ), 

वैशम्पायन म्हणायः-- नंतर रात्री भीमसेन आधीच जाऊन (न॒व्यशाढेत) 
दटून क्सछा; आणि मृगाची वाट पहात छ्पून बसर्श्या सिंहाप्रमारणे 
कीचकाची मारगप्रतीक्षा क छगढडा (३८ ). कीचक घ्या ॒दर्टेल्या 
वेन्दीं हृन्छेतुसरार नदन दौपदीच्या समागमाच्या भारो नृत्यञ्लव्ठशीं भआाला(३९). 


। 1 
५२० स्याथ -महाभारत, विराटपवं-कीचकव धप व. . 








मन्यमानः स सङ्केतमागारं प्राविश्चक्च तव्‌ । 
प्रविश्य च स तद्वेश्म तमसा सेवृतं महव ॥ ४० ॥ 


पृवांगतं ततस्तत्र भीममगप्रतिमोजसम्‌ । 
एकान्तावस्थितं चेनमाससाद स दुमैतिः ॥ ४१॥ 
शयानं शयने तत्र घ्रतपुत्रः परामृश्‌ । 

जाज्वल्यमानं कोपेन ढृष्णाधषेणजेन ह ॥ ४२ ॥ 
उपसङ्गम्य चेधेनं कीचकः काममोहितः । 
हर्षेन्मथिताचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ४३ ॥ 
प्रापितं ते मया चित्ते बहुरूपमनन्तकम्‌ । 

यत्कृतं धनरतनादथं दासी श्तपरेच्छदम्‌ ॥ ४४ ॥ 
रूपरावण्ययुक्ताभि्युवतीभिररंकृतम्‌ । 

गरदं चाऽन्तःपुरं सुश्रु कीडारतिविराजितम्‌ । 

तत्सव त्वां सयुदिश्य सदसाऽऽहयुषागतः ॥ ४५ ॥ 


ठरलेछ बेत मनांत आणीत तो त्या भरांत 7 शिला. त्यांत अगदीं 
कुट कठोख पसरला होता, यासुके दुर्मति कौचकाव्या हातीं आधीच 
तेये, येउन एकातांत बसे अप्रतिम तेजाचा भीमसेन गला 
( ४०-४१). तेर्थे दौपदीवर बलल्कार करण्याचा प्रयघ्न केल्यापुके 
(आंतल्या अत) करोधाभ्रीने धुमसत असलेल्या, पल्गावर निजटेल्या भीमसेनस 
कीचकानें हात रखावखा ८४२ ). मदनाने धुद श्चाटेल्या व्या कीचकाच चित्त 
हषीनें उच॑बदूर खगे आणि तो भीमाजवन्छ जाऊन हंसत हंसत म्हणाराः- . 
(४२) ¢ मी संपादन केरी नानाप्रकारची अपार संपत्ती मीं तुखा अर्पण केटी 
आदि. सुंदरी, मी जे ८ मंदिर ) दरन्यानि व रर्नानीं भरून टाक अषि, जे 
कटौ दासी वावरत आहित ( ४४ ), आणि खपटवण्यसपन युवतीनीं ज 
अलंकृत क्षारेटे अदि, अर्ये माकन मदिर व रतिक्रीडस शोभायमान अतःपुर, 
ह सव तुखा अर्पण करून मी घवा येथे आढ आहं ८ ४५ ). 


अध्याय २९-कीचक्‌ व भीमसेन यांचा युद्धसमागम १९१ 


'अकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगताः ज्यः । 

सुवासा द्ीनीयश्च नान्योऽस्ति स्वादः पुमान्‌ ॥ ४६ ॥ 
भीमसेन उवाच-- दिष्टया त्वं दुशेनीयोऽथ दिष्टथाऽञ्त्मानं अरच्॑ससि। 

ईटशस्तु त्वया स्पशः स्ृष्पूर्यो न किचिद्‌ ॥ ४७ ॥ 

सपश वेतिसि बिदग्धस्त्वं ामधमेषिचक्षणः 

ख्ीणां प्रीतिकरो नाऽन्यस्त्वत्समः पुरुषस्त्विह ॥ ४८ ॥ 
वैराम्पायन उवाच --इल्युक्त्वा त॑ महाबाहुभींमो भीमपराक्रमः । 

सहसोत्पत्य कौन्तेयः प्रहस्येदयुवाच ह ॥ ४९॥ 

अद्य त्वां भगिनी पापं ृष्यमाणं मया अवि । 

द्रशष्यतेऽद्विप्रतीकाश्चं सिंहेनेव महागजम्‌ ।\ ५० ॥ 

निर।बाधा स्वयि हते सेरी विचरिष्यति । 

सुखमेव चरिष्यनति सेरन्ध्याः पतयः सदा ॥ ५१ ॥ 


धश्च्या सिया  आपल्यासारखा उत्तम वक धारण करणारा सुंदर पुरुष 
दुसरा फोणीच नाही, ' अशी माजी नित्य प्रशंसा उगीच करती" (८ ४६ ). 


भीमसेन डणालः--^त्‌ सुंदर अदिस हँ भाग्य आदि, आपणच आपरी 
प्रशंसा करीत अहस हेहि उत्तम आहे. पण तल ( हट ) माश्या 
दारीराचा जो सदय होत अदि तस्ता स्यं ठू कधींहि अनुमति 
नाहींस ( ४७). तूं मोडा दिद्रान्‌ ( व विरोषकष्न ) कामशा्ञांतनिपुण 
असल्यास तुखा स्पशक्ञान उत्तम ्चटेटे अहि; आणि तुद्यासारखा लियांस 
आनंदित करणारा पुरूष या जगांत दुसरा कोणीच नादी ” ( ४८ ), 


वैशंपायन ग्हणाटाः-- असें बोदधन तो महाबलाढ्य व मोठा पराक्रमी 
कुंतीपुत्र भीम एकदम उदन मोन्यनं हंसला आणि प्दणालः-(४९) "सिहं 
ज्याप्रमाणे महागनाढा ओढतो, तसा आज तुज्ञा ह्य पवतप्राय पापी देद मी 
जमीनीवरून एरफर ओत अर्द असँ तुद्या बहिणीष्या दीस पडेल (५०). 
तै. एकदां मेखास्च ्हणजे सैर॑भी निरवि्पण फिर ठगेढ आणि तिचे पति 
सददित आनदांत राहतील + ( ५१ ). 


4 अकस्मात्‌ । त्वयाऽदं ृत इति देतोरिप्यमिप्रायः ( नी. ^ 


१२९ साथ-महाभारत, विसाटपर्व-्ीचकबधपर्व, 


चतो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु महाबलः । 

स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वरः ॥ ५२॥ 
आष्षिप्य केलचान्येगेन बाह्कोजग्राह पाण्डवम्‌ । 
बाहुयुद्धं तयोरासीत्कुद्धयोनरसिहयोः ॥ ५२ ॥ 


वसन्ते वासितहितोबेटवद्रजयोखि । 
कीचकानां तु मुख्यस्य नराणायुत्तमस्य च ॥ ५७ ॥ 


वारिसुग्रीवयोभ्रत्रोः पुरेव कपितिहयोः । 
अन्योन्यमभिसंरन्धौ परस्परजयेषिणो ॥ ५५ ॥ 


ततः सथयम्य जौ पञ्चत्षीषौविबोरगौ । 
नखदंष्टाभिरम्योन्यं भरतः कोधविषोद्धती ॥ ५६ ॥ 
वे गेनाऽभिहतो भीमः कीचकेन बलीयसा । 
र्थरप्रा्न्नः स रणे पदान्न चकितः पदम्‌ ॥ ५७ ॥ 


तावन्योन्यं समाश्िष्य प्रकषेन्तौ परस्परम्‌ । 
उभावपि प्रकाशेते प्रवद्ध दषभाविव ॥ ५८ ॥ 


नंतर त्या महाबल्व॑तारन त्याचे फुरनीं सुशोभित केरे वैस धरे, कसः 
धरताच बट्वंतांत श्रेष्ठ असटेल्या कीचकार्न ( आपले ) कस वेगाने दहिसटून 
सोडविले, भ्राणि आपल्या बाहरत ममास्त पकड्ठे, तेब्ां त्या खवष्ष्टेल्या 
दोधाचि, वसतत छतूत॒फठ्ावयास अण्ल्या हत्तिणीच्या निमित्ताने जसे 
दोन बरिष्ठ गजांमर्ये युद्ध जपत तसे बाहुयुद्ध जपटे. एक कीचकांचा अग्रणी 
होता, तर दुरुरा मनुष्यांत बलिष्ठ होता ( ५२-५४ ). वालि व सुग्रीव ह्या 
क पिश्रिष्ठ भावाप्रमा्णे ते एक्मकांवर खवदून पररपरांस जिंकण्यासा धडपड 
करू. छागे ( ५५ ). नंतर क्रोधरूपी विषानें भरटेल्या व्या वीरानीं आपले 
पंचमुखी भुजंगांप्रमाणे भासणरे हात वर उचद्धन नखानीं व दातारौ परस्परांबर 
प्रहार चारविङे ( ५६ ). बलाढय कीचकानेँ भीमावर्‌ मोठ्या जोरा प्रहार 
केला, परु तो ददनिश्वयाचा (रवार) एक पाउल्भरहि मारे सरला 
नाही ( ५७ ). ते एकमेकांशी भद्रन जेब्दां पररपरंञ्च ओदर लागे तेष्दः 
ते दोषे माजटेल्या पोव्णंसारखे दिसू खगे ( ५८ ) 


अभ्याय २२-भीम व कीचक यांच बाहुयुद्ध+ १२३. 





तयोक्षीसीत्सुपुघलः स्रहारः सुदारुणः । 

नखदन्तायुधवतोम्याधरयोखि द्योः ॥ ५९ ॥ 

अभिपत्थाऽथ बाहुभ्यां प्रत्यग्रह्णादमर्षितः | 

मातज्ग इव मातङ्ग प्रमिन्नकरटायुखम्‌ ॥ ६० ॥ 

स॒ चाप्येनं तदा भीमः प्रतिजग्राह वीयेवान्‌ । 

तमाक्षिपत्कीचकोऽथ बलेन बरिनां वरः ॥ ६१ ॥ 

तयो्ुंजबिनिष्पेषादूभयोबैलिनोस्तदा । 

शब्दः समभवद्धारो वेणुस्फोटसमो युधि ॥ ६२ ॥ 

अथैनमाक्षिप्य बरला दुहमध्ये वृकोदरः । 

धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव दमम्‌ ॥ ६२ ॥ 

भीमेन च पराश्ष्टो दुजंलो बलिना रणे । 

प्रास्पन्दत यथाप्राणं विचक्षे च पाण्डवम्‌ ॥ ६४ ॥ 

ईषदाकलितं चापि करोधाद्‌ 'दरुतपदं स्थितम्‌ । 

कीचको बलवान्भीमे जाुम्यामाकषिपद्वि ॥ ६५ ॥ 
नखे व॒ दाति हीच व्यांचीं हत्यां आदित अशा दोन वार्षाच्या 
ला््मर्णे त्या दोधांचा अतितुच्छ व मोठा दारुण संग्राम ज्ञाला (५९ ).. 
आतां हत्ती जसा गंडस्थल॑तूल मद बाहणाग्या हत्तीवर चाद जातो, व्याप्रमार्णे 
` (कीचकार्ज) वेषानें भीमावर घसखून दोन्दी हातांनीं व्यास पकडटं ( ६० ), 
लगेच ध्या वीर्यश्चाटी भीमानेहि व्यास धरर. बटाढयांत भ्रष्ठ अशा कीचका व्यास 
जोरार्ने हांसडरं ( ६१ ). व्या युद्धात त्या दोघां बख्वतव्या दंड थोपटण्यामुके, 
मंब पुटं छगल असतां जसा रन्द्‌ हातो तसा भयंकर ब्द होऊं खगा 
(६२), नंतर भीमसेनार्न व्यास्त त्या षराच्या मध्यमागीं खाली ( फस्सीवर ) 
` जोराने पादन, प्रचंडवायु बृक्षास हाख्वितो त्याप्रमाणे व्याप्त तो घोदं खगछा 
( ६३ ). त्था बाढ भीमसेन्ने युद्धात त्या दुक्त घुस, तेषां ्यर्ने 
आपल्या शक्तीप्रमाणे दम धरङा, आणि प्राडपुत्र मीमसेनास ओढठे ८ ६४). . 
त्याने भीमास योसे वांकर्ि्टे, तेन्हां तो पुनः ववेषानँ सत्वर उभा 
राहिला, पतु बलाढय कीचकने त्यास गुडष्यांवर खारी पाड ८ ६५ ,. 


१ दुतपदं-चक्ितस्थानं यथा स्यात्तया स्थितं ( नी, ). अर्थं स्पष्ट छेत माही. 


पातितो वि मीमस्तु कीचकेन बीसा । 

उत्पपाताऽथ वेगेन दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ६६ ॥ 

स्पद्ेया च बलोन्मत्तौ तावुभौ प्रतपाण्डबौ । 

निर्शीथे पयंकर्ैतां बिनौ निने स्थले ॥ ६७ ॥ 

ततस्तद्धवनं शेष प्राकम्पत सुहु; । 

बलवश्चापि सङ्करुद्धाबन्योन्यं प्रतिगजंतः ॥ ६८ ॥ 

तलाभ्यां सतु मीभेन वक्षस्यभिहतो बली । 

कीचको रोषरसन्तप्तः पदान्न चरितः पद्र्‌ ॥ ६९ ॥ 

हते त॒ सतं वेगं सहित्वा वि दस्सदम्‌ । 

बादहीयत तदा श्रतो भीमबलादितः ॥ ७० ॥ 

तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबलः । 

वक्षस्यानीय, वेनेन मर्मरदेन षिचेतसम्‌ ॥ ७१ ॥ 

क्रोधाविष्टो विनिश्वस्य पुनथेनं वृकोदरः । 

जग्राह जयतां शरेष्ठः केशेष्वेव तदा भुशचम्‌ ॥ ७२ ॥ 
पण बल्य कीचकाने भूमीवर पाडटेला भीम दंडधारी यम{सारखा ताड्कन्‌ उडी 
मारून उभा राष्िछा (६६). ते शक्तीने उन्मत्त क्ञारेरे बछाढय कीचक व भीम 
मध्यरात्री व्या भिजेन स्थलीं मोक्या स्पर्ेनें एक्मेकांस ओदर गले ८ ६७ ) 
त्या योगाने त मजवूत गृह वारवार्‌ ह।दरू छागे, आणि ते संतप्त डे 
वीर एकमेकांवर ओरं खगे ८ ६८ ). भीमानें कीचकाच्या छातीवर दोन्दी 
हातानीं चपराक लगावली; परंतु रागानें संतप्त आटे कीचक जग्या- 
वरून पाऊलभरदहि हटा नाही ८ ६९ ), या जगांत सहन करण्यास्त कठीण 
आप्केा भीमाचा वेग कीचकानें दोन षटकांप्यत सदन केल्यावर, भीमाच्या 
जोराच्या प्रहारानीं त्याची राक्ते क्षीण होऊ रग (७०). तो बख्द्धीन 
ञञाल्म अदि असे पाहून, बलाढय भीमसेने त्यास छातीवर मुरडन, तो बेदयुद्ध 
टा असतां त्याच मदन कटे ("७१ ). त्या विजयिश्चष्ठ भीमसेन 
रागाच्या भरांत सुस्कारा टाकीत व्याची शड। पुन्हां ष्ट धरटी (७२) 


[1 -*-------~-------- -~ 


१ वक्षस्यानीय भानत मुप कत्वा ( नी, ). 


अध्याय २२-भीमसेनाकहन कौवकाचा वध, १५५. 


गृहीत्वा कीचकं भीमो विरराज महाबलः । 
शारः पिशिताकाङकी गृहीत्व महामृगम्‌ ॥ ७२ ॥ 


तत एनं परिभान्तश्ुषलभ्य वृकोदरः । 

योक्रयामास बाहुभ्यां पशं रशनया यथा ॥ ७४ ॥ 
नदन्तं च महानादं भिन्ञेरीसमस्वनम्‌ । 
भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम्‌ ॥ ७५॥ 
प्रगृह्य तरसा दोभ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः । 
अपीडयत कृष्णायास्तदा। कोपोपश्नान्तये ॥ ७६ ॥ 
अथ तं मप्रसवौङ्गं व्याविद्धनयनाम्बरम्‌ । 

आक्रम्य च कटीदेशे जाञुना की चकाधमम्‌ । 


अपीडयत बाहुभ्यां पड्युमारममारयद्‌ ॥ ७७ ॥ 
ते विषीदन्तमाज्ञाय कीचकं पाण्डुनन्दनः । 


भूतले भ्रामयामास वाक्य चदञ्ुवाच ह ॥ ७८ ॥ 


महाबलिष्ठ॒ भीमसनान जेन्हां कीचकराखा उचर्टे, तेन्हां मांस खाण्याच्या इच्छेने 
मोठे सावज पकडटँं असतां वाध जसा शोभतो तसा तो बलवान्‌ भीम रोभू 
लागटा ( ७३ ). नंतर हा अगदौ थकरून गडा अहिं अरस जाणून, दोरीन प्रु 
घट बांधावा ्याप्रमार्णे भीमनें त्यास आपल्या बाहनीं जखन टाक (« ४), 
आणितो व्याखा पुष्क्क वेक गरगर्‌ पफिरवीत राहिखा. व्या वेढीं कीचकः 
फुट्टेल्या नगान्यासारल्या आवाजाने फारच मोक्यान ओरडत होता, आणि 
बेभान श्ाटा होता तदै धडपड करीत होता (७५ ). द्रौपदीचा कोप शात 
करण्यासादीं भीमाने दोन्ही हातनीं एकदम व्याचा गदा ध्न जोराने 
 दाक्छा ( ७६ ). नंतर, व्यार्चै सवं शरीर भग्र होऊन टेकते बाहेर अरे 
अदित व वच्रंहि गढ्छाटी आहित अरा व्या अधम कीचकाच्या कमरेवर गुडा 
देउन, ( यज्ञेय ) पश्यूस मारतात व्याप्रमा्णे दोन्ही हातांनी दावून त्याने व्यास 
ठार के ( ७७ ). कीचक मूच्छित होत अहिम पाटन पाडुपुत्रान त्यास 
मुश्वर गडबडां फिरविले ब है वाक्य उश्वारड;ः-- (७ ८)“ (दुसव्याच्या) मार्येचा 
अपार करणाव्या व रैरीस काव्धाप्रमार्णे सल्णाप्या या कीचकाला ठार 


ध सार्थ महाभारत, विराटपर्व -दीचकवधपर्वं , 


अद्याऽ्हमगरणो भूत्वा भरातुरमायापहारिणम्‌ । 

शान्ति ठम्धास्मि परमां हत्वा सरन्पिकण्टकम््‌ ॥ ७९ ॥ 
इ स्येवथुक्त्वा पुरुषप्रीरस्तं शीचकं क्रोधपरागनेत्रः 
आस्ञस्तवक्गामरणं स्फुरन्तयुद्भरान्तनेत्रं व्यसुधुत्ससजे ॥८०॥ 
निष्पिष्य पाणिना पाणि सन्दष्टष्पुटं बरी । 

समाक्रम्य च सज्रद्धो बरेन बलिनां वरः ॥ ८१ ॥ 
तस्य पादौ च पाणी चश्िरो ग्रीवां च सर्वैश 

काये प्रवेशयामास पञ्ञोरि पिनाकष्क्‌ ॥ ८२ ॥ 

तं सम्माधेतसवङ्कं मांसपिण्डोपमं कृतम्‌ । 

कृष्णाया दद्येयामास मीमसेनो महाबरुः ॥ ८२ ॥ 
उवाच च महातेजा द्रीपदीं योषितां वराम्‌ । 

पदयैनमेहि पाश्वालि काञुकोऽयं यथा कृतः ॥ ८४ ॥ 
एवमुक्त्वा महाराज भीमो भीमपराक्रमः । 

वादेन पीडयामास तस्य कायं दूरारमनः ॥ ८५ ॥ 


-मारून व आज भावाच्या छणांतून सुक्त होऊन मी दान्त क्षारं ” ( ७९ ) 
याप्रमार्णे बोद्धन ऋोधान डोके खर ज्ञार्ल्या पुरुषश्रेष्ठ मीमा्नँ व्यास गतप्राण 
करून सोढ, प्यवेव्ठी कीचका डे फिरिविके हेते, त्याचं वसै व अकार 
अस्तान्यस्त क्ञट्डे हेते व तो तडफडत हेता ( ८० ). (मग ) त्या संतप्त 
ज्ञाठेल्या अआतिबलाढथ मीमतेनानें हातावर इ।त चोदन, दात ओठ खाऊन 
आणि त्याच्या छर्तीवर बसून, पिनाकपाणि ( केकर ) व्याप्रमा्णे पचे मर्दन 
करतो, त्याप्रमाणे कीचकाच पाय, हात, मान, मस्तक करे सप्र 
अवयव जोराने त्याच्या पोदांत चिगून दक्ठे ८ ८१-८२ ). महाबराढब ` 
-मीमसेनाने त्याचे सवे शरीर धुसदधन स्याच। केवट मांस्ताचा गोढा करून 
-टाकठेढा प्रौपदीख दाखव्डा (८३ ). आणि तो अतिहाय तेजसी 
-भीम ज्ियांत वरिष्ठ असरेल्या दौपदीस म्हणालाः- “ पांचाछि पे, ह्या 
विषयरुपटाज्नी करी अवस्था केडी अहि पहा "” ( ८४ ). महाराजा, असे 
-म्हणुन स्या भीमपराक्रमी भीमसेनाने त्या दुष्टाच शारीर पायनं तडि (८५५) 


अध्याय ९२-द्रौपदौ् संन व कौचकवधाचीौ प्रबिधि, ` १२७ 





ततोऽत्र तत्र प्रज्वास्य दशैयित्वा तु शीचकष्‌ । 
पाञ्चालीं स तदा वीर इदं वचनमव्रवीत्‌ ॥ ८8 ॥ 
प्राथेयन्ति सुकेशान्ते थे तवां शीरयुणानि ताम्‌ । 
एवं ते भीरु वध्यन्ते कीचकः शते यथा ॥ ८७ ॥ 
तक्त्वा दुष्करं कमै कृष्णायाः प्रियध्ुचमम्‌ । 

तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य वै चमम्‌ ॥ ८८ ॥ 
आमन द्रौपदीं कृष्णां धिप्रमायान्महानसम्‌ । 
कीचकं घातयित्वा पु द्रौपदी योषितां वरा । 

्रहृष्टा गवसन्तापा सभाषालानुबाच ह ॥ ८९ ॥ 
कीचकोऽयं हतः रेते गन्धर्वैः पतिभिमैम । 
परक्ञीकामतम्मत्तस्तत्राऽऽगच्छत परयत ॥ ९० ॥ 
तच्छत्वा भाषितं तस्या नतनागाररक्षिणः । 


सहसैव समाजग्धुरादायोल्काः सहसः ॥ ९१ ॥ 

ततो गत्वाऽथ तद्धेहम कीचकं विनिपातितम्‌ । 

गतासु दद्छ्ुभूमौ रुधिरेण सथुक्षितम्‌ ॥ ९२ ॥ 
-मग तेय विस्तव पेट्वून ८ व्याच्ा उजेढांत ) कीचकाकंडे बोट दाखवृून तो 
वीर्‌ द्रीपदीस व्यवेन्दीं ्हणालमः-८&). ““ सुंदरी, सीर व युणवती असा 
तुश्चा जे अभिकाष धरती, ते से, भीर, हा कीचक हरछ† शोमत अदि तसे 
मारडे जातीक” (८७), अरस ते दुषेट काम करून त्थान क्रष्णेचा उक्कृ् मनोरथ 
परिपणे केख आणि याप्रमाणे कीचक्राटा ठार केल्यावर ८ का वेक ) 
त्याचा राग शंत श्नाला ( ८८ ). नंतर द्रौपदीचा निरोप धेन तो 
त्रे पाकरत निघून गेडा. ज्ञियांत श्रष्ठ असञेल्था दरौपदीच्या अगाची 
जी आग ज्ञाढी होती, ती कौचकाचा घात करविल्यावर शांत श्चाठी, तेशां 
ती हर्षमरित होऊन व्या नृ्यश्िष्या रखवाठ्दारांस ( काक मारून ) 
-म्हणारीः-( ८९ ). “ मक्षि पति गेधवे यानीं परल्ञीविषयी कामतुर 
लेढा हा कीचक मारून टाकिठा आदि. तें या आणि पाद्या |” ( ९० ). 
तिच ते भषण रेकरून नुत्यशाेे रक्षक ख॑डबद्रन जागे होऊन इर्ते माटी 
 नेउन गोका प्ले (९१). मगतेव्या नूयशेत गेढे, तों कीचकर्च 
स्वै अग रक्तन मावे असून तो ते्थै गतप्राण होऊन भुद्वर 
ढया भदे, अस व्याष्या दृष्टीस पडे ( ९२ ). 


१२८ सार्थ-महाभारत, बिरारपर्वं-कौचकवधपर्व 


~~~ 
-~---~---~------------ - ~~~ 


पाणिषादविहीनं तु दष्ट च व्यथिताऽभवन्‌ । 
निरीक्षन्ति ततः स्वं परं विस्मयमागताः ॥ ९३ ॥ 
अमानुषं रत कम तं षट विनिपातितम्‌ । 
क्राऽस्य ग्रीवा क्र चरणो क्र पाणी कर हषिरस्तथा । 
इति स्म तं परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा ॥ ९४॥ [ ७५७० ] 
इति श्रीमहाभास्ते शातसाहस्म्यां संहितायां वेयासिक्यां विरारपवेणि 
कीचकवधघपवीणि कचकवधे द्ाविदहणेऽध्यायः॥ २२॥ 
पण त्याचे हात व पाय नासे अ्लटेले पाहून त्यांसि मोदी भीति वाटी. ते 
सररनण व्यामुरढे आश्वर्यं चित होउन व्याकड निरखून पाहू खग्डे ( ९२ ). 
अस्ताव्यस्त पडचटेल्या कौचकास पाहून “हं कमं तर मनुष्यान केले दिसत 
नाही-याची मान कोटे आहि £ हात कोटं अहित ? आणे पाय व मस्तक तरी 
कोटे अहि ? ८ खरोखर ) याला गंघर्वानीच ठार केठे असावे, "” असे ते 
व्यवि््टी म्णू लगे ( ९४ ). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विराटपव\तील कीचकवध-उपपवात कीचकाच्या 
वधाविष्यीं २२ वा अध्याय संप्रला, 





अध्याय २२ 


[ उपकीचक कीचकास द्रोपदीसश जाण्यास घेऊन जातात, द्रोपदी पतीना धांवा 
करते; भीम उपकीचका सहि मारून द्र।पदौस सोडवितो. ] 


वेराम्पायन उवाच-- तस्मिन्काले समागम्य सरवे तत्राऽस्य बान्धवाः 
रुरुः की चकं दृष्टा परिवायं समन्ततः ॥ १ ॥ 
सरवे संषष्टरोमाणः सन्त्रस्ताः प्रय कीचकम्‌ । 
तथा सम्मिन्नसवाज्गं कूम स्थल दवोद्धतम्‌ ॥ २॥ 


वेशपायन म्हणाखः-शतक्या.अवधीत कौचकाचे सर भाऊ तेथ येउन 
कीचकाडा गराडा घान व्याकडे पाहून रद्र गले ८ १ ), स्थटावट्‌ ओद- 
टेल्या कांसिवाचे अवयव जसे त्याच्या पोट टुप्त ब्हावेत, तसे कीचकाचे अवयव 
आतल्याभंत चिणलेठे पाहून भीतीने सोच अंगास कांटा उमा राहिड (२). 











~ => - ~ ~ ~ = ~~ = < 


विर्‌ाटप 





। (त 














रय दौर 


अध्याय २३ ~ कीचकाबरोबर द्रौपदीख जाढष्याची बका १२९ 


पोथितं भीमसेनेन तमिन्दरेणव दानवम्‌ । 
सैस्कारयितुपिच्छन्तो बहिर्न प्रचक्रुः ॥ ३॥ 
ददृशुस्ते ततः इृष्णां घरतयपुत्राः समागताः । 
अद्रा्ाऽनववाङ्गी स्तम्भमारिङ्गय तिष्ठतीम्‌ ॥ ४ ॥ 
समवेतेषु सर्वेषु तामूचुरुपष्णेचकाः 

हन्यतां शीघ्रमसती यत्छरते कीचको हतः ॥ ५॥ 
अथवा नैव हन्तव्या दह्यतां कामिना सह । 
मरतस्याऽपि प्रियं कार्थं घतपुत्रस्य सवथा ॥ ६ ॥ 
ततो विराटमूचुस्ते कीचकोऽस्याः कृते हतः । 


सदहाऽनेनाऽद् दचेम तदनुज्ञातुमहे ॥ ७ ॥ 

पराक्रमं पु सूतानां मत्वा राजाडन्वमोदत । 

सैरन्ध्न्याः घछतपुत्रेण सह दाहं विशाम्पतिः ॥ ८ ॥ 

तां समासाद्य वित्रस्तां ृष्णां कमललोचनम्‌ । 

मोघ्चुद्यमानां ते तत्र जगृहुः को चका मशम्‌ ॥ ९॥ 
ङ्द दानवाठा तुडवतो व्यप्रमर्णेँ तुडविर्ल्या त्या कौचकाला, दहन- 
संस्कार करण्यास्ा्टी ते बहिर काद्र लग्टे ( २ ). इतक्यात तेरथ 
जवठच एका खांबास ठेकून उमी असट्खी सुंदरी दोपदी त्याच्या शषटीस 
पडली ( ¢ ). त्या जमटेल्या कीचकाच्या भावापैकीं कोणी म्हणडेः-“ या 
पापिणीस स्वकर मारून टाका. कारण हिव्यामुक्च कीचकाचा तध 
्ञाखा ? (५ ), ८ दुसरे महणाठेः- ) “ हिला मारूं नये, कीचकं शिन 
वर टुन्ध ्लाला होता, तेव्हां व्याच्याबरोबर्‌ शिखि जान टका; ( कारण ). 
मृत ््ल्या सूतयुत्राचे मनोरथ सरव॑प्रका पूण करणे है आपं कर्तव्य 
आद्र? (६ ). नंतर ते विराटास म्हणारेः-““हिजमुटे कीचक - मारडा गेला 
तेष्दां ओम्दी आज हिदि व्याच्याबरोबरच जाद्न ट `तौ; तरी भाम्डांस . 
परवानगी असावी” ( ७ ). ( वया ) सूतांचा पराक्रम प्यानांत आगून क्री 
कावरोब्र सैरभीचै दहन करण्यास प्रजेचा पाठक विराटराजा यने अनुमोदन ` 
दिं ( ८ ), ( तरीं ) कमट्नयना द्रौपदी भयभीत होऊन तिला मूर्ध 
( अधैवट ) षरे असतां, सूर्तानीं तिखा धट भरटे ८ ९ ) 

खा, भा. ९ 


१३०. सार्थ-महामारत, बिरादपर्व-ीचकव घपर्ब, 
ततस्तु तां समारोप्य निबद्धथ च सुमध्यमाम्‌ । 
जगमुरुचम्य ते सर्वे इमश्षानाभिगुखास्तदा ॥ १० ॥ 
हियमाणा तु सा राजन्द्तपुत्रैरनिन्दिता । 
परक्रोशज्ाथभिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती ॥ ११॥ 
ीपचुवाच- ज्ञयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयष्टलः । 
ते मे वाचं विजानन्तु द्वतपुत्रा नयन्ति माम्‌ ॥ १२॥ 
येषां उयातलनिर्षोषो भिस्फूभितमिवाऽछनेः । 
व्यभ्रुयत महायुद्धे भीमषोषस्तरस्विनाम्‌॥ १३॥ 
रथघोषश्च बलवान्गन्धवीणां तरस्विनाम्‌ । 
ते मे वाच॑ विजानन्तु पतपुत्रा नयान्ति माम्‌ ॥ १४ ॥ 
जैरास्पायन उवाच-- तस्यास्ताः कृपणा वाचः इृष्णायाः परिदेषितभ्‌। 
रुतवेवाऽभ्यापतद्धीमः श्चयनाद्तिचारयन्‌ ॥ १५॥ 
ओमसन उबाच--अहं प्रेणोमि ते वाच॑ स्वया सैरन्पि भाषताम्‌ । 
तस्मात्ते सुतपूत्रभ्यो भयं भीर्‌ न विद्यते ॥ १६ ॥ 
जंतर त्या सुदरीस तिरडीवर धान व नीट बांधून तिला उचद्धन षेउन ते 
सवैजण स्मरानाकंडे जाऊं रागडे ( १० ). राजा, यप्रमा्णे त्या निरापराषी 
दौपदीढा ते बरेच नेऊँ कागठे तेन्डां, ती पतित्रता सनाथ असून नाथाचा धांवा 
करीत मोग्यानँ भाक्तो कक लागी ( ११ ). | | 
द्रौपदी .णाटीः--“ जब, जयेत, विजय, जयत्सेन ब जयद्वङ हे माश्ष्या 
गरण्याकडे खक्ष देवोत. हे सूतपुत्र मला नेत भदित ( १२ ). श्या बख्वान्‌ 
गैष्बाची भयैकर गर्जना, मेषांभ्या गडगडायाप्रमा्णे तल ( शन्द ) व प्रपयचेचा 
( रणत्कार ) महायुद्धामरयं रेदं येत असे (१३), भणि भ्या केगवान्‌ गेषवांचा 
भ्र्चंड श्थोष देदू येत असे, यानीं माश्या श्चा भरोन्यांकडे लक्ष पुखाप, 
सूतपुत्र मखा (जाटप्वास) नेत भदित |” ( १४ ). 
वैश्ंषादन णाडाः-- द्रौपदी तै दीन भाषण ब विष्डकणे रेकतांच 
भीमसेन भपरणावरून ठटून विचारं न करतां तिभ्याक्डे धावा ( १५). 
सीमसेन णाडाः--“ सैरमी, वङ्गे बोरे मरा रेदं येत नाहे, तेव्डा, 
कतरि, ( भातां ) तु सूतपतरापासू भीति नाही” ( १६ ). | 


अध्याय २ ३-गंबवैवेधाने भौम स्मश्षानाकडे जातो. १३१ 





न्वेद स्पायन - 9.10. 9 
इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजनुम्भे जिषां सया । 
ततः स व्यायतं कत्वा वेषं विपरिवस्यं च ॥ १७ ॥ 
अहारेणाऽभ्यवस्वन्ध निजंगाम बहिस्तदा । 
स भीमसेनः प्राकनारादारुष् तरसा दमम्‌ ॥ १८ ॥ 
इमशानाभिघ्रुखः प्रायाधत्र ते कोचका गताः । 
स लङ्घयित्वा प्राकारं निस्सुत्य च पुरोत्तमात्‌ । 
जवेन पतितो भीमः घ्रतानामग्रतस्तदा ॥ १९ ॥ 
चितास्षमीपे गत्वा स तत्राऽपदयद्नस्पतिम्‌ । 
तालमात्रं महास्कन्धं मूषेशुष्कं विशाम्पते ॥ २० ॥ 
तं ८ पक्रम्य बाहुभ्यां परिरम्य च। 
स्कन्धमारोषयामास दश्चन्यामं परन्तपः ॥ २१॥ 

स तं वृष्यं दश्चव्यामे सस्कन्धविटयं बरी । 
्रगृद्याऽम्यद्रवत्य्रतान्दण्डषाणिरिवाऽन्तकः ॥ २२ ॥ 
तस्याऽथ न्यग्रो धाश्वत्थर्किन्ुकाः । 

भूमौ निपतिता वृक्षाः सदशस्तत्र शेरते ॥ २२ ॥ 

वैषपायन दणाङाः-- अस बोदन स्या महाबणिष्ठाने व्यांमा ठर 
मारण्याग्या ज््छेनै जंभ दिडी, भणि जरा आकेपिटे देऊन केष पाड्टस. 
{ गंषवीसारखा केखा ) ८ १७ ). नंतर अद्रारान खाकी उडी मारून तो बहिर 
पडला. नतर तटावरून वेगाने एका बृक्षावर्‌ चदून (सवै भषरोकन कंडन) 
(१८), तो स्मशानाकडे तोंड कर्न चाद्धं लागा, जिकंडे ते कीचक गेके 
डते तिकडे, तट ओलंहन भाणि त्या उक्कृष्ट नगरावूत निसटन तो भीम काते 
सूतांच्या पुं चितेच्या जबक जाऊन उभा राहिला. तेथे एक वृश्च व्फाच्या 
दृष्टीस पडला, राजा, तो ताडाएवढा ठच अपून, व्यास मोठमोग्या खांषा होत्या 
च त्याचा रडा वादन गेखा शेता ( १९-२० ), व्या प्रतपने श्तीपमाणे 
त्याच्याजवक्छ जाउन व हतांनीं प्यारा विकला माख्न तो दहा बाबा ठंशीचा 
वृक्ष ( उपटून ) खांयावर टाकडा (२१), तो दावांबां छबीचा वृक्ष छंडाव 
शाखांसह ( खां्ावर ›) षेउन तो बलवंत मीमसेन दंडधारी यमासमान सूतांक 
धवला ( २२ ). व्यावेीं त्याष्या भयंकर मांज्याभ्या वेगाने ( भाजबायुखे } 
-चढ, पिपक, पक्स मोदन भूमीवर पडठे भाणि तेये व्याच हग कदे (९३). 





१३२ सार्थ-मदाभारत, निराटपर्व-कौनकवधववं, 





त॑ रिहमिव सङ्क्रुद्धं शटा गन्धवमामतम्‌ । 

वित्रेसुः स्वश खता षिषादभयकम्पिताः ॥ २४ ॥ 

गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम्‌ । 

सैरन्धी च्यतां शीघं यतो नो भयमागतम्‌ ॥ २५॥ 

ते तु दृष्टा तदाऽऽविद्धं भीमसेनेन पादपम्‌! 

विष्ठच्य द्रौपदीं तत्र प्राद्रबश्गरं प्रति ॥ २६ ॥ 

द्रवतस्तांस्सु सम्प्रक्य स बजी दानवानिब । 

शतं पश्चाधिकं मीमः ्राहिणोचधमसादनम्र ॥ २७ ॥ 

वृृणेतेन राजेन्द्र प्रमन्ननसुतो बली । 

तत अश्वासयल्छृष्णां स विषयुच्य विक्षाम्पते ॥ २८ ।, 

उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं तत्र द्रौपदि । 

अश्रुपुणैघुखीं दीनां दूर्र्षः स वृकोदरः ‰ ९ ॥ 

एवै ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां द्धिश्यन्त्यनागसथ्‌ । 

प्रहि स्वं नगरं डृष्णे न भयं विद्यते तव ॥ ३० ॥ 

अन्येनाऽहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम्‌ ॥ ३१ ॥ 
नो सिहासास्ा चवताद्ून येत असतां व्यास पाद्रन हा गंधर्वचः 
आखा अपं सूतां वाट, ते भयाने व पश्वात्तापाने थरथर कांपू खगे आणि 
सरव तद्दे त्रस्त क्ञटे (२४). (ते दण रागे ):- “हा बलाद गंधर्व 
सेततापून दृक्ष उगारून येत आहे, जिच्यामुकै आपणावर ह मेो्देच संकट आज 
अहे प्या सैर्नीस स्वकर सोडा ” ( २५ ). भीमाने वृक्ष उगारटेला पाहून ते 
द्रौपदी तेथेच सोद्भन शराकंडे पदर खगे (२६). परंतु, ते पठत भादेत असे 
पाहताच, . वज्रधारी ( ईद ) दानवांची कत्त करतो त्याप्रमाणे त्या भीमसेननि 
त्या एकदपांच सूताना यमसदनास् पाठविे ( २७ ), रार्जदरा, बाढ वायु- 
प्र मीमार्नि त्या दृक्षने ध्याना ब्लोडपून ठार केर, नंतर, राजा, व्यान. 
ङृष्णेस मोकट्टी करून तिच सांचन केरे ( २८ ). आणि डके पाण्याने 
भरू न येउन अगदीं दीनवदन ्रलेल्या द्रौपदीस् तो अर्जक्य महाबाहू दृकोदर 
मणाटः-( २९ ), “ भीर, ते निर्दोष असतांना तखा जे ङे देतात ते 
असे ठार केडे जातात, कृष्णे, त. छ्वकर्‌ नगरांत जा. तुखा आतां भय नाहं 
(३० ). मी दुसम्या वाटेनं विराटाच्ा पाकराकेस जातो ” ( ३१). 


अण्थाज २३-भीमाच्या इस्तं १०५ कनकांसा बध, १९३ 


वैशम्पायन उवाच--पाधिकरं तं तच्च निहतं तेन भारत । 
महावनमिव च्छिन्नं शिष्ये विगरितद्रुमम्‌ ॥ ३२ ॥ 
एवं ते निहता राजञ्च्छतं पश्च च कीचकाः । 
स च सेनापतिः पूरव॑मित्येतत्छतषट्शतम्‌ ॥ ३३ ॥ 
तदृषटर महदाश्चर्यं नरा नायं सङ्गताः । 
विस्मयं परमं गत्वा नोचुः किश्चन मारत ॥ ३४ ॥ 
इति भीमहाभारते शतसादख्यां संहितायां वैयासिक्यां किसर पर्वणि 
कीचकवधपवोणि ्रयोर्विशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ 
बश॑पायन गणाः राजा, रानची तोड श्ञारी असतां व्फंतील दे 
आडवीं पडतात, व्याप्रमार्णे ते एकररैपांच सूतपुत्र वेधं त्याने मारून पाउडे (३२). 
रजा, अशा प्रकारं मारके ते एकश पाच कीचक आणि पूरी ठर केच 
तो सेनापति मिद्ून ( एकंदर ) एकर्शे खह। सूत रशे (२३२). ते मेरे 
आश्वयै पाहून, तेथं जमख्ल्या सिधा व पुरर अध्येत विसय चकित ज्ञाह्पादुडे, 
भारता, कादींच बकरे मर्हीत ( ३४ ). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विराखपर्वौतर्मत कीचकवध-उपपवतिलि 
२३ व। भध्याय समाप ब्लाक, 
अन्याय २४ 
[ कीचकाची उत्तरक्िया; दोपदीस राजवाब्यातून निघून जाण्याचा निरोप; 
बृद्ठेचा व द्रौपदीचा संवाद. ] | 


0 नि नि नि नि 


वैरास्पायन उवाच- ते दष्टा निहतान्घतान्राज्ञे गत्वा न्यवेदयन्‌ । 

गन्धर्वैनिहता राजन्छतपुत्रा महाबराः ॥ १ ॥ 

यथा वज्ेण॒ तर दीर्णं पवेतस्य महच्छिरः | 

व्यतिकीणौः प्रह्दयन्ते तथा व्रता महीवले ॥ २॥ 

वैशच॑पायन ग्हणलाः-~ सूत मार्ढे गरड पादन त्या ठोकानीं राजाकडे 

जाऊन कठ्व्डिः--“ राजा, महाबराढय सूतपुत्र (कीचक) गंधर्वौनी। ठार केे 
भदित (१). व्याप्रमधणे वन्राच्या प्रहारानें पवैताच प्रचंड शिखर तुदन्‌ पड 
असते, त्याप्रमाणे (१०६) सूत जमिनीवर चो्छीकडे पडले दिप्त अदित (२). 


१९७ सार्द-महाभारत, तिरायपर्ब-कौयकवधवर्ष, 


भिरन्धरी च विश्ुक्ताऽसौ पुनरायाति ते गृहम्‌ । ि 
सर्वं संशयितं राजम्नणरं वे भविष्यति ॥ २॥ 


 यथारूपा च सैरन्ध्री गन्धवा महाबलाः । 
पंसामिष्टथ विषयो भैथुनाय न सशयः ॥ ४॥ 
यथा सैरन्पिदोषेण न ते राजाभेदं परम्‌ । 
विनाश्चमेति वै श्चिग्रं वथा नीतिर्विधीयताम्‌ ॥ ५॥ 
तेषां ;तदचनं श्चवस्ना बिराटो बादहिनीपतिः' । 
अघ्रवीत्कियतामषां घूतानां परमक्रिया ॥ ६ ॥ 
एकास्मिशेव ते सरवे सुसमिद्धे हृताशने । 
दद्यन्वां कीचकाः शीध्रं रेगेन्पैथ सर्वशः ॥ ७ ॥ 
सुदेष्णामन्रवीद्राजा महिषीं जावसाध्वतसतः । 
वैरन्परीमागतां ब्रूया ममेव वचनादिदम्‌ ॥ ८॥ 


गच्छ सैराभ्धि भद्रं ते यथाकामं वरानने । 
बिभेति राजा सुश्रोणि गन्धर्वेम्यः पराभवात्‌ ॥ ९॥ 


भाषि ती रेर॑भी मुक्त हाउन पुनः तुक्य गृहाकडे येत आदि. पण राना, 
तर्च सप्र नगर सेकटांत पडेछ ८ २ ). सेर॑घ्री मोटी रूपवती अदि आणि गेधमै 
महाक्छाढय अहित. तसेच पुरषांना विषय हा इष्ट असून सरीसंमोगाकडे त्यांच्या 
मन्वा ओद़ा असतो, यांत संशाय ना (४). तेव्हां, राजा, सेरभीच्या दोषाुरै 
ङ््था या राहराचा ना होणार नाहीं असी तजवीज ल्वकट्च कर ” (५). 
त्वच त भाषण रेकून सैन्याचा मार्क विराट याने व्यान सांगितरें कीं, (श्रथ 
य़ सूर्वाची उत्तरक्रिया करा (६). एकच मोटी चिता चांगटी पटवून स्यात सर्ब 
कौष्वकाचे स्वकर दहन करा आणि त्यांच्या बरोकर रल व सुगधि व्र््येहि तीत 
न्दा! (७). (नतर) तो भयभीत श्चाटेखा राजा घदेष्णा राणीस 
ग्हणाढाः-““ भरी आरी म्हणजे तिका माञ्ा असा निरोप सग कीं कैरी, 
कुचचै कल्याण असो, घुंदरी, तुला वटे तिकडे वै जा, ( कारण ) 
छंदरी, गषव भापठा नाश करतीर अरौ राजाला भीति वाटते ( ८-९ ). 


१ वाहिनीपति शषटद यथं सेनापति या अनं वेगे योग्य नाही. सेनेचा अधिपति 
खच् जसत्यानें त्यये कर्तव्य सेनानायकाची क्रिया करविण्याचें हेते, 





णी 





भ, २४-दोपर्दाची ब भौमाची पुन भे, १२५. 


न हित्वौद्त्से वक्तुं स्वयं गन्धधैरकषिताम्‌ । 
ब्वियास्त्वदोषस्तां वन्ुमतस्त्वां प्रनवीम्यहम्‌ ॥ १०॥ 

वेश्च(पायन उवाच-- अथ शक्ता भयात्कृष्णा दतपुत्राभेरस्थ च । 
मोक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं प्रति ॥ ११॥ 


त्राितेव मृगी बाला शादैरेन मनस्विनी । 
गात्राणि बाससी चैव प्रक्षाल्य सरिठिन सा॥ १२॥ 


तां दृष्ट्रा पर्षा राजन्प्राद्रबन्त दिशो दश्च । 

गन्धवांणां मयत्रस्ताः केविदृषटा न्यमीलयन्‌ ॥ १३॥ 
ततो महानसद्वारि भीमतेनमवस्थितम्‌ । 

ददशे राजन्पाश्चाखी यथा मत्त महाद्विपम्‌ ॥ १४॥ 
तं विस्मयन्ती रनकैः संज्ञाभिरिदमन्रधीत्‌ । 
गन्ध्ेराजाय नमो येनाऽसिमि परिमोचिता ॥ १५॥ 


सेरी यकप्यास योग्य असर्ताहि, मी (राजा) तखा ( "जा! अ ) 
सांगण्यास धजत नाही, कारण धवे तिच रक्षण करीत अहित; ( तुठा ) 
लीला { सुदेष्णडा ) मान तिला (असे ) सांगण्यास दरकत नाहीं;-असे राजनं 
सांगितल्यावरून मी तुला सांगत आह › ( १० )." 


वैशय॑पायन ्दणालाः--आतां मीमसेनान सूतपुत्राचा संहार करून योड- 
विल्यामुे भयमुक्त श्ेटी दरौपदी नगरांत गेटी ८ ११ ). वाधापासून भय 
पावलेल्या हरिणिीग्रमाणे त्रस्त श्रचेल्या त्या शाहाण्था द्रौपदीं पाण्याने भपदटीं 
दोन्दीं वले धुऊन अंगधुर्णे कें (१२). राजा, तिख पाहताच (गांवांतीक) रोक 
गंधर्वा्या भीतीने दाही दिरांस पक्त सुण्ठे आणि किवयेकांनीं तर प्रन डेव 
भिवे ( १३ ). राजा, पुं पाकरालेच्या दराभ्यात भीमसेन मस्त महागज।- 
ग्रमाणै उभा असटेला द्रौपदीनें पादिक ८ १४ ), त्याला विस्मयाने व इद्च 
स्ने ती सणाटीः--““ ज्यान मखा सोऽविटै त्या गंधर्वराजाखा नमस्कार 
भसो ” ( १५), 


१ हितां दाठुं योम्याम्‌ ““ हत्याय तवैरेन्केन्यत्वनः ”* इति श्वन्‌ । इ० ( नौ. ) 





१३६ सार्थ-मदहाभारत, विराटपवं-कीचकव धप. 


४.१ 


भीमसेन उवाच-- ये पुरा विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः 
तस्यास्ते वचनं श्रुता द्यनणा विहरन्त्वतः ॥ १६ ॥ 

परराभ्पायन उवाच -- ततः स्रा नत्तेनागारे धनञ्जयमपश्यत । 
राज्ञः कन्या विराटस्य नत्तयानं महाजनम्‌ ॥ १७ ॥ 
ततस्ता नत्तनागारादिनिष्करम्थ सहारनाः 
कन्या द दृञ्चरायान्तीं ङ्धिशं ृष्णामनागत्तम्‌॥ १८ ॥ 

कन्या उचखुः-- दिष्टया सेरन्धि सृक्ताऽसि दिष्ट्याऽसि पुनरागता । 
दिष्टथा विनिहताः घता ये स्वां ्धिष्यन्त्यनागसम्‌ ॥ १९ ॥ 

शृदन्नलोवच- कथं सेरन्धि युक्तासि कथं पापाथ्ते हताः । 
इच्छामि वे तव श्रोतं सवमेव यथातथम्‌ ॥ २० ॥ 

सेरन्ध्युवाघ-- वृहननठे र्षि चु तव सैरन्ध या कार्यम त | 

या स्वं कससि कस्याणि सदा कन्यापुरे सुखम्‌ ॥ २१॥ 


भीमसेन शसहणालः-- ^“ जे पुरुष येथे ( विराटनगरांत ) वर्षभ ८ अ्या 
तुया ) मजीग्रमाणे वागत अले, त्यांमीं घ्य तङ्षे है भाषण रेकून आतां पूरे 
अनणी ( कृतकृत्य ) म्हणून सुशाङ अपाव ” ( १६ ) 

सपायन्‌ म्दणालाः-- नंतर नव्यार्ठैत अयन तिच्या दृष्टी पडला. तो 

महाबाहू विराट राजाच्या सु्छीस रत्य शिकवीत हेता ८ १७ ). द्रीपदी 
येतांच त्या मुली अर्युनासह नत्यश्चल्ेच्या बाहिर आल्या; आणि निरपराधी 
असतांहि जिटा छश भोगवे लागे, वा द्रौपदीस त्यांनीं पाठं ( १८ ) 

यरी म्हणाल्याः--“ ैरंप्रि, सदेवानेच त. सटर्लस; व परत आर्कस हैँ 
सहैव अहि; आणि तुन्ना अपराध नसतांना ठुला श्यानीं छष्टिं ते सूत मारे 
गेठे दहि घुदैवच ” ( १९ ) 

बृह्मला ग्णाखीः--“ सेरी, तृ सुक्त करी क्आखीस आणि ते पापी 
कसे मारे गेटे, है स्वे मी तुका रोदन अगदीं जरषैव्या तसै रेक 
श्च्छिति ' (२०). 

सैरभ्री ग्दणाटी;- “बृहन, आजच तुटा सैरश्वीशीं काय करावयाचे अदिः 
कल्याणि, तं. तर कन्याया अतःपुरांत सदोदित सुखाने रहात आहेस ¡ ८ २१ ) 


अ, २४-वृहनला व द्रौपदी यांची मेर. १३७ 


न हि दःखं समामनोषि चैरन्धी यदुषाश्वते । 

तेन मां दु खितामेवं प्च्छसे प्रहसन्िव ॥ २२॥ 
बृन्ररोचाच-- बृहन्नलाऽपि कटयाणि दुःखमाभोत्यनुत्तमम्‌ । 

तियैम्योनिगता बाते न चैनामवनुद्धथते ॥ २३॥ 

त्वथा सहोषिता चाऽस्मि त्वं च सवैः सहोषिता | 

द्धिश्यन्त्यां तयि सुश्रोणि को चु दुखं न चिन्तयेत्‌ ॥ २४॥ 

न तु केनचिदत्यन्तं कस्यचद्दयं कचित्‌ । 

वेदितुं शक्यते नूनं तेन मां नाऽबुद्धयसे ॥ २५॥ 
वैरास्पायन उवाच-- ततः सहैव कन्यामिद्रौपदी राजवेश्म तत्‌ । 

प्रविवेश सुदेष्णाया समीपद्मुपगामिनी ॥ २६॥ 

तामत्रवीद्राजयपुत्री विराटचनादिदम्‌ । 

सेरन्धि गम्यतां शीघं यत्र कामयसे गतिम्‌ ॥ २७॥ 


सस्या ज दुःख मोगर्वे लगते तसे कादं तुका होत नार, यायुरटे, मल 
कख क्ट असतां तं असँ हंसत हंसतच मढा विचारीत अदिस ! ” (२२) 

बृहन्रला ग्हणाटीः--““ कल्याणि, बहनि विचक्षण दुःख भोगीत 
अदि, वेड, तिढा नीचयेनि मिनाढी अषि; त्या तिहा तू जाणत 
नार्हीस ( २३). तह्यावरोवर मी नेहमीं राषिण्टी अर्द आणि तहि आम्हां 
सवाबरोबर्‌ राहिटेखी अदिस; उुश्रोणि, तरा कश होत असतां कोणाटा कं 
दुःख वाटणार नाटी ? ( २४ ) कोणाचै मन क्स आदह ह कोणास पृणेपणे 
कणे केव्डंहि दाक्य नाही, म्हणून माह््या मनाची स्थिति तुला बरोबर 
समजत नादी ” ( २५). 

धै्॑पायन गहणालाः ~ नंतर व्या मुटीग्रोबरच द्रौपदी व्या राजवाब्यांत 
शिरट। आणि सुदेष्णेव्या जवक गी ( २६ ), तिला राजपुत्री ( घुदेष्णा ) 
विराटाच्या सोगण्यावहून है म्डणाङीः-“ सेरी, जे तुढा नजै वटे 
तेथं लवकर जा ८ २७ ). | 


१३८ सार्थ॑-महाभारत, विराटपर्ष-दीचकव घपर्व, 


राजा बिभेति वे भद्र गन्धर्वेभ्यः पराभवात्‌ । 
त्वं चापि तरुणी सुश्रु रूपेणाऽग्रतिमा वि । 
पसामिष्ट् विषयो गन्धां शवाऽतिकोपनाः ॥ २८ ॥ 
सैरन्ध्युवाच--त्रयोदशाहमात्रं मे राजा क्षम्यतु माभिनी । 
कृतदृत्या भविष्यन्ति गन्धवास्ते न सशयः ॥ २९ ॥ 
ततो माष्घुषनेष्यन्ति रिष्यन्ति च ते प्रियम्‌ । 
धुवं च भेयत्ना राजा येते सह बान्धवैः ॥ २३०।[८३४] 
इति महाभारते शतसादस्न्यां संहितायां वैयासिक्यां पिरारपबोणि 
कीयचकवधपवेणि कीचकदाहे चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ 








समाप्तं चेदं कीचकवधपर्वं। 


कल्याणि, गंघर्वा्या हयातून आपला नारा हेड म्हणून राजा तुख भीत आहे, 
सुभ, तंहि तरुणी असून पृथ्वीवर रूपान अद्वितीय अदिस. पुरषाना विषय प्रियः 
असतो, आणि गंघवे तर अति रागीट अशित ” ( २८ ). 


सेरधी ्दणारीः--“ महाराज्ञि, फक्त तेरा दिवस राजानि मला क्षमा 
करावी; ( तपयत ) ते गंधव निःसंशय कृतकृत्य होतील ८ २९ ), त्यानतर ते 
मल घेऊन जातील भाणे तुकेहि प्रिय करतील; तसेच खात्रीने बाधवांसद् 
{ विराट ) राजार्चेहि ते कल्याण करतीर " ( ३० ). 


याप्रमाें महाभारतं विराटपवातर्गत शीचक्वघ-उपपर्वात ` 
कीचकाच्या दहनाविषमीं २४ बा अध्याय सप्ला, 


कीखकवधपवै समाप्त, 





गोहरणपव 


अध्याय २५ 
[ दुर्बोधनानें पांडवां श्या भश्ञातवासाच्या रोधास पाठ्षैकेले हेर परत येऊकनः 
पांडव मेयता क्ञाल्याचे सांगतात, | 


वेऽ ८म्पायन उवाच -- कीचकस्य तु घातिन सानुजस्य विशाम्पते । 
अस्याहितं चिन्तयित्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः ॥ १ ॥ 


तस्मिन्पुरे जनपदे सन्नरपोऽभृशच सङ्कशचः । 

श्ौयौद्धि वहम राज्ञो महासवः स कीचकः ॥ २ ॥ 
आसीत््हतौ सैन्यानां दाराम्षी च दुमेतिः । 

स॒ हतः खल पापात्मा गन्धवैटपरुषः ॥ २ ॥ 
इत्यजरपन्महाराज परानीकविनाश्चनब्‌ । 

देशे देशे मनुष्याथ कीचकं दषप्रधषेणम्‌ ॥ ४ ॥ 

अथ पै धार्तरा्ेण प्रयुक्ता ये बहिशराः। 

मृगयित्वा बहन्प्रामात्राष्टाणि नगराणि च ॥ ५॥ 


पायन गणाटाः-राजा ८ जनमेजय। ), वोधवांसद कीचकाच्या 
नाशने सामान्य रोकांस मोटी भीति वाटरन ते आश्चयं करूं लागे ८ १). 
व्या नगरात ब देशात संघ जमून कीच गेष्ट बद्धं छगटे, ८ ते म्हणतः-) 
५५ त्या कीचकाच साम्यं में असून शोयाुरे तो राजाचा अगदीं प्रीतीतला 
श्राटा होता ( २ ). शत्रूच्या सैन्याचा तो केवढ काव्छ्च होता. ( प्रतु ) 
त्या दुष्ट दुरात्म्याची दुसप्याष्या ज्यावर वांकडी नजर असल्यामुरे त्या अध- 
मारा शेवटी गंधववौचि हस्ते मृदयुमुखीं पडि राग्ठे ” ८ २). याप्रमाणे, 
महाराजा, शतरुसेन्याचा नाच करणाव्या अर्जिक्य कीचकासंब॑धाने देरोदेशीं सवे 
रोक बद्धं लागङे (४). आतां (पांडवांचा शोध खवण्याकरितां) दुर्योधननें जे क्ट 
पाठविले शेते, त्यांनीं पुष्क गर्व, ररे अणि नगरं धुडाकिटीं (५). 


ध सार्थ-मक्षभास्त, विरारपवे-मोहरणपर्व. 


सेविधाय यथादृं यथादेशप्रदषनम्‌ । 

कृत रत्या स्यवतैन्त ते चरा नगरं प्रति ॥ ६ ॥ 

तत्र दृष्टा पु राजानं कोरव्यं धृतराष्रूजम्‌ । 

द्रोणकणंङृवैः साद्धं भीष्मेण च महात्मना ॥ ७॥ 

सङ्गतं खआत॒भिश्वापि त्रिगतेश्च महारथैः 

दरयोधनं सभामध्ये आसीनमिदमत्रवन्‌ ॥ ८ ॥ 
चरा उच्खः-- कृतोऽस्माभिः परो यलनस्तेषामन्वेषणे सदा । 

पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन्महति कानने ॥ ९ ॥ 

निजने म॒गसङ्कीरणे नानाद्मरुताङङे । 

लताग्रतानबहूके नानागुर्मसमावते ॥ १० ॥ 

न च विद्मो गता येन पायोः सुद्टविक्रमाः । 

मागेमाणाः पदन्यासं तेषु तेषु तथा तथा ॥ ११॥ 

गिरिकरटेषु 4 नानाजनपदेषु च। 

जनाकीर्णेषु देशेषु सर्वेषु पुरेषु च ॥ १२॥ 
आणि अआपमांस जे जे आढक्टे व आपण जं ज कांहीं पार व्या स्वची नीट 
आठवण ठेवून आपलं काये संपवून ते हर राजधानीस पत॒ अे (६) 
 तेथं धरृतरष्टरपुत्र दुर्योधन राजास भेट्ल्यावर, द्रोण, कणं, कृप, महामा 
मीपष्म (७), (दुःशास्तनादिक ) बंधू, महारथ क्रेत, इत्यादिकांसह 
दुर्योधन सभमर््ये बसरा असतां व्याला ते याप्रमाणे बोष्टे (८ ) 

हेर म्हणलेः--“ राजा, त्या मोठ्या ( देतवन ) अएण्यामर््ये पांडवांचा 

पत्ता काठम्यासादीं आम्हीं एकसारखा अच्यत प्रयत्न के (९ ). ते अरण्य 
निगमन असून वचेो्ीकड श्वापदानीं भरेयं अहे, त्यात नानाप्रकारव्या बृ्ष- 
वेटींचीं एकच द्युबाडे व॒ ( ठहानमोन्या श्ाडञ्चुडपांच्या ) निबिड जस्या 
अदित ८ १० ). यास्तव आम्हांस पव्लछंचा माग काढठतां आदा नाही, अणि 
व्या अरण्यांतूल कोणत्या मागन ते मह्पराक्रमी पांडव नि वन गेके याचा 
आम्हां थाग रखागला नाहीं ( ११). पतेतांचीं उच उच शिखरं, अनेक देर 
अरषस्तीचे प्रदेश, खेडीपाडी, नगरं ( १२ ) 


१ स्वेषु (नी.) अर्थं देत नादी. खर्वट ( पु. न, ) = पर्वैताजवक्चै सड [कोर] 


अ, ९५-हेर पांडव वेषत्ता ज्ञारयाच दुर्योधनास स॑मतात. १४१. 


नरेन्द्र बहुभोऽन्विश नैव विग्न पाण्डवान्‌ । 

अत्यन्तं वा विनषटास्ते भद्रं तुभ्यं नरषम ॥ १३ ॥ 
वर्मन्यन्वेष्यमाणा वै रथिनां रथिसत्तम्‌ । 

नहि विश्न गति तेषां वासं हि नरसत्तम ॥ १४॥ 
किचैत्कारं मनुष्येन्द्र घ्चतानामयुगा कथम्‌ । 
मगयित्वा यथान्यायं बेदिताथः स्म त्तः ॥ १५॥ 
प्रक्षा द्वारबतीं घता विना पार्थे परन्तप । 

न तत्र कृष्णा राजेन्द्र पाष्डवाश्च महाव्रताः ।॥ १६॥ 
सर्वथा विप्रनशस्ते नमस्ते भरतषभ । 

नहि बिम गति तेषां वासरं वापि महात्मनाम्‌ ॥ १७ ॥ 


पाण्डवानां प्रवात्तिं च विद्यः कमपि वा कृतम्‌ । 

स नः शाधि मनुष्येन्द्र अत उध्वं विश्चास्पते॥ १८ ॥ 
अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे । 

इमां च नः प्रेणां वीर वाचं भद्रवती शृणु ॥ १९ ॥ 


राजा, या सवै ठिकाणी अम्दीं सोध केला, परंतु पांडवांचा आम्हांस केटिदि 
रोध लागख नाही. आतां व्यांचा बहुधा नादा श्ञाला आदे. राजा, तु 
कल्याण अहि ( १३ ). रथगामी रोकाच्या मागनिहि आम्हीं फिरै; परु 
त्यांचा माग विवा वसतिस्थान आम्हांस सापडटे नाद ( १४ ). राजा, करीं 
काठ आम्ही (पांडवांच्या) सारध्याच्या शोधावर होतो ब त्यांचा ( सारथ्थांचा ) 
ठावठिकाण आम्हांस बरोबर गला (१५). परंतपा, (पांडवांचे) सारथि पांडवां- 
रिवाय द्राेस गेके; महात्रत पांडव व द्वपदी हीं मात्र व्यच्याबरोबर गेट 
नाहीत ( १६ ). ते सर्वस्वं नष्ट श्चाठे आहेत. भरतश्रेष्ठा ८ दुर्योधनराजा ). 
आमी ठय नमस्कार करतो. आम्हांखा त्या महाव्मयांची काय वाट ञ्ची कंवा 
वास्तव्य को आहे है मुर्दीच कट्टे नादी ८ १७). व्या महत्म्याची वाती 
विवा व्यानीं केरेठे कमं दीहि कठी नाहीत. तेन्हां यापुढे नर्षा, राजा, 
पांडवांच्या ओधाकसिं आनं आणखी काय कर्वे ह्याची आम्हांस आज्ञा 
कर, पण वीरा, आम्हांस एक स्यम व प्रिय वातौ क्ठ्टी, ती एक (१८-१९). 


१४२ सार्थ महाभारत, विराटपरव -कीचकवधपर्व, 





येन त्रिगती निहता रेन महता नृष । 

पूतेन राज्ञो मस्स्यस्य कीचकेन बलीयसा ॥ २० ॥ 

स हतः पतितः शेते गन््धर्वेनिशि भारत । 

अद्दयमानैदेष्टात्मा भरातृभिः सह सोदरैः ।' २१॥ 

्रियमेतदूषशरुत्य शत्रुणां च परामवम्‌। 

ठृतद्स्यश्च कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम्‌ ॥ २२॥ [८२६ ] 
इति श्रीमहाभारते शातसादस्न्यां संहितायां वैयासिक्यां विराट पवंणि 


गोष्टरणपर्वणि चारप्रत्यागमने पैवविशोऽध्यायः ॥ २५॥ 

राजा, मत्स्य देशाच्या. राजाच्या अ्या बलढय कीचक सूता मोत्या 
भन्यनिशीं त्रिगतौस मारं (२०), तो दुष्ट कीचक भपल्या सल्या 
मेधुसह रात्री अदृद्य गंधवौकद्ून ठार होऊन पडला अशि ८ २१). 
( ह्यास्तव ) राजा, हा शनरूचा परामव ्ञाल्याची प्रिय बातमी रेकून तूं कृत्व्य 
ष, व ह्यपुदे ज काही करणे असेढ ते कर ” ( २२ ), 

याप्रमाणे महाभारताच्या विराटपकवौतील गोहरण-उपपवात ‹ हेरांच परत बेणै? 
याषिषयीं २५ वा अध्याय सप्ला. 


अध्याय २६ 
[देराध्या तोंद्भन पांडव बेपतता क्षाल्थावें रेकून दुर्योधनाचे दुभ्खोद्रार; ख्णय 
दुःशस्न यां्या युक्त्या. | 


-वैरस्पायन उवाच-- ततो दूयोधनो राजा ज्ञात्वा तेषां वचस्तदा । 

चिरमन्तमेना भूत्वा प्रत्युवाच समासदः ॥ १ ॥ 

सुदुःखा खट कायाणां गतिविह्नातुमन्ततः । 

तस्मात्सर्वे निरीक्षध्वं क नु ते पाण्डवा गताः ॥ २॥ 

वैदपायन ग्डणालाः-- नेतर दुर्योधन राजा व्याच भाषणं रेकल्यावर बराच 

-वेढ मनांतल्या मनांत विचार करून समासदांस म्हणाद्मः-(१) “ कोणत्याहि 
कायीचा भखेरीस परिणाम कसा हेष हं जाणणे फार कठिण भि, ह्यास्तव, 
ते षाडव कटे गेरे भात श्षाविषयीं स्वान खोठ विचार करावा ( २ ). 


अध्याय २६-दुथोधनाचे दुःखोद्वार° १४३ 


अस्पावशिषटं कारस्य गतभूयिष्ठमन्ततः । 
तेषामन्ञातचर्यायामसिमन्वष त्रयोदशे ॥ ३ ॥ 
अस्य वर्षस्य शेषं चेहथतीयुरिह पाण्डवाः । 
निवृत्तपमयस्ते हि सत्यव्रतपरायणाः ॥ ४ ॥ 
क्षरन्त इव नागेन्द्रा सव धा्ीषिषापमाः। 
टरूःखा भवेयुः सरु्धाः कौरवान्प्रति ते वभू ॥ ५॥ 
सर्व कास्य वेत्तारः कृच्छ्रूपधर); स्थिताः । 
; अ्रविशेयु्जितक्रोधास्ताषदेव पुनवेनम्‌ ॥ ६ ॥ 
तस्मारिपूर बुभूषध्वं यथा तेऽस्थन्तमग्ययम्‌ । 
राज्यं निदैन्दमव्यग्रं निस्सपत्नं चिरं भवेत्‌ ॥ ७॥ 
अथाऽबवीत्ततः कणेः शिप्रं गच्छन्तु भारत । 
अन्य धृतां नरा दक्षा निभ्रेताः साधुकारिणः॥ ८ ॥ 
चरन्तु देशान्तैवीता स्प्मताञ्जनपदाङलाव्‌ । 
तत्र गोष्ठीषु रम्यासु सिद्धभ्र्रजितेषुं च ॥ ९ ॥ 
स्यांभ्या ह्या तेराग्या वषौचा म्हणजे अज्ञातवासाचा बहुतेक काठछ निघून गेखा 
आदे; अगदीं थोडा काक (आतां) उरला अदि (३ ). जर द्या वषौचे उरे 
दिवस पांडवांनीं कादिके, तर स्या सत्यत्रतपरायणांची प्रतिज्ञा पार पडी असँ 
दोह ( 9 ). ( मग ) मदोन्मत्त हततीप्रमाणे र्वा अर्येत विषारी सरप्रमा्े 
ते सर्वजण चवताद्ून कौरवांस खात्रीन दुःख देऊं छगतीठ (५). ते सर्व 
ग्र्षग ओढलूल वागणारे भेत, गूढरूपाने † ते राके असतील. ते कोष 
आवरून धरणारे असल्याने ( सांपडडे तर › फिलून तितकाच वनवाप्त कर- 
तीट. यासाटीं तुण्ही व्यास स्वकर रोधून काढा. म्हणजे मग त्यांचा पूण नाश 
हाउन, (आप) राञ्य निष्क, सस्य व निष्कंटक चिरएकाठ रादीक"(६-७). 
, कणे म्हणालः--“ राजा, विश्वास्‌, धूते, दक्ष व हृषार अशा दुसव्या 
रोकानीं ख्वकर निषा ( ८ ). स्यानं वेषांतर क्न मनुष्यानीं भण्ेल्या 
( व धनधान्याने ) समृद्ध असखेल्या देशांमर्ये पिरवे. तेयं विद्रानांष्या समा 
भाणि सिद्ध व संन्याशी ह्याच जे आश्रम असतीट त्याठिका्णीं (९ ), 
१ अथ स्म नारदी; ( नी. ) सुग्ध वाहि, > सिद्धानां ्रजितं गमनं येषु तेषु 
सुनीनाभाश्रमेषु (नी.) 


ष४४ वा्थ-महामारत, विराटपव-कायकषधपर्व, 


परिचारेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च । 

विज्ञातन्या मनुष्यस्तेस्तकंया सुषिनीतया ॥ १० ॥ 
विविधैस्तत्यरैः सम्यक्तज्ेनिपुणषवृतैः । 

अन्वेष्टव्याः सुनिपुणैः पाण्डवारइछ नवाञ्िनः ॥ ११ ॥ 
नदीङ्कञ्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च । 

आश्रमेषु च रम्येषु पवेतेषु गुहासु च ॥ १२ 
अथाऽग्रजानन्तरजः पापभावानुरागवान्‌ । 

ज्येष्ठं दरशासनस्तत्र भ्राता भरातरमव्रवीत्‌ ॥ १३ ॥ 


येषु नः प्रत्ययो राजंशारेषु मनुजाधिप । 

ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान्पारमाभितुभ्‌ ॥ १४॥ 
एतच कर्णो यत्प्राह स्मीहामहे तथा । 

यथोदिष्टं चराः सर्वै म्रगयन्तु यतस्ततः ॥ १५॥ 
एते चाज्ये च भूयांसो देश्चादेशं यथाविधे । 

न तु तेषां गतिवासः प्रबृत्तिथोपरभ्यते ॥ १६ ॥ 


तरतैच राजधान्या, तीर्थे, नानाप्रकारच्या खाणाच्या जागा ह्या ठिकाणी त्यांनीं 
आपटी तकंराक्ति यथारास्र चालवून पांडवांना ओन्खावें (१०). गूढ गोष्टीचा 
रोध छावरण्यांत तत्पर, तञ्ज्ञ व धूते अरा निरनिराज्या हेरानीं, (स्वतः) युक्ती 
गुप्त राहून, -गुप्त राहिकेल्या पांडर्वाचा शोध वावा ८ ११ ) 
नदीच्या तीरांवरीर कुंजांत, तीयात, गवांत, शहरंत, रमर्णाय आश्रमात, कि 
पवर्तावर आणि गुहा व्यानं पांडवांस शोधा्वे ” ( १२). आतां ज्येष्ठा 
नतस्वा भाऊ दुष्ट पण अनुरक्त दुःशासन ग्येष्र॒ भावस ( दुर्योधनास ) 
म्हणालाः-( १३ ). “ राजा, नराधिपा, ज्या हिरव आपटा विश्वास्त अहि. 
त्यांचे वेन्नन व्याना आर्धौ देउन व्यांना पुनः पांडवांच्या सोधाकशितां पाठवर्व 
( १४). क्णान दह जं सांगितटं ते सवै श्रव, असौ आम्हीहि इच्छती 
सवे हैरान मुख्य उदेशावर्‌ रक्ष ठेवून वाटेङ तिकडे जाऊन रोध करावा(१५) 
त्या व॒दुसय्या पुष्कक हैरान देरोदेशीं रफिरून योग्य रीतीने शोध 
करावा, पण पांडवांची वाट, वस्ती वा वार्तां कठ्छत नाही (१६); 


अध्याय २७-पांडवांच्या शोधाबहुल वायाषाट, १५ 





अत्यन्तं वा निगृढास्ते पारं चोर्मिमतो गता! । 
व्यारेशापि महारण्ये मकषिताः शूरमानिनः ॥ १७ ॥ 
अथवा विषमं प्राप्य विनष्टा; शाश्वतीः समाः । 
तस्मान्मानसमन्यग्नं तरा तवं इरुनन्दन । 
कुरु कार्यं महोत्साहं मन्यते यन्नराधिष ॥ १८ ॥ 
इति श्रीमहाभारते चतलादस्व्यां संदितायां वेधाल्िक्षयां विरादपर्वणि 
गाहरणपवीणि कणे दुःरासन्राक्षये षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ [८७४] 
त्याअर्थी त्वंन फास्व गुप्तपणै वास्तव्य कठ असठे पाहिजे, शिवा ते 
समुद्राच्या परतीरासहि गेठे असले पाहिजेत, ते शूर व॒ मानी पुरुष 
कदाचित्‌ महान्‌ अरण्यांत राहिठे अस्तां तेथं त्यांना श्रापदानींहि खाउन टाकिटि 
असेट (१७). अथवा पुष्कड वर्षर्य॑त संकटे भोगावीं रगल्यामुक त्यांचा नाशि 
आला असे, म्हणून मनाची तठमठ अगदीं नाहशी क्न तू कुरनंदना, 
नराधिपा, तुला जे कांदीं कतैभ्य करावे वाटत अतिक ते मोव्या उत्ताहार्न~ 
कर” ( १८). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विरारपर्वातील गोहरण--उपपर्वात कण ब दुःशासन 
ह्यांच्या माषणांविषयी २६ वा अध्याय क्षपला, 


अभ्याय २७ 


[ पांडवांच्या ोधाविषयी. द्राण आपलें मत सांगतो. ] 


वैशम्पायन उवाच--अथाऽत्रवीन्महार्वारयो द्रोणस्त्ा्थंदिवान्‌ । 

न तादृशा विनयन्ति न प्रयान्ति परामवम्‌ ॥ १॥ 

धराश्च कृतमिद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः । 

धमज्ञाश्र कृतज्ञाश्च धमेराजमनुत्रता! ॥ २ ॥ 

वेदपायन महणाराः-- धयानंतर मक्षापरा्रमी व तत्वर्थज्ञानी द्रोणः 
ग्हणाराः-^व्याग्यासारछ्यांचा नारा होत नादं विरा परामप्रहि होत नाही(१).. 
ते शूर, विद्वान्‌, बुद्धिमान्‌, जितेद्विय, धर्वेते व कृतङ्ञ॒ असुन धर्तीराजाभ्यः 
स्मा भा १० 


१४६ सार्ध महाभारत, विरायपर्व-गोदरणपर्व, 


नीतिधर्माथ॑तख्गं पितुश्च समाहितम्‌ । 

धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं अ्येषठाचुयायिनः ॥ २ ॥ 
अनुव्रता महात्मान भातरो भ्रात॑र न॒ष। 

अजातदत्रं भ्रमन्तं सवैभरातुनुत्रतम्‌ ॥ 


तेषां तथा विधेयानां निभृतानां महात्मनाम्‌ । 

किपरथं नीतिमान्पाथः श्रयो नैषां करिष्यति ॥ ५ ॥ 
तस्मादनब्नासप्रतीकषन्ते काटस्योदयमागतम्‌ । | 
न हि ते नालमृच्छेयुरिति पश्याम्यहं धिया ॥ & ॥ 
साम्प्रतं चेव यत्कार्यं तश्च श्िप्रमकालिकम्‌ । 

क्रियतां साधु सज्िन्त्य वासंथैषां प्रचिन्त्यताम्‌ ॥ ७॥ 
यथावत्पाण्डुपुत्राणां सवारथेषु धृतात्मनाम्‌ । 

दकञेयाः खल शरास्ते हरापास्तपसा वृताः ॥ ८ ॥ 


अक्षित वागतात ( २ ). नीति, धमं व अथ॑ चं त्व जाणणारा, (भावांची) 
पित्याग्रमारणे कान्डजौ षेणारा, घमाप्रमारणे वागणारा आणि सत्यधृति अशा स्येष्ठ 
जेधूचे ते स्ये ( उत्कृष्ट ) अनुयायी आहेत (२ ). व्याखा शत्रु ्राला 
नाही अशा त्या वभवराटी तसेच सवे भावांच्या मताप्रमा्णच वागणाय्या 
महात्म्या मावाष्या अक्ञेत ते बधु वागत असतात (४). अशा अत्यंत 
काठजीपू्वक आपली सेवा करणाप्या बेधू्चे कल्याण तो नीतिमान्‌ 
युधिष्ठिर काय म्हणून करणार नाही £ (५). तेन्ां ते मोल्या सावध- 
गिरीन भवुकूर काटाची वाट पहात आहेत; कारणः त्यांचा नाञ्च होणार नाहीं 
जै माया वुद्धीखा वाटते (६). तरी जे कांहीं करावयाचे ते पूण विचार करून 
करा. आतां विर्ब अगदीं कर नका. सवं गोत वैर्ययुक्त मनाच्या पांडवांचे 
चास्तन्य कोटं आदे ह्याच बरोबर चिन्तन करून अनुमान काढा, स्पा अूरांचा 
रोध रावण्याचं काम मोटे कषण अहि. व्यांच्या ठिकाणी तपाचं तेज 
{ जागृत ) असल्यासुक त्यांस गांव्णे कठिण अषि ( ७-८ ). 


। ज्येष्ठ शब्द्‌ पुन्हां भेला द्विश आहे. ( नी, ) मुग्ध भद. 


अध्याय २८-षांड्वांखया रोधाबहुल वाटाधाट. १४७ 


। ऋगिणीिणगररीं 


शुद्धात्मा गुणवान्पाथेः सत्यवान्नीतिमाञ्छ्राविः । 

तेजारारिरसद्षथेयो गृहीयादपि चक्षुषा ॥ ९॥ 

विज्ञाय क्रियतां तस्माद्म्‌यश्च मृगयामहे । 

ब्राह्मणैशाैः सिद्धये चाऽन्ये तदिद जनाः ॥१०।८८४) 

इति ्रमहाभारते विराटपवोणि गोहरणपषेाणि द्रोणवाक्ये 

चारपत्याचारे सप्ताषशोऽध्यायाः ॥ २७ ॥ 

ञुद्धाप्मा, गुणवान्‌, सत्यारु, नीतिमान्‌, निमैट, अमित तेजोराशि, प्रथापुत्र 

युधिष्ठिर (पाहणाप्यास) आपल्या दृष्टनेहि मोह पाडंर ( ९ ). तेब्डां ह स 

जाणून काम करा. व्यांचा पुनः शोध आपण ब्राह्मण, हैर, सिद्ध, किंवा जे 

दुसरे त्याष्यासारखे पांडवांस ओक्खणरे असतीड च्या कखीं छाव?” (१०). 


५९ $ 
याप्रमा्ें महाभारताच्या विराट परबार्ताल गोहरण-~-उपपवात देर पुन्दां 
पाट्विण्याबहल द्वोणाच्या भाषणाविषयीं २७ वा अध्याय सपला 


अन्याय २८ 


[ पांडवांच्या शोधाविषयीं भीष्माचा अभिप्राय. | 


वैशम्पायन उवाच- ततः! शान्तनवो मीष्मों भरतानां पितामह! । 
श्रतवान्देशकालक्ञस्तचन्ञः स्धमेनित्र ॥ १ ॥ 
आचायवाक्धोपरमे तद्वाक्यमाभेपन्दधव्‌ । 
हितार्थं समुबाचेनां भारतीं भारतान्प्रति ॥ २॥ 
युधिष्ठिरे समासक्ता धमैते धमेषवृताम्‌ । 
असत्सु दरेमां नित्यं सतां चाऽभिमतां सदा ॥ ३ ॥ 
वैशंपायन ग्णाटाः-- नतर संतनुपुत्र मीष्म, भारताचा आजा, वेदवे, 
देशकाल जाणणारा, तलज्ञानी व समै धर्म जाणणारा ( १ ), दोणाचायां्च 
भाषण संपल्यावर व्यास पटी मान्यता देत ( कौरांच ) दित ब्दार्वे नून 
भारताना पुदीर भाषण बोख्छा ( २ ). धमे जाणणान्या युधिष्ठिरस उदयम 
धर्मयुक्त, सदोदित दुगनांना दुठेम, सञ्जनाना प्रिय, साधूना मान्ध, ८ २ ) 


म४८ ॑ धा्वै-महामारत, विराटप्- मोहरणवर्व, 


भीष्मः सम॑ वैदत्त्र गिरं साधुभिर्चितामयूं । 

यथैष नाङ्षणः प्राह द्रोणः सर्वाथितत्वविव्‌ ॥ ४ ॥ 

सर्वलश्षणसम्पन्नाः साधुत्रतसमन्विताः । 

्रुतत्रतोषपश्ना्च नानाश्चातिसमन्विताः ॥ ५ ॥ 

वृद्धानुशासने युक्ताः सत्यव्रतपरायणाः । 

समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुचिव्रताः ॥ & ॥ 

्त्रध्मैरता नित्यं केशवानुगताः सदा। 

परवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः । 

नाऽवसीदिपुमहैन्ति उददन्तः सतां धुरम्‌ ॥ ७ ॥ 

धर्मतश्चैव गृप्तास्ते सुर्वीरयेण च पाण्डवाः । 

न नाक्षमधिगच्छेयुरिति मे धीयते मतिः ॥ ८ ॥ 

तत्र बुद्धि प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्प्रति भारत | 

न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यतेऽन्वेषितं परेः ॥ ९ ॥ 

यत्तु श॒क्यमिहा.ऽस्मामिस्तान्वे स्त्य पाण्डवान्‌ । 

बुद्धथा प्रयुक्तं न द्रोदासवष्यामि निबोध तत्‌ ॥ १०॥ 
आणि पक्षपातरहित अशी वाणी मौष्म बोर्लाः- “शा ब्राह्मण सर्ब वस्तुस्थिति 
यथार्थं जाणणारा द्रोण, जे बोर्ला तँ खरं अहि ८४). पांडव सष 
रक्षनं संपन आणि सदाचरणानें युक्त आहेत, श्च व त्रत यांनीं ते पूर्ण 
असून, नाना श्रुति ( आस्यायिका ) त्यास अवगत अदित (५). ते 
बृद्धजनांसी आज्ञा पाण्यांत दक्ष, आणि सव्यशूप त्त पाढण्यांत तत्पर अदित, 
ते स्मय जाणणरि असून, आपला करार पादछणारे आदित. त्याचं वर्तन नेहमीं 
द्ध असते (६). क्षत्रियांची कतर््ये करण्यांत ते नेहमीं रत असून, श्रीकृष्णाला 
नेमौ अनुसरणारे अदित. ते महात्मे मोठे पीर व॒ मठे बल्वान्‌ 
आहित. सपपुरुषांची ८ कर्तव्य ) धुरा बाहणोर ते ८ पांडव ) कधीहि नाञ्च 
पाबणार नाद्टीत (७ ). धमोर्ने व॒ वीर्यानि रक्षिटेरे पांडव नार पाव 
अराक्य भाहे, असं माश्च मत आ (८). भ्ञा स्थितीत पांडवांसंनंधी 
भक्षे विचार भारता, मी सांगतो. सुनीतिमान्‌ पुरुषाच्या नौतीचा अत दुस्याना 
(कषनीतिमानांमा) छागर्ने रक्य नाहं (९). पण त्या पांडवांचा विचार करतां 
ापणांस यें ञँ इाक्य जहि ते बुद्ध विचार करून-( तुमचा ) दोह करून 

१ खमं पकषपातश्मन्यं वदत्‌ बदन । युममाब आर्षः ( नौ. ) 


सभ्याय २८०्पांड्ांचे सोषाविषमौ मीष्माचा अभिप्राय. १४९ 


न तियं माद्शेनीतिस्तस्यं वाच्या कथञ्चन । 

सा त्वियं साध वक्तव्या न स्वनीतिः कथञ्चन ॥ ११ ॥ 
ुद्धानुश्चासने तात तिष्ठता सत्यशीरिना । 

अवश्यं सिह धौरेण सतां मध्ये विवक्षता ॥ १२ ॥ 
यथार्दमिह वक्तव्यं सर्वथा धमेलिष्ठया । 

तत्र नाऽदै तथा मन्ये यथाऽयमितरो जनः ॥ १३॥ 
निरा धमराजस्य वर्षेऽस्मिन्मै त्रथोदशे । 

तत्र तात न तेषां हि राज्ञां भाग्यमसाम्प्रतम्‌ ॥१४॥ 
पुरे जनपदे चापि यत्र राजा युधिष्टिर । 

दानशीलो वदान्यश्च निभृतो स्दीनिषेवकः । 

जनो जनपदे मान्यो यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ १५॥ 
प्रियवादी सदा दान्तो भव्यः सत्यपरो जनः 

ष्टः पष्टः युचिदेक्षो यन राजा युधिष्ठिरः ॥ १६ ॥ 


नन्हे -मी सांगतो, नीट समजूत वषे (१०). मल्ासारल्यांनीं वाटे 
व्याम ह्वी नीति पुर्ग॑च सगू नपे. पण ती या वेदीं सां क. 
अनीति तर्‌ फोण्याहि प्रसंगीं सगर नये ( ११). वावा दुयोधन, वृद्धाच्या 
उपदेशप्रम्णे वागणाय्या, सत्यशील, आणि सञ्जनमि्य माषम करण्याकतौ 
आवड धरणान्या धीर ( ज्ञानी ) पुरुषान ध साधण्याच्या इच्छेनें अगदौ 
यथायोग्य भाषण कवे, या संवधात इतर ठोकरचै जस मत अहि, तसै 
माच मत नादौ ८ १२-१३). द्या तेराव्या वक्री धमेराजाचै वास्तन्य 
व्याच्या रा््यात अपर त्या राजाच, वावा, अकम्याण होणार नाही ( १४ ). 
ष्या नगरांत वा देशात राजा युधिष्ठिर रहात अषेल त्या देशातील क दान. 
रीट, प्रिय भाषण करणारे, जितद्विय आणि विनयसीर असतीर ( १५ ). 
जेयं राजा युधिष्ठिर असेल, तेथील छोक नेहमीं गोड बोरुणर, 
सदा जि्द्िय, सत्यपरायणः, तुष्ट, पुष्ट, निष्पाप व दक्ष अप्ततील ( १६ ). 

¶ तस्य दुजेनस्य त्वादशस्येति गृढोऽभिसन्धिः ८ नी, >. पण मसा हेतु मीप्माचो 
द्धौ धनास उद्यन बोलण्याचा नसावा, ‹ तस्य ' पदाचा अर्थं बरोबर लागत नारी. 
तसाच ' साधु शब्द नौ. चुकीचा लावत), | ध 

२" निवासो › पादिजे. ( नी. ) मुग्ध आहे. । 








१५० . सार्थ- महाभारत, विराटपब-गोदरणपव, - 


नाऽघयको न चाऽषीरषनोऽभिमाना न मत्सरी । 
भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुत्रतः ॥ १७ ॥ 
जह्यपोषाश्च भूयासः पणो हत्यस्तथैव च । 

क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ॥ १८ ॥ 
सदा च तत्र पजैन्यः सम्थग्बषीं न संशयः। 
सम्पन्नसस्या च मही निरातङ्ा भविष्यति ॥ १९॥ 
गुणवन्ति च धान्यानि रसवन्ति फलानि च । 
गन्धवन्ति च माल्यानि च्युभरश्ब्दा च भारती ॥२०॥ 
वायु सुखसंस्पर्शो निष्प्रतीपं च दकेन । ` 

न भयं त्वाविशत्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २१॥ 
गावश्च बहुरास्तत्र न ढृशा न च दूबेराः। ` 
पयांपि द धिसर्थीपि रसवन्ति हितानि च॥ २२॥ 
गुणवन्ति च पेयानि भोज्यानि रसवन्ति च। 

तत्र दे& भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २३॥ 


वेथीट रोक स्वतः घमस अनुसरून वागणारे, दुसम्याच्या गुणां्र दोषारोप न 
करणारे, दुसप्याचा उत्क्धै पाहून न तटमल्णोर, * आपणच काय ते मेढे 
जहोत' असे न समजणोर व दुसम्याचा मत्सर न करणारे असती ( १७ ). 
तेथे बेदवाणीचा घोष पुष्कल चा राहील, व्याचग्रमा्े पृणौहतिहि चा 
होतील. व्या ठिकाणी नानाविध यज्ञयाग होऊन त्यात विपु दक्षिणा वाटी 
नाल ( १८ ). तेयं नित्य निःसंरायपर्णे पजन्याची उत्तम बृष्टि होट; प्रथ्वी 
षनधान्यादिवानी समृद्ध होई; कोटि रोगराईं॑ राहणार नादौ ८ १९ ). 
धान्याच्या टिकाणीं उत्तम गुण येतील; फटे स्वादिष्ट बनतीट; पुष्पांस उत्तम 
गध येई; व टोकाच्या तेन नेष्मीं ञयुभ रब्द निघतीरु (२०). वायु 
पुखकारक चाट, टोकांत राखरादि ( दनं ) पा्खडरहित होतीढ, आभि 
नें युधिष्ठिर राजा असेल, तेथे भय राहणार नाहीं (२१). तें गावी 
समृद्धि होई; व्या कृरा विवा दुर्बल राहणार नाहीत; व्या ठिकाणी दुध, दही ब 
तुप रसयुक्त आणि हितकारी होतीछ ( २२ ). जेथे युधिष्ठिर राजा असे त्या 
देहात पेय पदाथ गुणकारी होतील, व भोग्य पदादि सुरस बनती (२३ ). 


- -------~-~-----~--~. --------~~-~-- ~~ 


दर्शनं धमेतरह्मस्वक्ूपवेक्षणं निश्पतीपै पाखण्डम'मैवजितम्‌ ( नी. ) प्रतीपतः 


सभ्या २८-पांडवांच्या अशातकासािषयीं भीभ्माचं मत. १५५१ 


रसाः स्पशोथ गन्धाश्च सब्दाश्चापि गुणान्विताः । 
इयानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २४॥ 
धमौश तत्र सर्वस्तु सेदिताश्र दिजातिभिः । 
स्मः स्वैगणैश संयुक्ता अस्मिन्वरवै पयोद ॥ २५॥ 
देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तात षाण्डवसंयुते । 
सम्प्रीतिमाञ्जनस्तत्र सन्तुष्टः शुचिरगव्ययः ¦ २६॥ 
देवतातिथिपूजासु सवैमावानुरागवान्‌ । 
इष्टदानो महात्ाहः स्वस्वघमपरायणः |} २५ ॥ 
अञ्चुमाद्धि श्ुमप्रष्ठरिष्यज्ञः शुभव्रतः । 
भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिषिरः ॥ २८ ॥ 
त्यक्तवाक्यानृतस्तात्‌ शभकल्याणमङ्गसः 
य्ुभथप्षुः श्ुममतियेत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २९॥ 
भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रेयव्रतः 
धर्मात्मा शक्यते ज्ञातं नापि तात द्विजापिभिः ॥ ३०॥ 
जें धर्मराजाचै वास्तव्य असेर तेथे र्द, स्परे, रपत व गंघ हे गुणयुक्त होऊन 
हस्य प्रदाथे गदे रमणीय मास्ततीट (२४). द्या तेराव्या वषीं तेथीर स 
दविज (ब्राह्मण, क्षत्रिय व वर्य ) धम॑क्र्यांत निमग्न अस्सतीठ व आपअाप्ल्यः 
गुणनी युक्त हातीढ (२५). वावा, पांडव भ्या देशात असतीर तेथील जनतः 
आनेदी, संतुष्ट व निर्मल असून ते हा्निहि होणार नादं ( २६ ). देवता १ 
अतिथि दह्याची पूजा करण्याविषयीं व्यास अव्यत आवड असेल; दानधम 
करण्याची त्याना मोठी हौस वटिल; व्याच्या मनांत मोठा उत्साह असक, व 
आपापल्या घम॥प्रमाणे वाग्ण्यास ते फार लटक (२७). जथ युधिष्टिर 
राजा असे तेथीर रोक अशुभ कम करण्याचे सोडून देती व ज्युभ कमा- 
-विषयीं व्ांच्यांत अर्त छापा उत्पन होड; ते यज्ञयाग करण्याविषयीं प्रेम, 
बाठगितील; व. चांगटीं तरते आचरतील (२८). युधिष्ठिर राजा जेर्थ 
असेरु तेथीर लीक बाबा, खे।ट भाषण सेोद्ून दतील; व्याच ञ्यभ, कल्याण व 
मग वृत्त होट, ते श्युभ॒ अथौची श्छ करणारे उन ध्यांची वासनाहि 
चंगटी होई ८२९). ते्थार लोक नेक्षमीं यन्ञादि व टोकप्रिय कृष्य 
करण्यांत तस्पर होतीट. याहिशिवाय धमौष्मा युधिष्टिर ऋह्यणनाहि ओरल 


१५२ सार्थ-महामारत, विराटपवै-गोहरणपवै, 


किं पुनः प्राङृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वाचैत्‌ । 
यस्मिन्सत्यं ध्रतिदानं परा शान्विधेवा क्षमा ॥ ३१॥ 
हीः श्रीः कीतिः प्रं तेज आनुस्यमथाऽऽजयम्‌ । 
तस्मात्तत्र निवासं तु च्छन्नं यतेन धीमतः 
गतिं च परमां तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ॥ ३२॥ 
एवमेतत्तु सञ्चित्य यर्ते मन्यसे हितम्‌ । 
त्शिग्र रु कोरव्य ययेवं ्रहधासि मे ॥ ३३ ॥ [ ९१७ ] 
इति भीमदाभारते रातसादस्न्यां संहितायां वैयासिक्यां विराट पवेणि 
गे!हरणपवंणि चारप्रत्याचारे भीष्मवाक्रये अष्टा्ंरोऽध्यायः ॥ २८ ॥ 
येणार नादी (३०). मग, बाबा सामान्य जनाना तो कसा ओढ्खतां 
महक £ सत्य, धेय, दान, परम शांति, अक्षय क्षमा (३१), विनय, रेश्चय 
कीर्ति, उक्कृष्ट तेज, सोजम्य, तसेच सरल्पणा, हे गुण वयाच्या विकाणीं आहेत 
तेन्हां तेय तो महाबुद्धेवान्‌ धर्मराजा गप्तपणँं राटा अहि असें 
जाण व व्या स्थखाकडे आपटी परमगति कर, याव्यतिरिकत मी बोद्ध इच्छित 
नाही(३२). या गोष्टाचा नीट विचार करून ञे कांहीं करणे तखा हिताच वाटेछ 
ते - मह्या भाषणावर जर तुञ्चा पूणे भखसा असे तर-ख्वकर कर" (२३ ) 


९.३ ^ 


याप्रमाणे मदाभारताच्या विराटपव।प५कीं गोहरणउपपवात हेर पुन्हां पाठ्विण्या 
संबैर्धीं भौष्माच्या माषणावेष्यीं २८ वा अध्याय सपरा 





अध्याय २९ 


[ पांडववांच्या जज्ञातवासाविषयीं कृपाचायांचा अभिम्राय, ] 


~* - ५ ५५ ५” 


वैशम्पायन उबाच-ततः शारद्रतो बाक्यमित्युवाच ृषस्तदा । 
युक्तं प्रा च वृद्धेन पाण्डवान्प्रति भाषितम्‌ ॥ १ ॥ 
वैक्वपायन म्हणाला :-- नंतर ज्ञात कृप व्यवे असै भाषण बोल्ट 
“८ बद्ध भाष्मानें पांडवांस उेश्यून जे म्ह ते युक्त व समयोचित अदि (१). 


3 बरि्ि षम प गति ममन च ततैव ससं (नी) जे स नादी. 


ध्याय २९- पांडवांच्या अज्ञातासाविषयी छपाचार्याचा अभिप्राय, १५३ 


धमांयेसहितं शणं तखतश्च सहेतुकम्‌ । 

त॒त्राष्नुसूपं भीष्मेण ममाऽप्यत्र गिरं शुणु ॥ २॥ 
तेषां चेव गतिस्ती्थवा सेषां प्रचिन्त्यताम्‌ । 
नीतिविधीयतां चापि साम्प्रतं या हिता भवेत्‌ ॥ ३॥ 
नाऽवज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोऽपि बुभूषता । 

कि पुनः पाण्डवास्तात सवाख्ङुशखा णे ॥ ४ ॥ 
तस्मात्सत प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । 

गरूटभावेषु च्छननेषु काले चोदयमागतें ॥ ५॥ 

स्वराष्टे परराष्रे चं ज्ञातव्यं बलमात्नः । 

उदयः पाण्डवानां च प्राप्रे कले न संछ्यः॥ ६॥ 


निवृत्तममयाः पाथा महालसानो महावलाः । 

महात्साहा भविष्परनित पाण्डवा द्यमितौजसः ॥ ७॥ 

तस्माद्वरं च काश्च नातिशपि विधीयताम्‌ । 

यथा कालोदये प्रात्त सम्थक्तेः सन्दधामहे ॥ ८ ॥ 
स्याचा आशय धम व अथ द्यति अनुकूल अहि. ते भाषण गोड, 
तत्वतः हेतुयुक्त व योग्य असेच मीप्पार्न केठं आहे, आतां मा्चहि बोरुणें 
एक (२). पांडवंचौ काय स्थिति व व्याच वास्तव्य कोटे अहि, ह हेर 
करी निश्चित कर्‌. तपेच या काखप्त अनुसहून जी हितावड नीति असे 
तीहि करण्यास उद॒क्त हो (२). अभ्युदयाची इच्छा करणाय्या पु्षानें 
यःकाशचित्‌ रत्रचीहि उपेक्षा करू नये. मग युद्धात से अघ्नत निपुण अशा 
पांडवांची उपेक्षा करून कसँ चेल ? ८ ¢ ) यास्तव महास्मि पांडव 
कपटाचा आश्रय करून आपं मनोगत गुप्त ठेउन छपटे असतां व (प्रतिङ्ञेचा) 
काढ सेपत आला असतां ( ५), स्वराज्यात व परराञ्यांत आपटे सामर्थ्य 
क्रिती आहे ह्याचा तू तपास कर; कारण योग्य कालीं पांडव प्रकट होतीक यांत 
रीका नाक ( ६ ). आपला पण पूणे केल्यावर ते महाल बल्वान्‌ पांडव 
अतोनात सामथ्येवान्‌ व उच्साहयुक्त होतील (७ ). यास्तव सैन्य व घन 
यांची आगाऊ तरतूद ठेऊन नातिन्विहि नीट िचार कर. ८ पांडवांचा ) यथा- 
काठ उदय ज्ञाखा म्दणने व्यांव्याशीं उत्तम रीतीने संधि कर ( ८ ). 


+~ 9 





१ सत्र कपटं (नी) हा कूटकशब्द पूर्वी आलाच आहे. 


१५४ चार्थ-महामारत, विराटपर्व-गोहरणपवं. 


तात बुद्धयाऽपि तत्सवं बुद्धथस्व बरमात्मनः । 
नियतं सवेमित्रेषु बरवत्स्वभलेषु च ॥ ९ ॥ 
उचावचं बरं ज्ञात्वा मध्यस्थं चापि मारत । 
्हष्टमग्र्ट्टं च सन्दधाम तथा परैः ॥ १० ॥ 
साभ्ना भेदेन दानेन दण्डेन बलिकर्मणा । 
स्यायेनाऽञक्रम्य च परान्रलाच्राऽऽनम्य दुबंखान्‌ \\११;; 
सान्त्वयित्या तु मित्राणि बलं चाऽऽभाष्यतां सुखम्‌ । 
सुकोशबररषटृदधः सम्यक्‌ धिद्धिमवाप्स्यसि ॥ {२ ॥ 
योत्स्यसे चापि बलिभिररिभिः प्रव्युपस्थितेः ¦ 
ष्ठे. 9 न 3 ¢. @ भे म 
भन्यस्त परण्डवय।पि हनः स्वबखवाहनंः ॥ १३ ॥ 
एवं स्वं विनिधित्य व्यवसायं स्वधर्मतः । 
यथाकालं मटुष्येन्द्र चिरं सुखप्वाप्स्यि ॥ १४ ॥ [ ९३ 1 
इति श्रीमह भारते शद साद स्व्यां संहितायां विराट पवेण गोहरणप नणि 
चार प्रत्याचार छपवाकये एकोन चि सलोऽध्यायः ॥ २९. ॥ 
तुद्य पक्नास अनुकूल असणाय्या सबल व दुबे अशा मित्रांजवछ बव स्वतः 
तुद्यापारीं सेन्याचा पुरवठा दिती आहे, ह्याचा राजा, बुद्धीनें नक्त अंदाज 
काढ (९), उत्तम सैन्य किती, मध्यम सैन्य किती व कनिष्ठ सैन्य किती, त्याच- 
प्रमाणे त्यावैकीं संतुष्ट किती व असंतुष्ट किती, ह्याचा नीट अंदाज कर्न, ममे 
पण रात्रीं तरी बादाघाट कर (१०). साम, भेद, दान व दंड (र्किवा) 
खेडणी या नीतीच्या उपायानीं रात्रना हस्तगत दरि, दुबेढ रात्रुना जबट्दस्तीन च 
पव (१६१). मित्र राजांस संतुष्ट करवै. सैन्याशीं गोड व गौएाचें भाषण कराय 
आणे धनभांडागार्‌ व सेनाहि वाढावी, हयणजे मग तुला जय चांगला मिढ्धेछ 
(१२). ( इतकी तयारी केल्यावर ) आणखी कोणी बणिष्ठ त्रु जरी तह्यारी 
ल्टावयास अके, तरी त त्याच्याशी र्ढशीट] मग व्यापारश्च स्वतःच सेन्य नारदी 
करवा वाहमेहि नाहीत, अशा पांडवारीं तर व्ठर्याल्च ( १३). याप्रमाणे 
सवे गोष्टी चा नीट चार्‌ करून स्वधर्माप्रमणेँ काटास अनुरूप अरसं भपर्ट 
कतेन्य कर्‌, म्हणजे राजा, ता चिरकाल सुख मिकेक ” (१४ ). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विराटपवाठ गे!हरण उपपर्वातील देर पुन्हा पाडवेण्या- 
संबंधी कपाच्या माषणाकेषर्य २९ वा भध्याय स्पला. 


मध्याय ३०-विरारचा सूड वेण्याविषयीं युशमां समति देतो. १५५ 


अध्याय ३० 
[ विरायचा सड पेण्थाविषयीं शमां सैमति देतो. 1 
वैशंपायन उवाच-अथ राजा तरिगतीनां सुमा रथयूथपः । 
परा्कारमिदं वाक्य्रुवाच त्वसि बडी ॥ १।, 
असछननिदताः पुव मस्स्यश्चस्यकेः प्रभो । 
एतेनैव च मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः ॥ २ ॥ 
बाधितो बन्धुभिः साद्धे बलाद्भलबतां विभौ । 
स कणमम्युदीक्ष्या ऽथ दुर्योधनमभाषत ॥ ३ ॥ 
असङ्कन्मत्स्यराज्ञा मे रार बाधितमोजसा। 
प्रणेता कौीचकस्तस्य बलवानमवत्पुरा ॥ ४ । 
करूरोऽमषीं स दुष्टात्मा भुवि प्रख्यातविक्रमः। 
निहतः स पु गन्धर्वः पापकमा नशंसवान्‌ !' ५ 
तस्मिन्विनिहते राजा हतद्पा निराश्रयः 
भविष्यति निरुत्साहो विराट रति मे मतिः॥ ६ \ 
वैशपायन ग्हणाटाः- आतां रथमसमुदायाच ` रक्षण करणारा त्रिगताच॑। 
रजा बलिष्ठ घुशमी बोटण्याची वेक प्राप्त पाहून पुदीट प्रमाणे मोन्या सन 
म्णा ( १), प्रभो, मसस्यांनीं व शाल्वांनीं अनेक वेव्यं पीडा दिला 
त्याचप्रमाणे मत्स्य देञयाच्या राजाचा सारथि कीचक याने वावार (२, बधूसह 
लनं सकटःत घातलेटा तो घुराम बलाव्य कोरवाच्या स्वामी-( मीष्मा )- सम) 
कणौच्या तोडाकंड पादटरून दुर्योधनास म्हणालः-(३) “ विराटाधिपतीन अने 
वेव्यं आपल्या तेजाने माया राष्टरास पीडा दिखी. पर्वं व्याच्या भैम्य।चा . नायक 
बल्वान्‌ कीचक होता (४). कूर व कोपिष्ठ असलेल्या त्या दुरास्याचा पराक्रम 
जगतांत प्रसिद्ध अदि, पण तो पापकमा घातकी, गंघग्रीकहून मारस गख 
आहे ( ५ ). तो मारा गेल्यामुकं विराट राजाला कोणाचा आभ्रय न राहि- 
ल्य गवं उतरून तो निरुतसाह होई अते मला वायते ( ६ ) 


१ बलवतां कौरवाणां पिभ स्वाम रुमीपे सति । ( नी. ) 


१५६ सार्थ॑-महामारत, विराखपर्व-गोहरणपरव , 


त॒त्र यात्रा मम मता यदि ते रोचतेऽनघ । 

कौरवाणां च सवेषां कणंस्य च महात्मनः ॥ ७ ॥ 
एतत्पाप्तमहं मन्ये कायमात्याथेकं हि नः । 

रार तस्याऽभियास्यामो बहुधान्यसमाडटम्‌ ॥ ८ ॥ 


आददामोऽस्य रत्नानि विविधानि वष्नि च। 
ग्रामान्राष्राणि वा तस्य हरिष्यामो विभागशः | ९॥ 
अथवा गोसहस्राणि शुभानि च बहूनि च । 

विविधानि हरिष्यामः प्रतिपीड्य पुरं बलात्‌ ॥ १०॥ 
कोरवेः सह सङ्गस्य त्रित विशाम्पते । 
गास्तस्याऽपहरामोऽ सर्वैश्चैव सुसंहताः ॥ ११ ॥ 
संपिभागेन इत्वा तु निबभीमोऽस्य पौरष । 

हत्वा चाऽस्य चमूं कृत्स्नां वश्षमेबाऽऽनयामहे ॥ १२ ॥ 
तं वशे न्यायतः कृतवा सुखं वत्स्यामहे वयम्‌ । 

भवतां बलबृाद्धिश्च भविष्यति न संशयः ॥ १३॥ 


तुशष्या; सव कौरवाच्या व महात्म्या कर्णाच्या विचारास येईल तर, विराटावर 
स्वारी करावी, असं मा्ञे अनघा, मत आहे (७). प्रस्तुतकान्ठीं ह कव्य अगदी 
अवद्य व इष्ट आहि अस मला वाटत, विपुर धान्यानं समृद्ध असटेल्या त्याच्या 
राष्रावर आपण स्वारौ करू ( ८ ). त्याची नानाप्रकार्ची रन व धने टुटून 
भाणूं किंवा व्याचीं गावे किंवा राष्ट षर्रून घेऊ (९ ). अथवा विराटनग- 
राख अतिरय पीडा देऊन व्यांती नानाजातीच्या हजारो उत्तम गाई बह्ने 
हरण करू ( १०). राजा, त्रिगते, कौरव व इतर सवै वीर यांश एकी 
कर्न आपण स्वौनीं आज त्याच्या धनु हरण क ८ ११ ). पण मागा- 
भागान हठा करून आपण व्याच्या स्ामरध्यास बांधून टाका, त्याची स्मै सेना 
सर कर्न स्याल ता््यातच आणू (१२). याप्रमाणे व्यास न्यायाने वश्च के 
-म्हणने मग आपण सुखने रार, व तुमचै बरषि निःसंशय वाढ ” (१३), 


अध्याय ३०-युक्म्याच्या मताख कर्णाचा दुजोरा १५ 


तच्छ्रत्वा वचनं तस्य कर्णो राजानमन्रवीत्‌ । 


घक्तं सुद्मणा वाक्यं प्राप्तकालं हितं च न! ॥ १४ ॥ 

तस्मास्सिपरं विनियोमेो योजयित्वा वरूथिनीम्‌ । 

विभज्य चाप्यनीकानि यथा वा मन्यसेऽनघ । १५ ॥ 

प्राज्ञो वा ङखवृद्धो ऽय॑ सर्वेषां नः पितामहः 

आचाय यथा द्रोणः कृषः शारद्तस्तथा । 

मन्यन्ते ते यथा सर्वे तथा यात्रा विधीयताम्‌ ।॥ १६ 

सम्मर्य चाऽऽ गच्छामः साधनां महीपतेः | 

किं चनः पाण्डवै; कार्यं हीनाथेबरपौरूषैः ॥ १७॥ 

अत्यन्तं बा प्रनशास्ते प्राक्त वापि यमक्षयम्‌ । 

यामो राजभिरुद्धिभरा पिराटनगरं बयम्‌ । 

आदास्यामो हि गास्तस्य विविधानि वघ्रनि च॥ १८ । 
वैशंषायन उवाच- ततो दूरयोधनो राजा वाक्यमादाय तस्य तत्‌ । 

वैकर्स॑नस्य कर्णस्य िप्रमाज्ञापयत्स्वयम्‌ ॥ १९ ॥ 
सुद्म्याचै भाषण रेकून कण ॒दुर्योधनास म्हणाराः-“ सुशम्यीनें आपणास 
हितकर होणार, व॒ समयास उचित अस भाषण उत्तम रीतीने के 
आदि (१४). तेनं सेन्य एकत्र करून किंवा वेगवेगन्या टोन्यानिीं अथवा 
निष्पापा, जसे तद्या मर्जीस येईर त्याप्रमाणे करून लवकर बाहेर पदं (१५) 
आपणां सर्वं कौरवांचा पितामह महाज्ञानी व बद्ध भीष्म, त्याचप्रमाणे द्ोणा- 
चाव व शारद्रत कृप या सवौचे मजी येइ वयाप्रमाणे निघण्याची तयारी करावी 
( १६ ). विराटराजावर इछा करण्यास! किचारावेनिमय करून आपण 
स्वकर निर्व, द्रव्य, सेना आणि सोयं ज्याच हीन आर आहे, च्या पांडवांसीं 
आपणास काय कर्तन्य अदि ( १७) ते समूढ नाश पावके असतीक 
कंवा यमसदनासदहि गड असतीट. तेब्दां राजा, आपण निश्चित मनाने विरार- 
नगरावर चार कह आणि त्याष्था गाह व विविध धनँ हरण करू ”( १८). 
` वैरौषायन गणा :- त्यानैतर सूयैपुत्र करणाच सूचना मान्य करून. 
दुयौषनराजानँ स्वतः कागीच ८ १९ ), 


१५८ साथ- महाभारत, विंरारपर्व-गोदरणपर्व. 








शासने नित्ययुक्त दृःशास्तनमनन्तरम्‌ । 
सह व॒द्धस्तु सम्मन्य क्षिप्रं योजय वाहिनीष्‌ ॥ २०॥ 
यथोदैशं च गच्छामः सहितास्तत्र कोरः 
गुशषमां च यथोदिषटं देशं यातु महारथः 
त्रिगतं; सहितो राजा समग्रबटवाहनः ॥ २१॥ 
प्रागेव हि सुसंवीतो मत्स्यस्य विषयं प्रति । 
जघन्यतो वयै तत्र यास्यामो दिवसरान्तरे । 
विषर्य मत्स्यराजस्य ससम॒द्ध सुसंहताः ॥ २२॥ 
ते यान्तु सहितास्तत्र विराटनगरं प्रति । 
कषिष्र गोपान्समासाद् गृह्णन्तु विपुलं धनम्‌ ॥ २३॥ 
गवां रतसहस्चाणि श्रीमन्ति मुणवन्ति च। 
वयमप्यनुगृह्णीमो द्विधा कृतवा वरूथिनीष्‌ ॥ २४॥ 
वैशम्पायन उवाच-ते स्म गत्वा यथोदिष्टं दिशं वहमहीपते। 
सम्नद्धा राथेनः सर्वे सपदाता बलोत्कटाः ॥ २५॥ 

आज्ञा पाच्छ्याविषयीं नेहमी तत्पर असश्ल्या दुःरासनास आज्ञा केटी की, 
““ृद्धरीं खलबत करून ककर सेन्थाची जुव्खाजुव्छ कर ( २० ). ` आपण 
सप कौरवांसश्षिति आपल्या उदेशानुहूप ८ वया नगरावर्‌ ) चाल कन जाऊं 
आणि महारथी सुशषम्य॑नैहि सम॑सेन्थ ब वाहने घेउन त्रिगर्तसह स्वतःच्या 
ङच्छेनुरूप व्या प्रदेशावर हटा करावा ( २१ ). अगोदर व्यानं चांगली तयारी 
क्न महस्यदेशाकड जवै आणि मागारन दुसरे दिवर्शी आपण सुसंघटित 
होऊन व्या घनधान्या्ने समृद्ध असटेल्या मत्स्यराजाच्या देशावर चार क्न 
जाऊं (२२), त्यानीं (घुशम। कीरेनी) तेथे संघटित होऊन विराटनगराप्त जवि 
भाणि खगटेच गोपाव्मंस गटून व्यापासून पुष्क गोधन दटुदटरून व्याव (२३) 
भम्हीहि सैन्याध्या दोन योग्या कषन सुंदर व गुणी अरा खख गा हरण 
कू ` (२४) 

शेषान्‌ म्हणालः-राजा, ते सप बने मस्त अष्टि रणी 
-वीर पायदव्छास्॒ सज होउन उरल्याप्रमा्णे आग्नेय दिशे ( २५). 


सअथ्याय ३ १-विराट राजाच मोप्रहण. | १५९ 


प्रतितैरं चिकीर्षन्तौ गोषु गरद्धा महाबला; । 
आदातु गाः सुरमीऽथ ृष्णपक्षस्य सप्तमीग्र ॥ २६॥ 
अप्रे दिवसे सर्वे राजन्सम्भूय कोरवाः । 
अष्टम्यां ते न्यगृहन्त गोकुलानि सहस्तश्चः  २७॥ [९५८] 
इति श्रीमहाभारते. विराटपबेणि गोहरणपबौणि द्शक्षिणगोप्रहे 
खुशर्मादियाने चरोऽध्यायः ॥ ३० ॥ | 
विराटाचा सूड॒ उगविण्यासारीं, व 'गाईूव्या लोभाने गे, सुशमी गाई 
छटण्यास कृष्णपक्षाच्या सप्तमीस गेडा ( २५-२६ ). राजा, वयाच्या 
सव्या दिवी सथ कौरव एकत्र जमून व्यानं ८ वव ) अष्टमीस हजाते गाकच 
कच्छप धरठे ( २७ ) | 
याप्रसणे श्रीमहाभारताच्या विराटपर्वात गोहरण--उपपवात दक्षिणगोहरणा- 
कारेतां खशमौ वभेरेच्या स्वारीविषेयीं ३० वा अध्याय संपल, 





अध्याय ३१ 

[ गाई सोडविण्यास, अ्जनाशिवाय चोधां पाडर्वाघ घेऊन विराट जातो. ] 
वैशम्पायन उवाच-ततस्तेषां महाराज तत्रेवाऽमिततजसाम्‌ । 

छब्मलिङ्गप्राविष्टानां पाण्डवानां महासनाम्‌ ॥ १॥ 

व्यतीत, समयः सम्यग्बसतां वै पुरोत्तमे । 

डुवैतां तस्य कृपीणि विराटस्य महीपतेः ॥ २ ॥ 

कीचके पतु हते राजा विराटः परवीरहा । 

परां सम्भावनां चक्रे इन्तीपुत्र युधिष्ठिरे \॥२ ॥ 


वैशंपायन ग्दणााः-- व्यानैतर राजा, कपट वेषनें रिषच्छे ते अमित 
 तेनाष्वे महात्मे पांडव विराटराजाचीं कामे करीत व्याच उत्तम नगरात्‌ ° रहात 
असतां, त्यांचा तो ( अज्ञातवासाचा ) कार उत्तम प्रकारं संपडा ८ १-२ ) 
कीचकाचा वध ज्ञाल्यावर शात्रुवीरघातक विराटराजर्ने कुंतीपुत्र युषिष्ठिराचा 
फार मान ठेविडा ( ३ ) 


१६० सार्थ-मशभारत, विराटपर्ं - गोहरणपव. 


ततद्लयोदशस्याऽन्ते तस्य वषेस्य भारत । 
सुशर्मणा गृहीतं तद्रोधनं तरसा बहु ॥ ४॥ 
ततो जवेन महता गोपः पुरमथाऽप्रजद्‌ । 
स॒ दृष्ट मत्स्यराजं च रथास्रसकन्य कुण्डली ॥ ५॥ 
शरे परिवृतं योधैः ङुण्डलाङ्गदधारिभिः । 
संवृतं मन्तिभिः सद्धं पाण्डवैश्च महात्मभिः॥ ६ ॥ 
त॑ समायां महाराजमासीनं रा्रवद्धेन्‌ । 

सोऽत्रवीटूपसङ्गम्य विराटं प्रणतस्तदा ॥ ७ ॥ 
अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान्‌ । 

गवां शतसहस्राणि तरिगत्तौः कारयन्ति ते ॥ ८ ॥ 
तान्परीप्सस्व राओन्द्र मा न्युः प्षवस्तव । 
तच्छ्रुत्वा नृपतिः सेनां मर्स्यानां समयोजयत्‌ ॥ ९॥ 
रथनागाश्वकलिलां पात्तेध्वजसमाङरम्‌ ¦ 

राजानो राजपूत्राश्च तनुत्राण्यथ भेजिरे ॥ १०॥ 
भादुमन्ति विचित्राणि शुरसेव्यानि भागश्षः । 
सवज्ञायसग्भं तु कवचं तत्र काशनम्‌ ॥ ११॥ 

जनमेजया, पुं व्या तेराव्या वषौच्या अखेरीस पुाम्यीने मोन्या अविरानिं 
हहा करून अनेक गा बलत्काराने धरल्या ८ 9 ). तेन्हां ८ या गावा 
रक्षक ›) गोप तत्काठ मोल्या स्वने नगरांत आला. तो कुंडले धारण करणारा 
गोपाध्यक्ष मतस्यराजाङा पाटन रथांतून खार्छी उतरला ( ५ ). कुंडे व अगद 
धारण करणाग्या च्यर्‌ ॒योद्धांनी, मंत्रिवगौनीं व उदारघी पांडुपुत्रानीं वेष्टिठेला 
(६), राषट्ाचा उत्कषे करणारा महान्‌ राजा ( विराट ) समेत बसला असता, 
तो गोपाध्यक्ष॒व्याटा जवन जाऊन प्रणाम कर्म शणाडाः-( ७ ), 
“त्रिगतीौनीं आम्हां सवौना बांधवांसह युद्धांत िकून व जजेर करून क्पयिक कक्ष 
गाई चारकिल्या अदित ( ८ ). राजद्रा, व्या परत मिव्छव, तुञचै गोधन नष्ट 
होऊ नये.” तैं एेकून राजान म्स्याच्या॒सैन्याची तयारी केटी ८ ९ ), रथ, 
हत्ती, घौडे व पायदल् असं ( चतुरग्‌ ) सेन्य ष्वजासदित स्न टे, राजानीं 
व राजयुत्रानी' चिरतं चदविखी ( १०). ती ( चिरत ) देदीप्यमान, 
चित्रमिचित्र व र योध्यानीं धारण करण्यास योग्य अशीं हेतौ, पोत शेखद 
असल्यामुके वज्रासारखं कर्मीण भ्राल्ठे एक एुवणौन्रै चिर्खत ( ११ ), 


अध्याय ३१ -दक्षिण~गोधन सोडविण्याकरितां विरारसन्याची तयारी १६१ 


~~~ ~------------~~~-~--------- ~ ------------------------~----~ ~-----=----- - ~ --- = न~~ ~ 





विराटस्य भ्रियो भाता श्चतानीकोऽम्यहारयत्‌ 
सर्वधारसवं वम क्रयाणपटलं दृटम्‌ ॥ १२ ।! 


शतानीकादवरजो मदिराक्षोऽभ्यहारयव्‌ 
दातश्चयं शतावतं शतभिन्दर शवाक्षिमत्‌ ॥ १२ ॥ 


अभेद्यकटपं मरस्यानां राजा कव चमाहरव्‌ । 
इस्सेधे यस्य पद्मानि शतं सोगन्धिकानि च ॥ १४ ॥ 


सुव्ण१् घर्याम सूय॑दत्तोऽम्यहारयव्‌ । 
दृढमायसगर्भं च श्वेतं वमे शताक्षिमत्‌ ॥ १५ ॥ 
विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शङ्लोऽभ्यहारयव्‌ । 
दातश्चश्च तनुत्राणि यथास्वं ते महारथाः ॥ १६ \ 


योत्स्यमाना अनयन्त देवशूपाः प्रहारिणः । 
प्रषस्फरेषु श्युभ्रेषु महत्सु च महारथाः ।॥ १७ ॥ 


विराटाचा प्रिय भ्राता इतानीक यानै अगांत धातटे, स्वं प्रकारचीं शचा 

सहन करणार व घुवणौने मटविर्टै कवच (८ १२ ) रातानीकाचा पाठचाः 
भाल मदिराक्ष यार्न चढविरै. दभर सूय, हमर चंद्र, रमर सूक्ष्मचकरे, क 
कड नेत्राच्या आकाराचीं चत्र यानीं चि त्रेत असे (१३), वहुतेक अभे कवच 
मत्स्यराजाने चदविरईै. भ्यावर शंभर ॒सौरगधिक कम ( ओने ) बसविरीं 
अदित अस ( विशा ) व सुवणौने मढविठेठे सूयौसार्खे ( देदीप्यमान ) चिट- 
खत सूरयदत्तान धारण कटे. भ्यावर शतावधि नेत्राकृति च्रे सूल व्याचा वण 
य॒श्न होता, असें अत्ति पोलदी, भक्रम क्वच (१४-१५), विराटाचा 
वयष्ठ पुत्र वार रख यानै चढविड. इतर रेकडा देवतुल्य वीरम आपापल्या 
राक्तीप्रमाणे व॒ योग्यतेप्रम्णे युद्धास निषताना चिर्ख्ते चटढविटीं आणे. 
व्या मारथानीं साहिव्यार्ने भरले मन्य व दुभ रथ सिद्ध क्टू्न 


परान्‌ सुनोति पीडयति सुवति क्षिपति वा परसवम्‌ । ऋदोरप्‌ र्थे तदितः 
पारखवं राज्ञं सवंपारसवं सवंशज्ञसहामित्यर्थः । कल्याणपटलं छवर्णपत्राच्छादितम्‌ (नी.) 
दोन्ही शब्द कूट दिसतात . 

खा. भा, ११ 


६२ सार्थ-महाभारत, विराटपर्व-गोदरणपर्. 


पथक्ाश्चनसख्नाहान्‌ रथेष्वश्वानयाजयन्‌ । 
तरूय॑चन्द्रप्रतीकाशे रथे दिव्ये हिरण्मये ॥ १८ ॥ 

महः जुभावो मत्स्यस्य ध्वज उच्छिभिपे तदा । 
अथाङन्यान्विविधाकारान्प्वजान्‌ हेमपरिष्डृतार्‌ ॥ १९ ॥ 
यथास्वं कषत्रियाः चरा रथेषु समयोजयन्‌ । 

अथ मस्स्यञ्र्बद्राजा शतानीकं जघन्पजम्‌ ॥ २० ॥ 


कङ्बह्धव्रगोषारा दामग्रन्थिश्च बीयेवान्‌ । 

युदथेयुरिति मे बुद्धिवेतते नाञ्त्र संशयः ॥ २१॥ 

एतेपापपि दोयन्तां रथा ध्वजपताकिनः। 

केवचानि च चित्राणि ददानि च मृदूनि चव ॥२२॥ 

प्रति्ुश्चन्त गात्रेषु दीयन्तामायुधामि च। 

वीराङ्गरूपाः परुषा नागराजङ्गोपमाः ॥ २२॥ 

ने; जातु न युद्धधयरा तिमे धीयते मतिः। 

एतच्छस्खा तु नपतेवौक्यं स्वरितमानसः ॥ 

रातानकरतु पाथभ्या रथान्‌ राजन्‌ सप्रदट्त्‌ । २४॥ 
श्याना सुवणारकारां मं रंगारट्टे षेडे जोडले. सृथचदरासतार्ख्या तेजस्वी 
दिव्य सुवरणरथावर्‌ मस्यराजाचा महान्‌ अभंग ध्वज उभारल मेख 
रगटेच आपापले नानाविध अआकराचे सुत्रणमीडइत ध्वज दुसन्या शूर 
्षत्रियानीं ज्याच्या त्याच्या योग्यतव्रमाणे अ पापल्या रथादर फएडकाग्टि, आतां 
िराटशजा धाक्टा भाऊ रतानीह यास्त म्हणाराः-( १६-२० ) ^“ कैक, 
बहव, गोपाल व पराक्रमी दामम्रंथि ( अश्वपारे) निःसंशय युद्ध 
करण्यास समथ आदित, अस मला वाटते ( २१ ). यास्तव ष्वजपताकोनी युक्त 
रय दह्यांनांहि धा. त्याचप्रमाणे मऊ व॒ बछकट अरौ चित्रविच्तित्र 
चिर्खते ¶्यां स॒ अगांवर चदव घा; आणि व्याना जआवुर्धहि चा. दयांच्या 
दारीरांची ठेवण वीराप्रमा्णे असून बाहू गनश्रे्टच्या सेडप्रमार्णे आदहेत(२२-२३). 
हे ख्टणार नाहीत असे कीं होणार नादी, असा माञ्चा समज अहि. " 
राजाच & भाषण कानी पडतांच, ( युद्धास ) अगदीं आतुर मनाच्या इातानी- 
कान, राजा ( जनमेजया ), प्रयापुत्रांना रय देण्याची आह्ञा केटी ( २४). 

१ दामध्रयिः=जश्चपाढः ( नी. ) 


अध्याय ३१-युदवांत विरारास पांडवांची मदत १९३ 

सहदवाय राज्ञ च भामाय नङटाय च| 

ताग्रहृ्टास्ततः श्रता राजमाकच्छरस्कृताः ॥ २५॥ 

निर्दिष्टा नरदेवेन रथाज्छं घरमयाजयन्‌ । 

केतरचानि विचित्राणि मृदूनि च ददानि च २६॥ 

विराटः प्रादिशचानि तेषामङ्धिष्टकमेगाम्‌ । 

तान्यायुच्य शरीरेषु द॑श्ितास्ते परन्तपाः ॥ २७॥ 

थान्‌ दधः स~स्पनानास्थाय च नर्तना | 

नियदुग्दिताः पाथाः जब्रुतद्खावमरदिनः ¦. २८॥ 

तरस्विनश्छन्नसूपाः सथं युद्धविशारदः! । 

रथान्‌ हमप।रच्छनानास्थ।य च स्हारथाः ॥ ६९ ॥ 

[वरटपन्वसुः पाथा! साहताः इरपृज्तवा 

चत्वार भ्रतरः! चराः पण्डवाः सपव्यापयक्रमा!॥ २० ॥ 

भमाध्च मत्तमरातन्धाः प्रामनकर युदा! | 

कष्रन्तश्चेव नाभन्द्राः सुदन्ताः पश्हायनाः ॥ ३१॥ 

वारूढा युद्धङुश्च :: शिक्षिता दतसादनिः । 

राजानप्रनधुः पश्चाचटन्त इव पवंठा; । ३२ ॥ 
धमराज, भाम, नक्रुख व सद्द यांप रथ देम्परवर्‌ सया पांडप्र॑प्त मढा 
अद शाला. नतर चितये स्या वीराना राजभक्तीय युक्त अप्तटठे सारयी 
नेमून दिठे, सया सरध्य॑नीं सयांषी ताबडतोव सिद्धता भ्म्यावर्‌, मृदु 
व बटटकट अशी चित्र्विचत्र कवचं जी विय्राजान सा सततोये(गी 
वीराना अर्पण केटी यती, तो अगांत घाद्रन ते शत्रुतापन युद्धास सज श्राठे 
( २५-२७ ). उत्तम प्रकास्वे घोडे जोडलेल्या रथावर आरूढ दोउन ररत 
धाचा नादा करणारे पांडव मोन्या आनेदान बादर निघारे (२८). आय 
रूपे प्रकट न करतां सुवणन मढविट्ल्या रथात बसून ते तपस्वी, युद्धर्वस्ते 
निपुण असयेठे महारथी, शूर॒ व ॒सत्यपराकरमी चौधेहि वु्पुगव पांडवंबघु 
-विर।टराजाच्या मामे चाख्छे (२९--३ ०). तर्सेच अया्या गडस्यव्ठातूल मदाचा 
क्ञाव होत अदे, व अयाचि ठे दांत मोठमोठे अदित असे, युद्धविशारद 
माहूतानीं उत्तम शिक्षण दिले, साठ वष वयाचे, चाद्णान्या पर्व॑तांसारखे 
-मयेकर मत्त रगर्जेद्र राजाचे पाठीमागून चाल्छे ( २१-३२ ) 





१६४ सार्थ-महाभारत, विराटपर्व गोहरणष्ं 


विश्वारदानां मुख्यानां हृष्टानां चारुजीषिनाभ्‌ । 
अष्टौ रथसहस्नाणि दज नागरतानि च ॥ ३३ ॥ 
पटिथाऽशसहस्ताणि मस्स्यानाममिनिर्ययुः । 
तदनीकं पिराटस्य शुशुभे भरतर्षभ ॥ ३४ ॥ 
सम्भ्रयातं तदा राजभिरीकृन्तं गवां पदम्‌ । 
तद्वलाम्रयं विराटस्य सम्प्रस्थितमश्नोमव । 
ददायुधजनाकीणं गजाश्वरथसङ्लम्‌ ॥ ३५ ॥ [ ९९३ ] 
इति श्रीमहाभारते शतसादस्त्यां संहितायां ेयासिक्ष्यां विराट पणि 
गोहरणपवोणि द्क्षिणगोग्रहे मर्स्यराजरणोयोगे पकिश्लोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ 
तबवे््ौ कुरार व युद्ध करण्यास भतिरय उत्पुक असे मुस्यमुल्य योद्धथांचे 
आठ हना्‌ रय, एकर हनार हत्ती व साठ हजार घोडे, मतस्यदेशाचे निधारे, 
विराटाचै त सेन्य भरतश्रष्ठ, उत्तम ज्ोमत हेते ( ३३-२३४. ). 
राजा जनमेजया, गार्हव्या पावलंचा माग काढठीत चाव्टे ते विराय्च 
मोठमोटीं रक्ष धेतच्टे व हत्ती घोडे रथ यांनी लचून भरले उक्ृष्ट सैन्य 
भतिशय चमक लागे ( ३५ ). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विरारपवार्ताल गोहरण-उपपर्वात दृक्षिण-गोपरहणपरसंग 
मत्स्यराज विराटाच्या युद्धोयोगाविषयीं ३२१ वा अध्याय रैपला, 











अध्याय ३२ 
[ विराट व त्रिगवं यांचे युद ] 


वैशम्पायन उवाच--नियांय नगराच्छररा व्यदानीकाः प्रहारिण; । 
त्रिगतोनस्एशन्मत्स्याः प्रये पारणते सति ॥ १ ॥ 
ते त्रिग्ता मरस्याथ संरब्धा युद्धदुर्मदाः । 
अन्योन्यमभिगजेन्तो गोषु गृद्धा महाबलाः; ॥ २ ॥ 
वैशम्पायन म्दणाला :-ूर महसयफीज शिस्तर्वद होउन युद्धासादै शषराच्या 
दर पडल्यावर, सूयौस्ताची वे ग्रहरावर असताना त्यांनी ्रिगतौस गंगे ( १} 
त्रिगते आणि मत्स्य या दोन्ही सैन्यांतीर वीरास युद्धाविषयीं अतिशय सुरण 
। चदे, अस्यत मद आदा व ते महाबरखादधय वीर गाहष्या लोभाने गना कहन 


अध्याय ३ २-विराट ब त्रिगतं या युद्ध १६५ 


मीमा मत्तमातङ्गस्तोमराङ्कशनो दिताः । 


प्रामणीयैः समारूढा इुश्रेहेस्तिसादिभिः ॥ ३॥ 

तेषां समागमो षोरस्तुमुलो लोमहषणः । 

रतां परस्परं राजन्यमराशविषद्धेनः ॥ ४ ॥ 

देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्येऽवरम्बति । 

पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबरोषवान्‌ ॥ ५॥ 

अन्योन्यमभ्पापततां निघ्नतां चेत॒रेतरम्‌ । 

उदतिषठद्रजो भौमे न प्राज्ञायत किंश्चन ॥ ६॥ 

पक्षिणक्चाऽपतन्भूमो सेन्येन रजसाऽऽग्रताः । 

© = (~ 

इषुभिर्ग्यतिसरषद्धिरादिस्योऽन्तरधीयत ॥ ७ ॥ 

खद्योतैरिव सयुक्तमन्तरिक्ं व्यराजत । 

रुक्मपृष्ठानि चापानि व्यतिषिक्तानि धन्विनाम्‌ ॥ < ॥ 

पततां लोकवीराणां सन्यदक्षिणमस्यताम्‌ ° । 

रथा रथैः समाजग्युः पादातैश् पदातयः ॥ ९ ॥ 
एकमेकांवर चाद्धन गेटे ८ २ ). मोठमोञ्या मदोन्मत्त हृत्तीवर तोमर व॒ अकु्च 
याचते प्रहार होऊं खागतांच ते त्या सरदारांच्या कुरा महाताच्या मर्जी 
प्रमारणे चाद्धं छागले (२ ). तीं दोन्ही सन्ये एकमेकांवर तुद्रून पदन त्यांचा 
घोर व तुमुरु संग्राम अंगावर रोमांच उभा करण्यासारखा श्ञाटा. राजा, जणूं तीं 
दोन्ही दढ एकमेकांसि ठ।२र करून यमराष्टरची भर॒ करण्याकसितांच अगत 
होतीं ( ४ ). राजा, सूांस्त होण्याचे वेलीं गज, अश्व, रथ व॒ पायदठ, 
ह्यांच्या इ्यडीच्याञ्ंडी देव व असुर याच्या युद्धाप्रम्णे ख्दरं खगल्या (५). 
ते एकमेकांवर इछा करून एकमेकांवर प्रहार करीत असतां चो्षकडे म्यक 
धूठ् उडाटी, त्यामुके कादौ च समननासे श्रे ( ६ ). सेनेमुरटे उडाल्ेल्या 
त्या धु्ीष्या रोटांनीं पक्षी गुदमखून जाऊन भूमीवर पदं छागले आभि हकट्रन 
तिकड जाणाग्या बाणांनीं सूये अद्य श्चाखा ८ ७ ). जणुं काजन्यानीं भरे 
आकाश शोभू खगे | उजव्या व॒ उन्या बाजूस बाण मार 
णाव्या प्रसिद्ध धनुधौरी वीराचीं सोनेरी' पाठीचीं धनुष्य भिर्छीः रथ 

१ भ्रासणीयिः । “ प्रामणीर्नापिते पुंसि तिष्वध्यक्षेऽधिपेऽपिच * इति नानार्थः 
(नी.) शब्द कूट आहि. २ व्यतिषिक्तानि हस्तात्‌ दस्तान्तरं गतानि । ( नी. ) पन 
* मिडली * अर्थ.बरा दिसतो. ३ अस्यतां क्षिपताम्‌ ( नी. ) “बाणान्‌” हा शेष, 


६६ सार्थ- महाभारत, विरारपर्व-गोहरणपर्व 


--*~~~--------*=----- ~ 





सादिन! सादिभिश्रैव मजेश्वापि महागजाः । 
आपतिभिः पदेः प्रासैः शक्तिभिस्तोमरेरपि ॥ १० ॥ 
संरब्धाः समरे राजनिजघुरितरेतरम्‌ । 
निघन्तः समरेऽन्योन्यं शूराः परिषब्राहवः ॥ ११॥ 
न शेङूरभिसंरन्धाः श्ररन्कतै पराङ्मुखान्‌ । 
कृत्तात्तरोष्टं सुनसं कृत्तकेशमलद्‌ एतम्‌ ॥ १२ \, 
अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोध्वस्तं सङ्ण्डलप्‌ । 
अदस्यैप्तत्र गात्राणि श्रंश्छिन्नानि भागक्नः॥ १३॥ 
शाटस्कन्धनिकान्लानि क्षुत्रिषाणां महामृधे | 
नागमोगनिकारेथ बाहुभिशन्द्नोपिपेः ॥ १४॥ 
आस्तीर्णा वसुधा माति रिचैमिघर सङ्कण्डलेः । 
रथिनां राथेभिखाञत्र सम्प्रहारोऽभ्पवत्तेत ॥ १५॥ 
सादिभिः सादिनां चपि पदातीनां पदातिभिः। 
उपाशशाभ्यद्रजो भाम रुधिरेण प्रसपेता ॥ १६ ॥ 
र्यी निड्टे, प्यग्दर पस्दटःरीं भिंड (८ ९), घोट्स्तरार घेडेस्ाय॑सीं आणि 
हत्ती हत्ती¶ मिटून घ्येज्‌ गड. तद्वस, प, प्रास, ङफति, भलि, इत्यादिरनी 
(१९), त खवल्ट्ट गह्‌ युद्धात र्जा, एमि टर्‌ क्र लगे, अडप- 
श्रमण दव रपट बद्र <स -दट पवर्‌ युद्धात प्रस्वद्क्रर्‌ श्रह्यर्‌ करत 
( ११) क्षुग्ध क्चाट अस्ता शरस पतव शद्रे नादयति, वरचा आट तुट- 
ट्ठ पण रुदर नादाचै, टेस तुघ्ट्टे पण अटंद्व्‌ धारण स्र्णारे (१२ 
धुटीने भरट पण इट घारण करणार्‌, अदी तट जयी डो दिसू रागी 
्षत्रियान्या च्या मोठ्या युद्धंत बणनीं तेडध्छ ( हात, पाय कपे इतर ) अव- 
यवचेहि भाग इ.ट्वृक्षाच्या खन्यासातचे दिम्‌ टाग्टे, नागांच्या ररीयंसारस्या 
चटनाची उटी लविटेत्या वानीं ( १२३- १४ ), तसेच सद्डल मस्तकंनीं 
छादिव्यी रणमूमि शामू ट्टा. रथ्यानीं स्थ्यावर रध धातरे (१५) 
योद्दन्धर्ने घडदव्मवः, व पायदध्यन पायदच्छयर चाक केटी. तेन्हां रक्राचे 
पाट वाद्रं सागल्यामुदे रणभुमीवर॑ठ धू नारद री क्ली ८ १६). 


छध्याय ३२-विराट व त्रिगतं यां युद्ध. १६९० 


कदं चाऽऽविशदधोरं निमेथदमवतेत । 

उपाभिशन्गरूतमन्तः शरंगाढं परमेजिताः । 

अन्तरिक्षे गविर्भेषा दशने चाप्परुष्यत ॥ १७ ॥ 

ते घन्तः समरेऽन्योन्यं शत; परिवबाह्मः । 

ग्‌ शङुरानप्रन्वाः गुरन्कदठठ पराङ्‌ खन्‌ ॥ १८ | 

शतानीकः शतं हत्वा वेशारक्षुश्रठइपतवन्‌ । 

प्रमि महः सेना तरिगत्तनां हास्य ॥ १९॥ 

त प्रपरिष्टो महासेनां बररन्तौ मनस्विनौ । 

भच्छतां बाहुसंर्यौ याप्ति रथारति : २०॥ 

लक्ष।पसा त्रिगतीनां णै परविश रथवजम्‌ । 

अग्रतः घूदत्तत्र मपिराृष पृष्ठाः ॥ २१॥ 
( सेनेकांस ) भयकर बच्छ आडी. (युद्ध) निभयद ब्लाटे, ब्णानीं मधत 
टे गल्डप्नी ( ध्वना दोदर र) बतं ठ.गठे, ( बाणव्य। छापर 
अतक्षातीट व्यावो गतिव दृष्टि वेद्‌ टी ( १७). अडतरीतता(्या बहुच 
ते शूर परस्पर प्रहार करीत क्षुन्व ठे असतां ( प्रपि श्वःडी ) सयुरासि 
पर फिवुं लये नाई ( १८ ). उनानी हने समर वर्‌ मख्न आग 
परिशाटक्षाने चरः टार टखून त दोघहि मह र निगतव्या अङराट यन्त 
घुस ( १९). अट संन्थांत घुनट्न्या या दों वखवान्‌ व॒ अभिमानी 
वीरान रेशा ( एप्मेकांच्या यन्या घ्न स्टेठे) आणि रधरधे अत 
युद्ध आपडग पुरफुषगान्या वाहू चाटत्रि‡ (२०), अपरं पून सुदत्त 
पुटल्या अगा व मदिराक्ष मागच्या अगान्‌ त्रिततच्या रथत्ततूति रिष्टे (२१) 


१ कदमर=मूछ ( नी.) कद्मलं याचा अभ ५५।र अघादि षेतां येल; गड. 
डना धार बाधला अमाःह आन्य दिसतो. 

२ आन्छेताम्‌ -मोटितवन्तौ ताम्‌ व्रिगर्तमेनाम्‌ अया नौ. स्व॑प जोढतो; पण 
मच्छ म याचा अम कोर्शात अक्ता नादा, दर्वाय : केशाकरोञ्च ' याच। रबर राहाति 
नादी, "केरा यु आच्छैताम्‌' अस्ता संबंध प्यव्रार हा सन्द पुढे रव्या छो व 
माच अथी अः! अर. 


१६८ चार्थ -महाभारत, विराटपरवै-गोहरणपव, 


॥ रिह = = । । १ ण 


विराटस्तत्र सङ्ग्रमे हत्वा पञ्चशतान्रथाव्‌ । 
इयानां च शतान्यष्टौ हत्वा पञ्च महारथान्‌ ॥ २२ ¦ 


चरन्स निविधान्मार्गान्रथेन रथसत्तमः । 
प्रिगतानां सुशमोणमाच्छंहुक्मरथं रणे ॥ २३ ॥ 


ती व्यवाहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ । 
अन्योन्यमाभिगजेन्तौ गोष्ठेषु वृषमागिव ।॥ २४ ॥ 
ततो राजा त्रिगतोनां सुशमौ पुद्धुमेदः । 

मत्स्यं समीयाद्राजानं दैरथेन नरषभः ॥ २५॥ 
ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयतुरमर्षणौ । 
शरान्न्यस॒जतां रध्रं तोयधारा घना इव ॥ २६ ।; 
अन्योन्यं चापि संरग्धौ विचेरतुरमषणौ । 

टृतास्नी निितैबणिरसिशक्तिगदाभतो ॥ २७ ॥ 


ततो राजा सुश्चमाणं विव्याध दशभिः शरैः । 
पञ्चमिः पञ्चभिश्वाऽस्य विष्याघ चतुरो हयान्‌ ॥ २८ ॥ 


विराटराजनें तेथं सेभ्रामांत पंचर रथी, आदौ अश्च भाणि पांच 
महारथी मारून नानाविध मागानीं रथ चाख्वीत तो महारथी, त्रिगतं पिकी 
सुव्णाच्या रथांत बसलेल्या सुराम्यांबर तुदरून पडला ( २२-२३ ). गेर्वात 
शिरडेल्या इरक्ण्या फोडणाम्या बृषभाप्रमार्णे ते दोषे मह्ाबणिष्ठ महात्मे 
वीर गर्जना करून एकमेकाक्षी ठरू कगे (२४); व्यविढीं युद्ध कर्या- 
-चा मद चदर्ेटा सुखमा रथाचें दृदयुद्ध॒ करण्याच्या इच्छन मस्स्यराजावर 
-चाद्न आला (२५). आणि ते दोधेहि रथी रथानीं एकमेकांवर तुदून पून, मेष 
प्जन्यधारा सोडतात त्याप्रमाणे एकमभकांबर बाण सोद छागङे ८२६). दोधे- 
हि रान्नाज्ञामर्ये निपुण असून तीक्ष्ण बाण, खन्न, शक्ति, गदा करे परस्परांवर 
मोठ्या तेषा हाणीत होते ८ २७ ). नंतर विराटराजाने दहा बाणानीं सुरा- 
याल वेष केढा व त्याच्या चारहि घो्याना पांच पांच बाणानीं वेषिरं (२८). 


अध्याय ३३-विराट व त्रिगतं यांच युद्ध. १६९ 


तथैव मरस्यराजानं सुशमां युद्धदुमेदः । 
पश्चारद्धिः शितै्बाणेर्विव्याधथ परमासरवित्‌ ॥ २९॥ 
ततः सैर्थं महाराज मस्स्यराजसुशमेणोः ॥ 
नाऽम्जानत्तदाऽन्योन्यं सैन्येनं रजपाऽऽइतम्‌॥ ३०॥१०२३ 
इति श्रीमदाभास्ते रातसादस्म्यां संहितायां वैयासिक्यां विरार पर्वभि 
गोग्रहणपवंणि दक्िणगोच्रहे विरटखुरमंयुदध द्वात्रिशोऽधभ्यायः ॥३२॥ 
त्याचप्रमाणे अस्लविर्येत निपुण असटेल्या सुशम्यर्नहि पनास तीक्ष्ण बाणान 
विराटराजाटा वेधिरठै, सेनेनें उड्ल्यौ धूव्टीने आंकून गेल्यामुल्ै विराट व 
घ॒शमी या दोघांचे सैनिक महाराजा, एक्मेकांस जल गकेनात (२९३०). 
याप्रमानें मह्ामारताच्या विरायपर्वातील गोप्रहण-उपपवांत दक्षिण गोग्रहणप्र्सगी 
विराट व सुशमी द्याच्या युद्धाविषर्ी ३२ वा अध्याय समाप्त क्षाला. 


अध्याय ३३ 


[ त्रिगर्त चा राजा विराटास पकंड्न नेतो; भीम त्रिगतैराजास जिंकून 
विरा ला सोडकितो. | 


वैशम्पायन उवाच - तमसा ऽभिपते लोके रजसा चैव भारत । 
अवि्न्वे बुं त॒ व्युटानीकाः प्रहारिणः ॥ १॥ 
ततोऽन्धकार प्रणुद द्द तिष्ठत चन्द्रमाः । 
डुर्वाणो विमलां रात्रि नन्दयन्कषत्रियान्युधि ॥ २ ॥ 
ततः प्रकाशमासाद्य पूनयुंद्रमवतत । 
धोररूपं ततस्ते स्म नाऽवेक्षन्त परस्परम्‌ ॥ ३ ॥ 
वैशपायन म्द्णाटाः-- राजा, अंधकार पदन कोटे कोः दिसेनासे चट, 
व धु्टीने दिश्या व्याप्त ्लाल्या; यासुट ते ठढवय्ये तसेच व्यूह॒बांधचेठे कहीं 
वेठ स्तन्ध राहि (१). नंतर अधार नष्ट करीत व रात्र उजव्ठीत चद उदयास 
आला, तेब्ां स्या क्षत्रियांस पुनः वीरश्री चटी (२), भणे प्रकार मिव्याल्यानं 
घनघोर युद्ध पुनः घु रटे, व ते फिरून .हातधाईवर आके ( ३ ). 
, १ सेन्य॑ एकवचनी चूक वाटल्यान ( नी. ) जुना प्राचीन पाठ असा देतो, 
“* ततः सेनाः समाहत्य मरस्यराजसुशार्मणौ । न जानीतां तदान्योन्यं सैन्येन रजमा- 


इतो ॥ ® पण यांति “ सुशमाणौ ° च्या जामी ° सुरार्मणौ ° हं रूप आं भहे असे 
(नी. ) महणतो. सारांश, शोक अपपाठयुक्त अदि. २ सैन्येन सेनोत्येन ८ नी. ) 


१७० साथ॑-म्ाभारत, विरारपर्व-गोहरणपर्व॑ 


~ ----~-----------~------~------~--_-~~_____~_____ ~~~ 
[1 ए म 1 


वतः सुशमां तरेगक्तैः सह भात्रा यवीयसा । 

अभ्यद्रवन्मतस्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ॥ ४ ॥ 

ततो रथाभ्यां प्रस्कन्ध भ्रातरौ कषत्रियषमौ । 

गदापाणी सुपंरन्धा समभ्यद्रयतां रथान्‌ ॥ ५ ॥ 
तथेव तेषां तु बलानि तानि ऊुद्ान्वयाऽन्योन्यमभिद्यनिति। 
गदािसद्ेध पैव प्रातैथ वीष्ष्णाग्रषुपी वरैः ॥ ६ ॥ 
मठं तु भस्स्यस्य वरेन राजा सरव प्रिगतधिपतिः सुशमी । 
प्रमथ्य जित्वा च प्रपद्य म्स्यं पिराटमोजसिनमम्वधाव्तर्‌ ॥ ७ ॥ 

तौ निहत्य पथक्ुथनवुरी तौ पाध्णसारथी । 

पिरथे मत्स्यराजानं जीवग्राहमगह्णताम्‌ ॥ < ॥ 

तयुन्पथ्थ सुएमांऽथर युवतीमिव कथचुकः। 

स्यन्दनं स्य समारोप्य प्ययं) सत्र ्ाहनः॥ ९॥ 
नतर त्रिगतीपिपरति सुम अपट रथपतपुदराय बहबर घेऊन आपल्या कनिष्ठ वधू- 
सष्टित मःस्यणजावर चान गेटा(४).नेगर त दे क्षत्रियश्रघठ वधर हातांत गदा धेउन 
रथांवन खाट. उदी माखन मोठ्या आदान श्रन्‌ चाठ दष्ूनगेठ (५), 
व्याचप्रभे तीं दन्द सन मोठ्या वेगाने पररा दद्र सगटी; गदा, फ, 
तखरो, बुन्दाडा व टोपर पाजवच्े भाठयेउन तीं एम तुद्रून 
पडली ( ६ ). सुशम्"नै रिराटचं सन्य जजैर देर याणि तो वेगान॑ एका- 
एकी तेजस्थी पिराटयजाव्र धावृत णेठा ( ७ ). व्यानं ततक्राढ चिराटाच्याः 
दोन्दीं बाजत ब पाटी लं असटेल्या सक्ष्वा प्राण प्रेतर, आणि त्रिशराजा्र 
रथाच्या खाट ओैद्रून व्यस जिवित वारे ( ८ ). नंत सुम्ने जसा. एखादा 
कामदः तर्णीस उचट्तो, व्याप्रमणे वितरत उचदन अप्पा रथात घात; 
आणि तो जब्दी षोड दवडवीत निधाय (९) 


अध्याय ३३-त्रगतानीं पकडकल्या विरारास सोविेभ्यासार्टदी भीमाचा उपाय १७९. 


न त ककि ण 





~ क (य 


तास्मनगहीते विरथे विराटे बरवत्तरे । 

प्राद्रवन्त भयान्मस्स्याल्चगणरस्तिा मेवम्‌ ॥ १०॥ 

तेषु सन्त्रस्यमानेषु ङन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । 

प्रत्यमाषनपहाबाहुं मा मपेनमारेन्दमप्‌ ॥ ११॥ 

मर्स्यराजः परामृ्टश्लगतेन सुरमेणा 

तं मोचय महाबाहा न गच्छद्‌] द्षता वचम्‌ ॥ १२॥ 

उषिताः स्म सुखं से सवंकाव॑ः सुपूजिताः 

पसन सया कायां तस्य वास्य निष्डरतिः॥ २३॥ 
भीमसेन उवाच-- अहमेन प॑रेत्रा्ये श्चाप्तनात्तव पाथिवि। 

प्रं भ सुमहटत्मं युध्यतः सद त्रम ॥ १४॥ 


स्वबाहूबरखपान्रत्य 1 त च्रार्भः तह | 

एकान्तमात्रिरो राजन्पश्य मऽ पराक्रमम्‌ ॥ १५॥ 

सुस्कन्धोऽयं महावृक्षो गदारूप इद सथितः । 

अहमेनमपारु्य द्राचारष्यामि ज्ञात्रवनन्‌ |; १६॥ 
त्था बटवत्तर विर।टर।जास रथ.तू प~ दून < दून नेह्यावर तरिगत। नीं मत्स्यदे शातीर 
वीरास फार जरस आणल्या ते नी्तने (दस्देस्स, पदर टाग्डे( १०) 
भैन्य भममीत होत अल्पानि लतेव वुः दिर मलना दन्रूदमन मीमतनात्त 
म्टणाटाः---( ११ ) ^ {गते +त © "414 । 4९।९९।ज घ 4< =< आह्‌ 
महाबाहू, त. व्याच सुट्छया दर; तो सकरा ताग्धत जाता सममः नये (१२) 
सारण सम श्रतु देउन स्याने जाप्ट सन्माय दया आदे व आपण सप्रजण 
त्याच्या 3 रखने राहिला अद, भ.मसना, दू या सयरण्याची केड क्रणं याम्य 
-भादे ” ( १२). 


भीमसेन म्हणाटाः-- “ राजा, तद्या आजेन मी ग्रिराटाटा आतां सोड- 
वितां; रात्रुशी युद्ध कर्तना मी दस अचाट ठ्‌" द्रति त पहा ( १४) 
राजा, अ पल्या. बहव्टाचा अ श्रय क्न त्‌ वंधूह एदा बाजूस गहू, पहा 
मक्षा आज परक्रम | ( १५) गकम लौडन्चा ह्या महयद्क्च गदेस्ाप्लाउभा 
आदे; मी द्यादय उपटरून घेऊन शत्रुना प्यवृन दवर्तो ” ( १६ ). 


१ सार्थ-महाभारत, विराटपर्व -गोहरणपर्व, 


-चेराम्पायन उवाच -- तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम्‌ । 
अत्रवीद्धातरं वीरं धमैराजो युधिष्ठिरः ॥ १७ ॥ 


मा मौम साहसं कारषीस्वि्त्वेष वनस्पतिः । 

मा त्वां वृक्षेण कमोणि हवाणमातिमादुषम्‌ ॥ १८ ॥ 
जनाः समवद्ुदधथेरन्भीमोऽयमिति भारत । ` 
अन्यदेषाऽऽयुषं किवित्परातिपद्यस्व मानुषम्‌ ॥ १९ ॥ 
चापं वा यदिवा श्चाक्तं निधिश वा परश्वधम्‌ । 
यदेव माञुषं भीम भवेदन्येरलकषितम्‌ ॥ २० ॥ 
तदेवाऽऽयुधमादाय मोक्षयाऽऽश्चु महीपतिम्‌ । 

यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलो ॥ २१॥ 


„ सहिताः समरे तत्र मरस्यराजं परीप्त । 
वेकम्पायन उवाच--एवदयुक्तस्तु वेगेन मीभसेनो महाबलः ।) २२ ॥ 


गहीत्वा तु धुः श्रेष्ठं जवेन सुमकशषजव! । 
व्ययुश्चच्छरवषांणि सतोय इव तोयदः ॥ २३॥ 


वेशंपायन म्हणाला -; जेच्डां भीमसेन घ्या वृक्षाकड मदोन्मत्त हत्तप्रमाणे पा 
लागल, तेन्हां धर्मराज युधिष्ठिर त्या बौर बेधूस् म्दणााः-(१७) “भीमा, असे 
सास कर नको. हा वृक्ष असाच राहू दे; बरक्षाच्या योगाने तू अमानुष कृं 
करीत असतां (१८), भारता, लोकान तुला हा भीम म्हणून ओल्लयु नये 
मनुष्यास शोभे अस दुसरेव एखदे आयुध घे ( १९). घुष्य 
राक्ति, खन्ञ॒रकिवा कुद्हाड म्हणने ञ मनुष्याखा रोनणारं असल्यामुर्े भीमा 
कोणाच्या लक्षांत मरएणार नाहीं ( २० ), तै आयुध घेउन विरा्रानाटा 
खवर सोडव. महाबखाढय नकरुटसहेदेव तुया रथाची चरके ८ दोन बर्जूनी ) 
राखतार ( २१). तम्दी तिषे मिद्न युद्धात तेथे मत्स्यराजाखा सोडवा, " 


बेरीपायन सणाटाः--याप्रमणि युषिष्ठिशची आज्ञा होतांच वेगाने महा- 
 जकाढय भीमसेनानें उक्कृष्ट धनुष्य हार्त। घेते, आणि वेगार्नेच तो महाविगवान्‌ 
भीम सजरु मघाप्रमाणे बाणांचा वषौव करू गला ( २२-२३ ). 


भध्याय ३३-भीम ब सुहामां यांच युद्ध, १७३. 


तै भीमो मीमकमणं सुरमोणमथाऽद्रवत्‌ । 
विराट समबीक्ष्येनं तिष्ठ तिष्ठेति चाऽवदत्‌ ॥ २४ ॥ 
सुषमां चिन्तयामास कालान्तकयमोपमम्‌ । 





तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्त वृषता रथपुङ्गवः 
पश्यतां सुमहत्कमं ७५ ॥ २५॥ 
परावत्तो भ्रात्रभिः सह । 


निमेषान्तरमात्रेण भीमसेनेन ते रथाः ॥ २६ ॥ ` 
रथानां च गजानां च वाजिनां च ससादिनाम्‌ | 
सहस्ररतसक्घाताः श्ूराणायुग्रघान्विनाम्‌ ॥ २७ ॥ 


पातिता ममिसेनेन विराटस्य समीपतः | 

पृत्तयो निहतास्तेषां गदां गृह्य महात्मना !॥ २८ ॥ 

तद्‌दषटरा तादृशं युद्धं सुशमां युद्धटमेदः । 

चिन्तयामास मनसा कि रेष हि बलस्यमे। 

अपये दर्यते सेन्ये पुरा मभो महाबरे ॥ २९॥ 
आतां भीमसेन भीषण कम करणान्या सुशषम्योवर चाट करून गेला, आशि 
विरादयास ८ त्याचें रथांत ) पाहतांच सुशम्यीस “ उभा एहा, उभा रहा ” असँ 
म्हणाडा (२४). “ उभा रहा, उभा रहा, माञ्ञा अव्यत मोठा पराक्रम आणि 
मोरे युद्ध प्राप्त क्षट्ेटे पहा ” असे शब्द कानी पडतांच रथश्रेष्ठ सुशम्यीनि मार्ग 
पार, ता (जण काय) आपल्या मागून प्रक्ष काठ यमच येत ओहि असँ 
त्यास वाटे (२५). सुमा आपल्या बधूस्ह धनुष्य षैउन 
माग फिरडा, व त्याचे इतर रथीहि तत्काक माभ वकून भीमसेनाशीं भिडलठे 
( २६ ). ( त्रिगतौचे ) रथ, गज व घोडस्वारांसहित अश्र, यांच्या शेकडो- 
इजा्ोच्या छचडच्या दंडी, व्याच्यावरीर सुर योद्धगांसहित ( २७ ), भीमेसनाने 
विराटादेखत मारून टाकल्या, नंतर व्या महाप्म्यान गदा षेऊउन त्यार्चे पायदढ 
सन्य ठार केर्टे (२८ ). तसे ते युद्ध पाह्य युद्धाची खुमखुमी असरेला 

१ या शोकांतील अन्वय ( नी. ) देतो, पण तो कसावसा लागतो. “ पर्यतां 
कर्मम्यतिहारे तड ° (८ नी, ) २ संगताः इति रोषः ( नी. ) 

३ शत, सदस भिन्न ध्यावे, ४ किरोषः कुत्सितः बधः (नी.) मेविनीकोश्चाधारे, 
५ ८ नौ.) येये ुशाम्यांच्या भावाचा उद्ेख करितो; परंतु जकर दिसत नाही. 


प७ड | सार्थ-महामारत, विराटपर्व-गोहरणप. 
आक्णपूणन तदा धनुषा प्रत्यद्ह्यत । 
सुशर्मा सायकास्ठल्णान्त्ुपत च पुनः पुनः॥ २० ॥ 


ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन्‌ । 
(देन्यमक्घ विङ्खबणाद्धगरतन्प्रतयमषंणाः ॥ ३१॥ 
ताननिवत्तरथान्द्ष्रा पाण्डवान्पा महाचम्रः | 

पराटि; परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्धतम्‌ ॥ २२॥ 


सहस्मवधीत्तत्र कुरतपुत्रा युधेष्ठेरः 
भामः सप्रसदष्राणि यमलोकमरद ५यत्‌ ॥ ३३॥ 

नङ्कखुश्चाय सप्रव शतानन प्राहणाच्छरः | 

तारि जीभ शटणां सदःवः प्रतापवान्‌ | ३४ ॥ 
युधिः दिष्ट निजबरे पुरुपपभः । 

ततोऽभ्बपतदयव्युग्रः सुच्नणय्रदायुयः }; ३५ ॥ 

हत्वा ता महता ना त्रमताना सह्मर्यः 

तता युधष्ह राजा सरण संहाररदयः ॥ २६ ॥ 

द्शामी भन। धीं पिचार्‌ दर्‌ गद, द । माद्या सन्धाचा खरोष्व्‌ क्रितौ शष 
आह्‌ £ रारण मञ्चा सामथ्याच्या सन्यत घुट श दुसरा ( 3101 ) टवक्रस्च ।दसू 
लग्र ` (२९). वन्द्या युद्वाय घनुभ अ! अ. [दसः ना एस 
तीक्ष्ण बाण खवू टगः 1 (द <). नत म्त्स्यद य्या सच याध्याना अपापरर्‌ चि 
घोडे रणमूमीट उ वराः, यणि चतदन जाऊन ते तिगते।२र दिभ्य अन्नाची 
बृष्टि दरू छागरे (३१). प{टवाना युद्र दस्ता पाहून वरटा त्रच॑ड सन्धाह्‌ 
मागि बद, व वितटाचा पुत्रहि अयत रोतापून अपति आश्वयञार्‌ रीतीने 
ख्दर टगटा! (३२) या युद्धांत कुं्तीत्र युषिष्ठिर्ने एकर हजार योद्धे 
माश्छि; भीमसनानें सात हजार ओद्धयांना यमक; दाखविला (३३), नङुरा्नहि 
बाणाची वृष्टि करून सात येद्धे यमटोकीं पाटविटे, आणि प्रतापी सहदेवा 
तीनक्चि योद्धे ठार देके (३४). याप्रमाणे संडार करून धमोज्ञन आयुधासहित 
अति उग्र नकुलने सुम्यीवर चाट केटी ( ३५). नतर त्रिगर्तीच्या प्रचंड 
सैन्याचा स्वार श्राल्यावर, महारथौ युधिष्टिर राजा मोल्या वेगाने (३६), 








~~ - ~ ~ 


१ अल्युभ्रः युधिष्ठि<ः ( नी. ) पण यय नङुल भ्यावा. कारण पुक्‌ श्टोकत 
-युधिष्ठिराच नांव भाद ते व्यथे दोद 


सध्याय ३ ३-भीतीनें गांगरलेल्या सुराम्याची धांव पठ,  १७य्‌ 


आभेपत्य सु्लमाणं शेररम्य।हनद्भज्ञम्‌ । 

सुकशमीऽपि सुसंरन्धस्त्वरम।णो युधिष्ठिरम्‌ ॥ ३७ ॥ 
अविष्यन्न्रभिबणेश्चतुमिश्तुरा हयाच्‌ । 

ततो राजन्ना्ुकारी इन्तौपुत्रो वृक्रादरः ॥ ३८ ॥ 
समापा सुशमाणप्रश्चानस्य व्यपोथयत्‌ । 
पृष्ठगापाश्च तस्याञ्थ हत्वा परमप ५क! ॥ २९॥ 


अथाऽस्य सरथ करद्‌ रप्रापस्थयदषतयधद्‌ । 
 चक्ररकृथ श्चुः वै मदिराक्षोऽपििश्रतः ॥ ४०॥ 

समायाद्विरथं टर त्रिगतं प्राहरत्दा । 

तद। वराटः प्रस्कन्य रथादथ सुरमणः॥ ४१॥ 

गदां तस्य परामश्य तमेवाऽभ्यद्रवद्व“ । 

स॒ चचार गद।पाणिःद्रोऽपि तरुणो यथा ॥ ४२॥ 

पलायमान चप दपर मीतोऽभ्यमापृत । 

राजञपुत्र निवप॑स्वन ते युक्तं पञायनम्‌ ॥ ४३ ॥ 
घुराम्यावर्‌ ( स्वतः ) धांवृन गेढा, व सनं वणांनीं व्याप्त जोरान ताडन के. 
तेन्शं सुशमी फरच श्षुब्ध श्चा, आणिं यनं व्रा करून युधिष्टिराला 
नऊ वणानां वरे व सयाच्प्रा चर अश्वाना चार वाणा्नीं वेर. 
व्यासमयीं राजा, ववने काम वरणारा भीमसेन पद हाऊन व्याने 
सुशम्याचे चारहि अश्च मारिटे, व मोटमोल्या {खर्‌ वाणानीं दाच पाटीराखे 
ठर केठे ८ ३७-३९ ), नतर व्यनें व्याचा सारधि रथप्रख्न खटी पाडिल. 
( इतक्यात विराटराजाचा ) च्यूर व अतिशय प्रसिद्ध चक्रक्चक मदिरक्षहा 
रयहीन इटेल्या सुशषम्यावर चाद्ध्न गेखा व व्यनेँ व्याप्त प्रहार केटे, तेष्दा 
विराटानें सुशम्याच्या रथावेरून उडी टदरदटी (४ ०-४ १), आणि व्याचीच गदा 
- घेऊन तो वल्वान्‌ त्यावर्‌ चदन गेखा, व्यावे्ठी तो वृद्ध असतांहि तरणाप्रमार्ण 
गदा धेउन पावर टाकीत होता ( ४२), त्रिगतीच्या राजाला पठतांना 
पाटन भीम महणाडाः- “राजपुत्र, म्नि फिट. तुला पठण शोभत नादी (४३) 

१ (रथोपस्य' राब्द्‌ चुकौचा दिसतो; सारथि रथेपस्थांत बरत नादी, रथोपस्थ 
डी रथ्याची बसण्याची जागा आदे, भ, गी, ( १ )४७ पहा. ह युद्धवर्भन गेरमादितविं 
-दिसतं 





७६ सर्थ-महाभारत, विराटपर्व -गोहरणपवं. 


अनेन वीर्येण कथं गास्त्वं प्राथेयते बलाव्‌ । 

कथं चाऽऽनुचरांस्त्यक्त्वा शत्रुमध्ये विषीदति ॥ ४४ ॥ 

इत्युक्तः स तु पार्थेन सुमा स्थयूथपः । 

तिष्ठ तिष्ठेति भीम स सहसाऽभ्यद्रवद्वली ॥ ४५ ॥ 

भीमस्तु मीमसङ्ाशो रथात्परस्कन्य पाण्डवः । 

प्राद्रवत्तणेमव्यग्रो जीवितेष्युः सुशमेणः ॥ ४६ ॥ 

तं भीमसेनो धावन्तमस्यधावत वीयेवान्‌ । 

तिगर्च॑राजमादापुं विहः कषदरमृगं यथा ॥ ४७ ॥ 

अभिद्रुत्य सुशमीणं केरपक्षे परामृशत्‌ । 

स॒शरुद्यम्य पु रोषात्तं निष्पिपेष महीतरे ॥ ४८ ॥ 

पदा मूरमि महाब्राहुः प्राहरद्विकपिष्यतः । 

तस्य जासु ददौ भौमो जे चेनमरालिना । 

स मो्दमगमद्राजा प्रहाररपीडितः ॥ ४९ \ 

तस्मिन्गृीते विरथे त्रिगत्तौनां महारथे ॥ 

अभज्यत बरद सर्धं तरेगतं तद्धयातुरम्‌ ॥ ५० ॥ 
अलया या चौरा तु विराटाच्या गई बलात्कारे करा 
नेणार £ आणि त. आपल्या अनुचरंना सोद्रन, रात्रभ्या षोच्छक्यांत कसा 
रडत बसतोस £ '” ( ४४ ) है अप्त भीमाचे योचणारे शब्द एेकून रथसपुदा- 
याचा नेता बल्वान्‌ सुश्चमेहि मीमास ¢“ उभा रहा, उमा रहा ” असे म्हणून 
त्याबर पुनः उसद्धुन आला ( ४५ ). पम मीमसन-ऽ्याला उपमा मीमाचीच 
होय-निभेयपणे रथांतून उडी टाक्रून सुशम्योवे प्राण पेण्याच्या इन्छेने स्याच्या 
मागे जोराने धाबला (४६). धांवून येणाप्या घुरम्यवर तो वोशाली भीमसेन, पिह 
जसा श्चुद्र मृगार धरण्यास धावतो, तक्ता उद्ट धावा ( ४७ ). अचखेरीस्त 
त्याच्या जवल ज।ऊन त्याने घाचे कस धरटे व मोज्या ववेषनं त्यास उचद्न 
भूमीवर आपव्डे (४८). सुशमो दुःखाने विन्त असतां व्याच्या 
मस्तक्रावर भीमानें छाथ हाणटी व उदरावर गुडा देऊन तब्डहाता्न ध्याच्यावर्‌ 
प्रहार वेला, त्या प्रचेड प्रहारानं पीडित होऊन सुरमा मूच्छत 
काला | (४९ ) त्रिगतीचा तो महारथी घुरामौ रथन होऊन पकडलाः 
गेटा, तेब्डां त्याच्या सवै सैन्याची भीतीमुके पांगापांग श्राटी ( ५० ). 


अथ्याय ३३-भीम निगर्ताच्या राजास षकडतो, १७७ 


कनक ७ ~ क १ ०० ~ = 








"~ ---- ~~ - ----^ अ क जका छ य 


निवत्यं गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महारथाः । 
अवजित्य सुशमाणं धनं चाऽऽदाय सर्वशः ५१ ॥ 
स्वभाहूव्ररसम्पन्ना हरी निषेवा यतव्रताः । 
वरराटस्य महात्मानः परिङकेशषेनाशनाः.॥ ५२ ॥ 
स्थिताः समक्षं ते सर्वे स्वथ भीमोऽभ्यमाषत ॥ ५३ ॥ 
नाऽयं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति । 
फितु चक्यं मया कतु यद्राजा सततं धृणी ॥ ५४ ॥ 
गले गृहीत्वा राजानमानीय विवद वशम्‌ । 
तत एनं विचेष्टन्तं बध्या पार्थो वकोदरः ॥ ५५ ॥ 
रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्डितम्‌ । 
अभ्येत्य रणमभ्यस्थमम्यगृच्छदयुधिष्ठिरम्‌ ॥ ५६ ॥ 
दशयामास भीमस्तु सुशर्माणं नराधिपम्‌ । 
परोया च पुरूषव्याघ्रो मीममाहवश्ञोभिनम्‌ ॥ ५७ ॥ 
तं राजा प्राहपदृदृषटर मुच्यतां वै नराधमः । 
एवमुक्तोऽत्रवीद्धीमः सुशमाण महाबलम्‌ ॥ ५८ ॥ 
नतर सव गार परत वछवृन महारथी पांटुपुत्रानीं पुशम्यीटा कुन 
सयाच सवे धन घेतठे (८ ५१ ). स्वतःच्या बाहुबल सपनन 
असले, विनयज्ञील, व्रतस्य व ॒महास्या विराटाचै संकट निवारण 
करणारे (५२), ते पाडत (विराट ) समोर उमे राहिटे. नंतर भीम 
म्हणायाः-( ५२ ) ह्या पापाचरण करणारा सुरामा माश््या हातून जिवेलं 
घुटावा ह योग्य नन्हे; पतु राजा नेहमी दाद्‌ अहि, तेन्हां माक्चा काय हइटाजः 
आ £” ( ५४), ( नेतर ) मीमाने बेमान होउन पराधीन ्ञटेल्या वथा 
सुशम्याची मानगुटी घह्न त्यास राजाजवन् भणि; आणि ध्यालः 
नखदून बांधे ( ५५ ). नंतर घु्छीनें माखठेल्या व वेद्ध पडटेल्या व्या 
पुराम्याला रथावर षाद्धन रणाच्या मध्यमागीं असटेल्या युधिषटिराजवड तो 
आला (५६). भीमर्नि धमेराजाख राजा घुञ्मौ दाखविला, तेन्हां नरभरेषठ धर्म- 
राज हइसून व्यास स्हणालः-{ ५७ ) ^“ द्या नराधमा सोढ, ” स्यत अक्त 
म्हटल्यावर भीमसेन महाबटी सुशम्यौस म्हणाला ( ५८ ), 
चखा, मा, १३ | 





१५८ सार्थ-सहाभारत, विराटपवं-गोदरणवर्व, 


मीम उवच --जीवितुं चेच्छसे मूढ हेषु मे गदतः शुणु । 
दासोऽस्मीति स्वया वाच्य सप्तस्य च सभासु च॥ ५९॥ 
एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो षिधिः। 
तपुवराच ततो ज्येष्टो भ्राता सप्रणयं वचः ॥ ६० ॥ 
युधेष्टिर उवाच --युख् युजखाऽषमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम्‌ । 
दासभावं गतो दष विराटस्य महीपतेः । 
अदासो गच्छ भक्तोऽसि मेवं कार्षीः कदाचन ।॥ ६१॥ [ १०८४] 
इति धरीमहाभारते रातसादस्व्यां संहितायां वैयासिक्यां विरारपबणि 
गोग्रहणपवौणि दक्षिणगोत्रहे चयाश्चरोऽध्यायः ॥ २३ ॥ 
भीम म्दणाराः-- ^“ मूढा, जर तखा जगण्याची इच्छा असेल तर मान्ना 
हेतु सांगते, एेक. त्‌ समांतून व रोकसमुदायातून “मी दास अर्दे" असं म्हणावे 
( ५९ ), म्हणजे तुखा मी जीवदान देईन, युद्धात अजिकेटेल्याने करावयाचा 
हा विधि आहि." तेन्ां वडील बंधु व्यास सांघनपूवंक म्हणालाः-(६ ०) 
युपिष्ठिर ग्दणालाः-- “ आमचे म्दणणे तखा प्रमाण अक, तर 
सेड, सोड या दुराचाय्यास ! विरारराजाचा हा दाप्त ञ्ञाखच अहि 
(मग, घमराजा बुम्यास म्हणाला,) अदास होउन जा. तुखा सुक्त केर अद. 
भसे कीं करू नको ” ( ६१ ) 


याप्रमा महाभारतं तील विराटपवौतीर गोगप्रहण-उपपर्वात दृक्षिणगोग्रह- 
णाविषरयीं ३३ वा अध्याय समाप्त ज्ञाखा. 


अध्याय ३४-विराराकद्धन परडवां चा सन्मान. १७९ 

अध्यायं ३9 

{ भापस व गाई शत्रपासून सोडबरूल युद्धंत जय मिठविला, म्हणून बिरार 
पांडवांचे अभिनंदन केठ व नगरांत जयाची थाढी पिटवेरखी. ] 


वशम्पायन उवाच- 
एवभूक्ते पु सव्रीडः सुशमांऽऽसीदधोभुखः । 
स अुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद् प्रतास्थवान्‌ ॥ १ ॥ 
विमृज्य तु सुश्मोणं पाण्डवास्ते हतद्विषः । 
स्वशाहुबलसम्पन्ना दीनिपेवा यतव्रताः । 
संग्रामिरसो मध्ये तां रारि सुखिनोऽवसन्‌ ॥ २ ॥ 
ततो विराटः कोन्तेयानतिमानुषषिक्रमान्‌ । 
अचैयामास वित्तेन मानेन च महारथान्‌ ॥ ३॥ 
विराट उनाच --यथेव मम्‌ रत्नानि युष्माकं तानि बै तथा । 
कार्थ रुत वै स्वँ यथाकामं यथासुखम्‌ ॥ ४ ॥ 
ददाम्यलंकृताः कन्या वश्चनि विविधानि च । 
मनसश्वाप्यमित्रेतं युद्धे शतुनिवरणाः ॥ ५॥ 
वैशंपायन म्हणाटाः-- अ्ैयुपिश्िराने) ग्हटे तेन्हां लाजलेश्या पुशम्य 
मान॒ खार्छी घाती. ( भीमाच्या हातून ) सुटल्यावर (युधिष्ठिर) राजा वंदन 
करून तो निघून गेखा ( १ ). सुशम्यौला सोद्रन॒दिल्यावर्‌ ते स्वतःच्छा 
बहुबलावच्या संपन्ने शत्रूचा नाशा केरे विनयरीढ व व्रतस्थ पांडर मुह 
युद्धभूमीच्या मध्यभागी त्या रात्री सुशाठ राहिरे (२). नेतर अतिमानुष पराक्रम 
करून दाखविणाय्या महारथ पाडवांची विराटराजान आदरपूषैक धनानि ब 
भानारने पूना केरी (३ ). 
विरा दणाखः-- “जसी रले मा आदत तशी तीं तुमची हि अदित. 
ह्याचा उपयोग तुम्रं आपल्या इच्छेप्रमाणे, वटक तो करा ८ 9 ). युद्धा 
शतंवा विष॑स करणा्या योद्धषानो, मर तुम्हा साठंकृत कन्या, बहुविव संपि 
च आणखी तुमच्या मनास॒ ञं कों प्रिय वाटत असेढ त देते (५). 


१६० सार्थ- महाभारत, विरारपवै-गोदरणपर्व, 





-~-------~-~-------~--------~--~-------> 


गमि गणगीी 


युष्माकं विक्रमादद्य युक्तोऽहं स्वस्तिमानिह । 
„ तस्माद्भवन्तो मरस्यानामीश्वराः सवे एव हि ॥ ६ ॥ 
वंशम्पायन उवाच-- तथेतिवादिनं मत्स्यं कोरषेयाः एथर्‌ पथक्‌ । 

उचुः प्राञ्चलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः । ७ ॥ 

प्रतिनन्दाम ते घ(क्यं सवे चेव पिश्चाम्पते । 

एतेनैव प्रीताः स्म यख युक्तोऽद शत्रुभिः ॥ ८ ॥ ` 

ततोऽत्रवीत्प्रीतमना मत्स्यराजो युधिष्ठिरम्‌ । 

पूनरेव महाबाहूरविररो राजसत्तमः ॥ ९ ॥ 

एहि त्वामभिषक्ष्यामि मत्स्यराजस्तु नो मवान्‌ ॥ १० ॥ 

मनसश्वाप्यभिपरेवं यथेष्टे यवि दुरभम्‌। 

तत्तेऽदं सम्प्रदास्यामि स्वेमहेति नो भवान्‌ ॥ ११॥ 

रत्नानि गाः सुवणं च मणिग्युक्तमथापि च। 

्ेयाघ्रपद्य वित्रनद्र सवेथैव नमोऽस्तु ते ॥ १२॥ 

त्व्छृते ह्यद्य पश्यामि राज्यं सन्तानमेव च । 

यतश्च जातसरम्भा न च शत्रुवशं गतः ॥ १३ ॥ 
रुमच्या प्रतापने गी आज येथं॑सुखदूप मुक्त राख; याादीं तुम्दीं सवैच 
मत्स्यदेशाचे खरेखरे अधिपति आहां " ( ६ ). 

वै हैपायन म्हणालः- या रीतीने बोट्णाच्या विराटातस्त युधिष्टिराि सष 

पांडव वेग-वेगलि द्वात जोन म्हणाटठेः-(७) “राना, तुश्या या सर्व माषणाचें 
आम्हीं मोठ्या प्रेमाने अभिनेदन करितो. तू. आज रइत्रुपासून सुटखास यार्नेच 
लाम्ही सेतुष्ट आदे ” (८ ). नंतर मत्स्यराज महाबाहू राजश्ेष्ठ विराट प्रसन्न 
नभार्न युधिष्टिरास पुनः हणालः-( ९ ) “ये, मी तुला राज्याभिषेक करतो, 
त्च जामचा म्स्यदेशाचा राजा आहेस ( १० ). तुदा मनास ञ कांहीं 
भक्त अत्ते, ते या पृथ्वीवर दुर्म अस्छे तरी मी तुखा देईन. कोणतीदि 
बस्तु भम्हांपासून षेण्यापस तै. पात्र आहेस ८ ११). रलं, घेनु, सुवण, मणि, 
मोत्यै, सर्व तुला देणे योग्य अदि. ` वेयाघ्प् ब्राह्णश्रेषठा, तुखा सर्वथा प्रभाम 
जसो ( १२). तद्यामुरेत्न भाज मी रज्य व संतति पाहत आह; कारण 
(तुक्यासुक्रै) मी गगूनहि श्रव्या तान्यात गेल नाहीं ” ( १२ ). 


भध्याय ३४-विरार राजाचा जयो. १८१ 





ततो युधिष्टिरो मस्स्यं पुनरेवाऽम्यमभाषित । 
प्रतिनन्दामि ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषे ॥ १४ ॥ 


आनुश॑स्यपरो नित्यं सुषुखी सततं भव । 

गच्छन्तु दृतास्त्वरितं नगरं तव पार्थिव ॥ १५॥ 

सुषटदां प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम्‌ । 

ततस्तद्वचनान्मस्स्यो दृतान्‌ राजा समादिष्षत्‌ ॥ १६ ॥ 

आचक्ष्य पुरं गला सग्रामविजयं मम। 

माथः समरस्य पयीगच्छन्तु मे पुरात्‌ ॥ १७॥ 

वादित्राणि च सवाणि गणिकराश्च स्वरतः । 

एतां चाऽञज्ञां ततः श्रत्वा राज्ञा मत्स्येन नोदिताः। 

तामाज्ञां तिरा कृत्वा प्रस्थिता हृष्टमानसाः ॥ १८ ॥ 

ते गत्वातव्रतां रात्रिमथ प्र्धेदयं प्रति। 

विराटस्य पुराभ्पाशचे दूता जयथमवोषयन्‌ ॥ १९॥ [ ११०३] 

इति श्रीमहाभारते रातसाहस्म्यां वहिताथां पेषासिक्यः पिराट पर्वणि 
गोहरणपनगे दृक्षणगोग्रहे विराट जवे चतुखि शेऽभ्य(यः ॥२४॥ 
व्यनंतर्‌ युरिष्ठि भिरायप्त पुनः म्हगायः - तुया मषणातच मी अभिननेदन 
कार्त; मस्यराजा, तू. मनोज्ञ भाषण कस्तो ( १४). त नेहमीं दयायुक्त 
राहून सतत चगडा पु रहा. राजा, तुया दृतानीं र्वक्‌ नगरास्‌ 
जव (१५). इमितराना ही प्रिय शतो सावी, व तुदा जयाचा पोष 
करावा. ” न॑तर युधिष्ठिराच्या सगण्यवरून राजा विराटानं दूताना सांपितर्कः- 
५ तुम्ही नगक जाऊन संग्रामांत मञ्चा जय श्चाला अस तागा, नगरतूल 
कुमारिका अकार घाद्धन मला समेव्या येऊ वा ( १६-१७); 
आणि सवै्रकृरवीं मंगर व दूगारङस्या गणिकदि सेव्या येऊं व. " 
दयाप्रमार्णे अज्ञा रेकून व ती आज्ञा रिरता मन्य करून, मत्स्यराज क्ट 
पाठविरेे दूत मोल्या आनेदानँ निवा ( १८ ). ते रर््व्या रात्रीच तेथून 
निवन सू्योदयाच्या सुमारास श्रिराटाच्या नगरापमीप जाऊन पचे, व तेथे) 
त्यांनीं विजयाच। घोष केला ( १९ ). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विराटपव।तील गोहरण-उपपर्वात दक्षिणगोग्महणप्रसैगौ 
विराटाच्या जयाच्या घोषणेविषयीं ३४ वा अध्याय संपला. 


१८२ सार्थ-महाभारत, विराटपवै--गोहरणपरव. 


अध्याय ३५ 


¡ प्रिराटनगराच्या उत्तर दिशेकडीर गाई दुर्योधन धरतो व तें वत॑मान एक गोप 
विराटाच्या पुत्रास ८ उत्तरास ) कढकवितो.] 


वैशम्पायन उवाच;-- योते त्रिगत्तौन्मत्स्ये तु पशं स्तास्षि परीप्सति । 
दुर्योधनः सहामात्यो बिर!रभ्ुपयादथ ॥ १ ॥ 
भीष्मो द्रोणश्च कणे पश्च परमाञ्लवित्‌ । 
द्रौणि सौबलमरेव तथा दुश्ासमः प्रभो ॥ २॥ 
विविशतिषिकणेश्च चित्रसेनश्च बीयैवान्‌ । 
र्थुसो दुश््रश्चैव ये चैवाञ्न्ये महारथाः ।। ३ ॥ 
एते मस्स्यानुपागम्य विराटस्य महीपतेः | 
पोषाचिद्राव्य तरसा गोधनं जहुरोजस्ता ॥ ४ ॥ 


ष्टं गवां सहस्चाणि कुरवः कालयन्ति च । 
महता रथवंशेन परिवाये समन्ततः ॥ ५॥ 
गोपालानां तु घोषस्य हन्यतां तैपहारथैः । 
आरावः सुमदानासीस्सम्प्रहारे भयङ्करे ।॥ ६ ॥ 
गोपाध्यक्षो भयत्रस्तो रथमास्थाय सत्वरः । 
जगाम नगरायैव परिकरोक्षंस्तदाऽऽन्तवत्‌ ॥ ७ ॥ 


श्म्पायन म्हणाटाः-- आपल्या गाह परत आणण्यासादीं मत्स्यदेशचः 
राना विराट त्रिगतौवर चादन गेल्यावर, इकडे दुर्योधन अमात्यांसह विरा- 
यध्या देशस येउन पोँचला (१). भीष्म, द्रोण, कणे, उक्कृष्ट॒ अस्रवेत्ता कप, 
दरोणाचा पुत्र ( अश्वत्थामा ), इउवराचा पुत्र ( शकुनि ), त्याचप्रमाणे प्रमु 
जनमेजया, दुःशासन (२), विरिति, विकणे, वीर्यवान्‌ चित्रसेन, दुसेख, 
दुःख व दुसरे महारथ ( ३), हे सवे म्स्यदेश्चांत जाऊन त्यानीं विराट 
रा्ाष्या गवट्टांची श्षपाय्वास्ररी दाणादाण करून जबरदस्ती गाई धरल्या 
( ४ ). समोवतीं रथाचा गराडा पाटन साठ हजार गा वेडन कौरव 
चारुटे (५). त्या महारथ्यानीं गोव्टवाञ्यातीर गोपा्टचौ मारपीट केरी भन्तां, 
भयंकर प्रहारामुढटे फार मोठा भोरडा स्चाखा (६). तेब्हां गोपांचा भध्यक्त भयभीतः 
द्येउन त्वरेने रथांत बसून दीनासारखा भाक्रोदा करीत तडक नगरास जारा(७), 


अध्याय ३५-कोरवांनीं केलेले उत्तरगोप्रहभ १८४ 





स प्रविश्य पुरं राज्ञ नुपवेरमाऽभ्ययात्ततः । 
अवतीय रथात्तणेमाख्यातं प्रविवेश्च ह ॥ ८ ॥ 
षट भूमिञ्जयं नाम पत्रे मत्स्यस्य मानिनम्‌ । 
तस्मै तत्सर्व॑भाचष्ट राषटस्य पञ्युक्र्षणम्‌ ॥ ९ ॥ 
पष्ट गवां सहस्राणि इरः कारयन्ति ते । 
तद्विजेषं सथुत्तिष्ठ गोधनं रा्ट्वधेन ॥ १०॥ 
राजपुत्र हितपरष्ुः प्रं नियौहि च स्वयम्‌ । 
त्वां हि मर्स्यो महीपालः गरन्यपालमिहाऽकरोत्‌ ॥ १२ ॥ 
त्वया परिषदो मध्ये छते स॒ नराधिपः । 
पत्रो ममाऽनुरूपश्च शरेति इरोद्रहः ॥ १२॥ 
इष्वस्चे निपुणो योधः सदा वीरथ मे सुतः । 
तस्य तस्सत्यमेचाऽस्तु मनुष्येन्द्रस्य भाषितय्‌॥ १३॥ 
आवत्तेय कुरूभ्जित्वा पदूर्पशचुमतां वर । 
नदेष्षामन।कानतव मामन चरतजस्रा ॥ ९४ ॥ 
राजाच्या नगरां प्रवेश केल्यावर तो र।जवाञ्याजवढ गेला, जगि रथातून सः 
खारीं उतकन ती हर्कं।कत सांगण्याकररितां त्याने आंत प्रवेद कडा ( ८ ), 
विराटाचा मानी पुत्र भूर्मजय (उत्तर) नांवाचा व्यास ( तेथे ) भेरा. व्याट्र 
राष्ट्तीर गाई हरण करून नेल्याचे त सवं वतमान त्याने सांगित्टे (९). (तो 
म्हणाटाः ) “आपल्या साठ हजार गाई कौरव नेत अहित. तें गोधन रजिकून्‌ 
परत भाणण्याकसिं राव्धना, उठ ८ १०); आभि राजपुत्रा, आपल्या 
हितावर रक्ष देऊन स्वतः वस्ति बादर पड. विराटरजाने ह्या दन्य नगरा 
रक्षक तटाच नेमिरे आहे (११), तश्यापुे समेम्य तो राजा गौनं म्हणत 
असतो कीं, “माञ्च पुत्र मा्यासारखाच दूर असून म्या कुखाची कीतिं 
कायम राखगारा अहे (१२), मा्चा पुत्र शरसंधान करण्यामध्यं निष्णात योद्धा 
असून नेहमी पराक्रम गाजविणारा अहै. व्या नेदूदाचै त भाषण सत्यच होवो 
(१३). कोरवांना रन पडयुमतामध्यं श्रेष्ठा, पञ्च परत अण्‌, बाणांच्याः 
भीषण तेजा ्याचीं सेन्य दग्ध कर्‌ ( १४ ) 


8८ सार्थ-महामारत, विरारपर्व-गोहरणपरई, 


धनुश्चयुते रुकापुदधैः चैः सन्नतपषेभिः । 

दविषतां भिन्ध्यनीकानि गजानामिव यूथपः ॥ १५॥ 

पाशोपधानां ज्यातन्त्रीं चापदण्डा महास्वनाम्‌ । 

शरणा धलुीणां शदुमध्ये प्रवादय ॥ १६ ॥ 

श्वेता रजतसङ्(श्ा रथे युज्यन्तु ते हयाः । 

ध्यजे च सिरं सेवणेभुच्छरयन्तु तव प्रभो ॥ १७॥ 

रुक्मपुङ्खाः प्रसनाग्र मुक्ता हस्तवता सय। । 

छादथन्तु शराः स्य राज्ञां भागेनिरोधङाः ॥ १८ ॥ 

रणे जित्वा इरन्स्वान्वजपाणिरिवाऽसुसन । 

यद्य महदपाप्य त्वं प्रविशेदं पुरं पुनः ५ १९॥ 

स्व॑ हि राष्ट्रस्य परमा गतिभ॑रस्यपतेः सुतः । 

यथा हि पाण्डुपु्राणामयनो जयतां वरः ॥ २०॥ 
र्वाचा म्डख्या जपा हर्णीचे कक्प प्च्छवुन छावतो, त्याप्रमाणे 
सोनरी पिपतांचे व॒ चप्या पराचि बाण माह्न त शत्रचीं सर्य 
प्वुन लाव ( १५ ). शत्रून्य सेन्यामध्यै तू धनुष्यह्पी वीणा 
वाजव. घनुष्याची दोरी दही ध्या वीण्याची तार; दोरीच्या दन्ह्यी बाजूचे 
पारा द्या तार्‌ अडक्रविण्याच्या सुवा, धनुष्याचा दाडा ह्वी या वीण्याची दाडी; 
अणि दोरौपासून सुटणरि बाण हे वीण्यातून निघण।रे स्वर (८ १६), चादी- 
सारते श्भ्र धौडे आपल्या रथास जोड, अणि भटका, सुषणौच। सिंहाकार 
ध्वज तुया रथावर फडदू दे ( १७). तु हस्तक शाल्यानं सोडटेल्या सोनेरी 
पिसच्या व घ.सश्ल्या सेकाच्या बाणानीं सूयं आच्छादिढा जाऊन (विरोधी ) 
राजांचा मागे वंद होवो ८१८). दैव्यं अिकणाव्या ह्ाप्रमा्णे तू स्वे 
कौरवांस युद्धात जिक्रून मोटे यश॒ मिल्विल्यानं तर पुनः या राहत प्रवेश कर 
( १९). व मल्स्पराजाचा पुत्रया रटराचा मोठा आघार आहेस. जप्ता खरोखर 
पाटुपत्राचा जेव्यांमय्यं श्रेष्ठ अजुन आधार अहि (२० ) 


"~~ 





१ प्रसन्नाप्राः याचा अथे (नी.) देत नारद. शब्द्‌ कूट आहे, प्रसन्न साफ केलेले, 
२ हस्तवता टढदस्ेन । प्ररोसायां मतुष्‌ ( नी. ) 


अध्याय ३६-उत्तराच्या एुशारक्या, १८५५६ 


एवमेव गाविननं भवान्विषयवापिनाम्‌ । 

गतिभन्तोा वयं सद स्र पिषयगरापिनः ॥ २१॥ 
वेशम्पायन उवाच --ल्लीपश्य उक्तप्तेनाऽपो तद्राक्यममयङ्रम्‌ । 
अन्तःपुरे श्ाषमान इदं वचनमत्रपीत्‌ ॥ २२॥ 


इति ्रीमहाभास्ते शतसाहस्त्यां संहितायां पैयासिस्यां विराट पबेणि 
गोहरणपन्धणे उत्तर गोग्रहे गोपवाक्पे पञ्चन्िरोऽध्यायः ॥३५॥ 


असाच आम्हां मस्स्यसीयांचा त खरेखर्‌ अधार आहेस. आम्ही या देशातील 
सवं छोक (तुश्यामुक) आज साधार्‌ आहांत ” (२१). 
वैशंपायन ग्दणाराः- क्लियामध्यै तो गोप, व्यास ते मय उन्न न करणोरे 
(प्रोत्साहकः) शब्द बोटल्यावर्‌, ते अतःपुरांत बढार्‌ करीत है म्हणाला: (२२) 
याप्रमाणे मदाभारताच्या विरारपर्वतीर गोदरण-उप्पवांत उत्तरमोग्रहप्रसैगा 
ग।ब्रास्या भाषणाविषर्यौ ३५ वा अध्याय संपला. 


अध्याय ३६ 
[ बायरकांत उत्तराच्या फुशारक्य। ! अजुनाच्या सुचनेवषन द्रौपदो सार्य 
करण्याबहुर बुदन्नखेचं नांव सुचविपे व तिटा बोलावण्यास उत्तरा जते, | 
उत्तर उवाच--अद्याऽरमनुा7च्छेयं चटधन्या गचा पदम्‌ 1 
यदि मे सारथिः केष्िद्धवेदश्वषु काविदः॥ १॥ 
तं त्वहं नाञवगच्छामियो मे यन्ता भवेन्नरः । 
पर्य्य साथ किं मम युक्तं प्रयास्यतः॥२॥ 
अष्ट्िं्तिरात वा मासं वा नृनमृन्ततः | 
 यत्तदासःन्पहद्यद्ध तत्र म सारयहतः॥ २ ॥ 
उत्तर म्हणाटाः--““घेडे चल्यिण्याच्या वर्चत कुशङ कोणी सारथि 
जर मला मिनेट, तर मी आज अपे भक्तम धनुष्य घेउन गाया मागोमाग 
जान, परंतु जो मज्ञा सारथि देईल, असा पुरुष माद्या रक्षत येत नारीं 
स्वारीवर निधाना मला योग्य असा सारथि च्वकर पहा. अहावीस दिवस किंवा 
चस्तविक एक महिना ञं ते मोठ युद्ध जञाटे, व्यत माञ्चा सारथि माप्ल गे (१-३) 


१८६ सार्थ~मह्लभारत, विराटपव॑-गोहर पर्व॑. 


स रमेयं यदा सन्यं हययानविदं नरम्‌ । 

त्वरावानद्य यास्वाऽहं सथुच्छितमह।भ्वजम्‌ ॥ ४ ॥ 

विगाद्य तत्परानाक गजवाजिरथाङ्लम्‌ । 

शच्चप्रतापनिर्वीयन्डुरूञ्जिताऽऽनये पशून्‌ ॥ ५॥ 

दुर्योधनं शान्तनवं कणं परकततेने कृपम्‌ । 

दरणं च सह पुत्रेण महेष्वासान्समागतान्‌ ॥ & ॥ 

वित्रास्तधरैत्वा संग्रामे दानवानैव वजमृत्‌ । 

अनेनैव युहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पून्‌ ॥ ७ ॥ 

शुन्यमास्ताय इरवः प्रथान्त्यादाय गोधनम्‌ 

किन्तु शक्यं मया कतै यदहं तत्रं नाऽमवम्‌ ॥ ८ ॥ 

पहयेयुरद मे वीयं रस्ते समागताः । 

फ वु पार्थोऽजनः साक्षादयमस्मान््रवाधेत ॥ ९ ॥ 
वैशम्पायन उवाच--श्रुत्वा तदजंनो वाक्व राज्ञः पुत्रस्य भाषतः । 

अतीतसमये काले प्रियां भायोमनिन्दिताप्‌ ॥ १० ॥ 
जर मला दुसरा एखादा ( चतुर ) अश्च चाख्विण्याच्या विचेत निपुणः 
असा ( उत्तम ) सारथि मिवे, तर्‌ मी ताबेडतोव जाऊन, मोठमोठे ध्वज 
उ्यामर्ये फडकत अहित अशा व्या शत्रुच्या, हत्ती, घोडे, रथ, यानी 
मर्टेल्या सैन्यांत घुसून माया इखप्रतापनिं हतवीये ्रट्ेल्या कौोरवांस जिकून 
गाई परत आणीन ( ४-५ ). दुर्योधन, मीष्म, सूर्यपुत्र करणै, कृप, पुत्रासहित 
द्रोण, ह्या नमखेल्या महाधनुधौ््याना ( ६ ), अ्याप्रमा्णे वज्रधारी इद दानवाना 
सो का पन्यो करून टाकतो, व्याप्रम्णँ युद्धात धाबरवून याच पु्ूतात 
(दोन घटकाच्या आंत ) गाई पुन; परत आणीन (७), येथं कोणी नाहीं, अरसं 
पाहून कौरव गोधन हरण करीत अदित; परंतु मी तेथे नन्तो याडा मीं काय 
करावै १८८) (असो,) ते नमा ्लटेले सवं कौरव आज माञ्चा पराक्रम 
पाहतील. त्यांना असँ वटे की, हा प्रव्यक्त पृथेचा पुत्र अदचुनच भाम्हांस 
आडवीत अहे ” (९). ` 


वैशंपायन सणााः- बढा मारणाव्या राजाच्या पुत्राच ते भाषण रेकून, 
अयना (कराराचा) काठ संपला असल्याने जापी निर्दोष व प्रिय मायौ (१०), 


अ, ३६-ग्रोपदी सारथ्यानें नांव सुचविते. १८५, 


दुषदस्य सुतां तन्वी पाशारीं पावकात्मजाम्‌ । 

सत्याजेवगुणोपेतां भैः प्रियदिते रताम्‌ ॥ १६॥ 

उवाच रहसि प्रीतः ष्णां सवाथंकोषिदः ¦ 

उत्तर ब्रूहि कल्याणि क्षिप्रं मद चनादिदम्‌ ॥ १२ ॥ 

अयं वै षाण्डवस्याऽऽपीत्सारथिः सम्मतो दृटः | 

महायुद्धेषु सोतिद्धः स ते यन्ता भाविष्यति ॥ १३॥ 
वैशम्पायन उवाच-- तस्य तदच स््ीषु भाषत पुनः पुनः, 

न साऽमरष॑त पाञ्चाली बीभत्सोः परिकीचेनम्‌ ॥ १४ \ 

अथैन्ुपसक्घम्य स्ीमध्यास्सा तपस्विनी । 

त्रीडमानेव शनकेरिदं वचनमन्रवीद्‌ ॥ १५ ॥ 

योऽसौ बृहदारणाभो युवा सुभरियद्चनः । 

बृह्ठेति विख्यातः पाथेस्याऽऽपीरस सारथिः ॥ १६ ॥ 

धनुष्यनवरश्राऽऽसीत्तस्य शिष्यो महात्मनः । 

दृष्टपूर्वो मया वीर चरन्त्या पाण्डवान्प्रति ॥ १७॥ 


रपद राजाची अग्नीपासून उन ज्ाख्टी संदर कन्या, सल, सरट्ता इत्यादि 
गुणानीं युक्त व भर्याचे प्रिय व हित करण्यांत रत पांचा द्रौपदी हिल(११), 
(त्यास) सै विषया ज्ञान असल्याने आनंदाने एर्काकडे ग्टटेः-“कल्याणि, 
माक््या सांगण्यावखून त. उत्तराला क्वकर असे साग कौ ( १२), ‹ हा अजु 
नाचा खंबीर्‌ ब प्रिय सारथि होता. ह्याला मोठमोल्या युद्धांतटा अनुभव अहि; 
तो तुञ्चा सारथि होट" ” ८ १२ ). 


्श्चैपायन महणारः-- उत्तर व्या खियांमच्ये वारैवार अयनाच नाव कारन 
बेडबड वरी असतां द्रोपदीखा तें सहन क्ले नाद ( १४ ). भातां ती 
तपस्विनी सि्यातून उदन ठाजत लानत उत्तरा हदृदद्‌ म्दणाटीः- (१५) 
५ हया जो गजेद्रासारखा शोभणारा, प्रसन्न रद्रा धारण करणारा ब बृहनखा 
नावाने प्रसिद्र असख्ला तरुण अदे, तो पूर्वी अञ्चेनाचा सारथि होता (१६). 
वीरा, तो धनुरविधेत तर॒त्या महात्म्याचा पट शिष्य होता, ह मी पूवीं पांड- 
वांकडे राहत असतांना पाटे अदि ८ १७ ),. 


9८८ सार्थ- महाभारत, विरारपवे-मोदरणपवं . 


यदा तत्पावको दावमदहत्बाण्डवं महत्‌ । 

अजुनस्य तदानेन संगृहीता हयोत्तमाः ॥ १८ ॥ 

तेन सारथिना पार्थः सर्वभूतानि सवशः । 

अजयत्वाण्डवप्रस्थे न हि यन्ताऽस्ति तादश्चः ॥ १९ ॥ 
उत्तर उवाच-सेरन्धि जानासि तथा युवानं नपुंसको नैव मवेचथाऽतो 
अहं न शक्रोमि बृहन्नां श्चमे वक्तं स्वयं यच्छ हयान्ममेति वै ॥२०॥ 
दरौपयुवाच-- येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ते यवीयसी । 

अस्याः सा वीर वचनं करिष्यति न संशयः ॥ २१॥ 

यदि वै सारथिः स स्याक्छुरून्पर्वा नन संशयः । 

जित्वा गाश्च समादाय धवमागमनं भवेत्‌ ॥ २२॥ 

वपुक्तः स सरन्धछ्या भगिनीं प्रत्यभाषत । 

गच्छ त्वमनवद्यात्ग तामानय बृहुननराम्‌ ॥ २३२॥ 

सा भरात्रा प्रेषिता शीप्रमगच्छनतंनागहम्‌ । 

यत्रास्ते स महाबाहुश्छनः सत्रेण पाण्डवः ॥ २४ ॥ 


दाति श्रीमद्ाभारते चिरारपनणि गोहरणपवेणि उत्तरगोग्रटे 
वृदन्नखासारथ्य थने षरि रपेऽध्यायः ॥ -६ ॥ 


जेष्डां अग्रीनि ते खांडव वन जावि, त्यविर्त अयनाय घोडे हाच आवरीत 
होता (१८). द्या सारथ्याच्या (साहाय्यनेच) अ्यैनार्ने खांडवप्रस्थामधील सर्व 
्राण्याना रोखृत धरि. याच्या तोडीचा दुसरा सारथीच नादी ” ( १९ ). 

उत्तर म्दणालाः-- ^ सेरप्री, त जाणत असशीर कीं, तो तश्ण पुरुष 
याच्यासारखा नपुंसक नपेक; ( तेन्हां ) माने घोडे अ।वर अरस, सुभे, बहनेला 
स्वतः मा्यानें म्हणवत नाद ˆ ( २०). 

द्र।पः। ग्हणायीः- “जीद सदय कुमर तञ्च पकटी बहण 
उत्तरा अहि, हिचि सगणे, वीरा, ती खात्रीने मन्य करील (२१) 
जर तो तुञ्चा सारथि ्ञाला तर सथ कौखांना निःसंशय जिकून व गाई वैन 
तू खत्रीने येशीढ ” (२२). अष सेरघ्रीचै मषण रकून तो उत्तर बहि- 
णीस म्हणालाः-५ ज्युभांगी, जा, आणि व्या ब्रहनठेखा घेउनये ” ( २२). 
भावान पाठवितांच, ती (उत्तरा) खगलीच, जेध तो महाबाहु पांडव कपटा्ने 
गुक्तपण राहिला होता, प्या व्रष्यशचाटेस गेखी ( २४ ). 

याप्रमागे महाभारताच्या विराटपवातीरू गोहरण-उपपवौत उत्तर-गोभप्रहणप्रसगीं 

- बृहनलेस सारथ्य करण्यास सांगण्यानिषर्या ३६ वा अध्याय सषला. 


अ, ३७-उत्तरा भावाचा निरोप बृहन्ठेस सांगते. १८९ 


अध्याय ३५ 
[ उक्तरेदया आग्रदास्तव अयन आपल्या वेषाची बतावणी करून 
उत्तराच सारथ्य पतकरतो. ] 


वेदाम्पायन उवाच - 
सा प्राद्रवत्काश्चनमास्यधारिणी स्येष्ठेन भात्रा प्रहिता यश्चस्विनी | 


सुदक्षिणा बेदिविरग्रमध्या सा पदग्मपत्रामनिमां श्चिखण्डिनी । १} 
तन्वी शुभाङ्गी मणिचित्रमेखला मस्स्यस्य राज्ञो दहिता रिया चृता ¦ 
तन्नत्तनागारमरारपक्ष्मा शतदा मेषमिवाऽन्वपद्यत :; > ॥ 

सा हस्तिदस्तोपमसंहिवाकूः स्वनिन्दिता चारुदती सुमध्यमा । 
आसाद्य तं वै वरमास्यधारिणी पाथं जयुभा नागवपूरिव द्विषम्‌ ॥३॥ 
सा रत्नभूता मनसः प्रियाऽयिता सुता विराटस्य यथेन््रलक्षमीः । 
सुदरनीया प्रमुख यश्चास्विनी प्रीत्याञत्रवीदजुनमायतेक्षणा ॥ ४॥ 


वैशपायन म्हणासः--ती सुवणपुष्पाच्या माना कंामर्ये) धारण केटी, 
(भावाखा) अनुकूल, वेदी वमार्णे कृशकटि, पद्मपत्राभ टक््मप्रमार्णे कांतीची 
८ डोक्यावर ) मयूर पिच्छाचा अङ्कार घातटेट।, भावान पाटविटेटी यरास्विनी 
धांवटी (१). सटपातक्र, सुंदर अव्रयवांची, रलनजाडित॒चित्रवियित्र कमरपद्ा 
घातटेटी, कमानदार्‌ पापण्या असल्टी, रेश्वयार्ने वेष्टिरेट। मघ्स्यराजाची 
कन्या उत्तरा, व्या ( कान्या ) चृव्यशाठत, मे्षात जशी वीज हिरत, 
तशी शिरी ८ २). हत्तीच्या सोडप्रमणं शोभणान्या तिच्या मांड्या एकः 
मेकीस टागरेल्या हव्या; तिच्या देहास केठेहि नव रेवण्यास जागा नब्दती, 
{तिची दंतरप॑क्ति मनोहर होती, व तिचा काटमव्य भाग सुंदर होता; अशी ती 
सुंदर मानम धारण करणारी हुदरी, अयनाकडे, हत्ताण हेत्तीकडे जाते त्याप्रमाणे 
पोचून (२ ), नंतर ती रःनासारखी, मनाढा प्रिय व पूज्य होणार, विराटाची 
कन्या, इन्द्रक्ष्मीसारखी, अतिुदर, यरास्विनी, दीधैनयना उत्तरा समोर (उभी 
रारन ) अर्युनास श्रीतिपूवैक म्दणाठी (४), ( तिढा पहातांच, जिच्या पुष्ट ) 


१ पद्मपनऽ अ।माति लक्ष्मीः तद्वत्‌ निभा दीियस्याः ( नी. ) 


१९० सा्थ-महामारत, विराटषर्ब-गोहरणपरर, 


सु्हतोरं कनकोज्ययरत्वचं पाथः कुमारीं स तदाऽम्यमाषत । 
किमरागमः काञ्चनमादयधारिणि म्रगाक्षि किं सं सरिते मापिनि। 
किं ते युखं सुन्दरि न प्रसख्नमाचक्ष्व तखं मम शीघमङ्गने ॥५॥ 
चेशम्पायन उवच --स॒ ताँ षट विक्ञालाषीं राजपुत्रीं सखीं सखा । 

ग्रहसन्नत्रवीद्राजन्किमागमनमिस्युत ॥ ६ ॥ 

तमत्रवीद्राजपूत्री सदुेत्य नरषभम्‌ । 

प्रणयं भावयन्ती सा सखीमध्य इदं वचः ॥ ७॥ 

गावो राष्रस्य डुरुमिः काल्यन्ते नो ब॒हन्नले । 

ता विजेतु मम भ्राता प्रयास्यति धनुर्धरः ॥ ८ ॥ 

नाचरं नहतस्तस्य सम्राम यथस्राथः। 

तेन नास्ति समः घ्ूतो योऽस्य सारथ्यमाचरेत्‌ ॥ ९॥ 

तस्म वयतमानाय पारथ्यथ बृहन । 

आचचक्षे हयज्ञाने सरन्धी कोशं तव ॥ १० ॥ 
मांड्या एकमेकीस कागरेल्या अदित, अरा त्या सोन्यासारस्या तेजस्वी कान्तीच्या 
कुमारिकेस अजुन (अगोदर) म्हणाखाः--““ सेन्याच्या मान्डा धारण करणाव्या 
 गृगनयने कां येणे क्रे १ मामिनी, तूअशा कां तुच मुख सुंदरी, 
टवटवीत कां नाही £ ददरी, मला सव्य द्वकर्‌ सांग" (५) 

वेश्चपायन म्हणाखाः-- व्या विशाट्नयना सखी राजपुत्रीस पाहून, सखा 

अयन हंसत हंसत ‹ कां बरं आटीस ? ' अशं (प्रथम) म्हणाडा ( ६ ); 
तन्वं ती (उत्तरा)त्या नरशरेष्ठाच्या अगदीं जघ जान प्रम दाखबीत मैत्रिणींच्या 
म्ये त्यास म्दणारीः-( ७ ) “ चहनटे, आपल्या राष्टाच्या गाह कौखांनीं पठ. 
विल्या अदित; व्या जिकून परत जआणण्यासाटी मज्ञा भाऊ धनुष्य घेडन 
जाणार आहे ८ ८ ), त्याचा सारथि नुकताच युद्धामये मारला गेला. तेन्ड) 
स्याची बरोबरी करणारा सारथि नाहीं, जो याचे सारथ्य करील (९) 
सारध्याकसिं ता ( उत्तर ) शोध करीत असतां, सैरघ्रीने मढ अस सांगितले 
कीं, तु. (बुदनटा) हयज्ञानांत (षोड्यांचं सारथ्य करण्यांत) कुरु आअषिस(१०). 


अध्याय ३७--बृहनका उत्तरार्चे सार्य वतकरतेर १९१ 





अजनस्य किलाऽऽसीस्त्वं सारथिदैयितः पुरा । 

त्वयाऽजयस्सहायेन परथिवी पाण्डवषमः ॥ ११॥ 

सा सारथ्यं मम भरातुः रु साधु बृहनरे । 

पुर द्रवरं गावो द्वियन्ते इरभिहिं नः ॥ १२॥ 

अथेतद्चने मेऽ नियुक्ता न करिष्यसि । 

प्रणयाटूच्यमाना तवं परित्यक्ष्यामि जीवितम ॥ १३॥ 

एवघ्रुक्तस्तु सुश्रोण्या तया सख्या परन्तपः । 

जगाम राजपुत्रस्य सकाश्चममितोजसः ॥ १४ ॥ 

तमाव्रजन्तं त्वरिवं प्रभिनमिव इञ्ञरम्‌ । 

अन्वगच्छद्विश्ाराक्षी शिष्यं गजवधूरि ॥ १५॥ 

दूरादेव तु तां प्रक्ष्य राजपुत्रो ऽभ्यभाषत । 

त्वया सारथिना पाथः खाण्डवेऽप्निमतर्षयत्‌ ॥ १६ ॥ 
खरोखर तू पूर्व अञ्ैनाचा मोठा आवडता सारथि होतीस्‌, तुया 
साहाय्यार्ने स्या पांडवश्रष्ाने पर्व जिंकिटी ( ११). तेन्हां वृहनटे, 
(आज) त माह्या बधू्चे स।रध्य कर. कौरव आमच्या गा खरोखर फार 
दूर नेतीठ ( १२ ). आज मोल्या प्रेमाने मी तुला ह काम सांगत 
आह; जरते तू न करली, तर मी प्राणत्याग करीन ” (१३). 
असँ दरी सखी उत्तरा ओखतांच, शत्रुतापन अञचैन अमित तेजाच्या राजपुत्रा 
कडे गेखा ( १४ ). ती विराल्नयना उत्तराहि, जरी हत्तीण आपल्या 
छान्यामागून जति तशी, व्या मत्त कुंजरासारस्या वान चाल्टेल्या व्याच्या 
मागून गेडी ( १५). व्या बृहनडेका दुखूनच पाद्रन राजपुत्र उत्तर म्हणायः- 
५५ तुला सारथि करून अना खांडववनांत अग्नी संतुष्ट ॒केठै ( १६ ), 


१ ८ पुरा ` याचा अथं " पूवी › असा येयं नक्ष. ^ पुरानिपातयोषैट्‌ ** 
वतैमानकार्ल प्रयोग असून ८ पुरा हियनते ` याचा अर्थ मविष्यकार्ठीं  नेतील' असा होतो. 

२ ° प्रभिन्नमिव कुंजरं ` याचा रब ‹ आत्रजन्तं ` कंडे घेतला पाहिञ, जरै. 
-नाचेँ चालणे मत्तगजासारखं होते, उत्तरा गजवधू शिद्मसागे धावदयी, 


१९२ सार्थ-~महामारत, विराटपर्व -गोहरणपवं . 
पाधिवीमजयस्छृत्स्नां इन्तीपुत्रो धनञ्जयः । 
सैरन्धी त्वां समाचष्ट स्रा हि जानाति पाण्डवान्‌ \ १७॥ 
संयच्छ मामकानश्वास्तथेव त्वं बृहत्रठे | 
कुरुमिर्योरस्यमानस्य गोधनानि परीप्तः ॥ १८ ॥ 
अयनस्य किराऽऽसीस्तं साराथिदोयितः परा । 
स्वयाऽजयतसहायिन पृथिवीं पाण्डवषेमः ॥ १९ ॥ 
एवमुक्ता प्रत्युवाच राजपू्र ृह्मरा । 
का राक्तिमम सारथ्ये कतु संग्राममूधेनि ॥ २० \! 
गतं वा यदिवा नयं वादित्रं सा एथागिधम्‌ । 
तत्कारेष्यामि भद्र ते सारथ्यं तु कुता मम ।॥२१॥ 
उत्तर उवाच -बृहन्नले भायनो वा नक्तेनो वा पुनभव । 
कषिप्रं मे रथमास्थाय निगृह्णीष्व हयोत्तमान्‌ ॥ २२॥ 
वेशम्पायन उवाच-- स तत्र न्संयुक्तमकरोताण्डवो बहु । 
उत्तरायाः प्रयुखतः सवं जाननररिदमः ॥ २२ ॥ 
आणि व्या दुंतीपुत्र धर्नजयनं सवं पृथ्वी िपरिटी, असे तुश्या सबेधाने सैी 
सांगते. कारण ती पांडवांस भोल्खते ( १७ ). ब्रृहन्े, गाई परत ॒अणं- 
ण्याच्या इच्छेने मी कौरवांश जे युद्ध करणार्‌ व्यात्‌ तू. मञ्चे घोडे आवर (१८). 
पूवीं तू अञनाचा प्रिय सारथि होतीसच, व तुद्याच साहाय्यनि व्या पांडव- 
श्रष्ठाने पृथ्वीं जिकिट। ” ( १९ ). ८ राजपुत्र उत्तराने ) अरस म्हटल्यावर 
बहनछा र।जयपुत्रास म्हणाटीः-““ युद्धाच्या एेनभरांत सारथ्य करण्यास छग- 
णारी शकि माह्या अगीं कोस्ची १८२०) गर्णे, नाचणे व बजाव्णदहे 
मी नानाप्रक्रारचै करीन;-तुञचै कल्याण अपतो;ः-पण सारथ्य मह्या अगीं 
कोन येणार्‌ * ( २१). 
उत्तर म्हणालः--“ ब्ृहनटे, त गाणारी अस॒ किंवा नाचणारी अस. 
ठवकर माह्या रथावर बसून ( माका ) उत्तम घोञ्यांस धर ” ( २२ ), 
वैशंपा प्रन म्हणाखः-- वयति व्या पाडूपुत्र शत्रदमन अ्ैनाने सर्व 
जाणत असूनि उत्तरेच्या समोर ॒पुष्कठ विनोदाचे प्रकार केठे ( २३ ). 


१ गायनः = गायकः 


१९ 








उ्व॑युस्धिप्य कवचं शरीरे परस्ययुजत । 
इमायस्तत्र तै इष्ट प्राहसन्प्ुलोचनाः ॥ २४ ॥ 
सह॒ चछा विन्त स्वयभेवोत्तरस्वतः । 

कवचेन महार्देण समनद्यदबृहश्राम्‌ ॥ २५ ॥ 

स बिभ्रर्कवचं चाऽग्रयं स्वयमप्यश्यमसभम्‌। 
ध्वजं च सिहयुन्छ्ित्य सारथ्ये समकटपयत्‌ ॥ २६ ॥ 
धनंषि च महाहीणि बाणांश्च रुचिरावबहन्‌ । 

आदाय प्रययो वीरः स ब्रह्नलसारथिः ॥ २७॥ 
अथोत्तरा च कन्याश्च सख्यस्तामदनुवस्तदा । 

बुहम्नरे आनयेथा वासांसि रुचिराणि च ॥ २८ ॥ 
पाश्चारेकाथं चित्राणि प्रष्माणि च मृदूनि च । 
बिजित्य सग्रामगतान्भीष्मद्राणयुखान्कुरून्‌ ॥ २९ ॥ 
एवै ता ब्ुवतीः कन्याः सहिताः पाण्डुनन्दनः 
प्रस्युवाच हसन्पाथो मेषटृन्दरभिनिस्स्वनः ॥ २० ॥ 


स्यान चिरुखत उट उभ धरून अगावर चढवि, तेब्दां त्याला पाटन विशाष्ट~ ` 
नेत्रंष्या कुमाकि इसु लागल्या ( २४ ). व्याला गोधदून गेटे प्रन 
स्वतःच उत्तरा्ने नंतर ते मूल्थवान्‌ चिर्खत ब्ृहनेष्या अंगावर चढविरँ (२५).. 
अणि अपणहि सूर्यासारखें देदीप्यमान श्रेष्ठ कवच चदवून, सिंहष्वज उमारूनः 
सारथ्याचे जागी व्याप्त बसि ( २६). मोठमोम्या मोकाच्तीं धनुष्य आणि 
पुष्कठ्छ सुंदर बाण षेउन तो वीर बुहनलासारथ्यासह निधा ( २७ ), आतां 
उत्तरा व तिच्या मेत्रिणी मुटी ब्ृहनटेखा म्हणाल्याः-“ब्रहनले, घुंदर संदर वने 
आण क ¡(२८ ). युद्धामध्ये मीष्म, दोण भादिकरून वौरवांस भिंकल्याबर्‌ 
आमच्या बाहुल्यांसादीं ८ त्यांची ) चित्रविचित्र बाकि वं मृदु अधी वक्षे 
बेउन ये ” ( २९ ). भरँ त्या मुर्छी जमून "बोरतः असतां मेघासारण्या करवाः 
दद्मीसारस्या भावाजाच्या पाडुनंदन प्रथापुत्र भ्नाने व्याना ईसं दंस 
उत्त केर ( ३० ). 
चा, मा, १३ 


` कष्ठ  सार्थ-मद्याभारत, विराटपरव॑-गोहरणपर्व, 


अषश्नरोवाच-- यदुत्तरोऽयं स्रामे चिजेष्यति महारथान्‌ । 
„ अग्राऽड्हरिष्य वासांसि दिन्यानि रुचिराणि च ॥ २१॥ 
वंश्चम्पायन उवाच-- एवमुक्त्वा तु बीभस्सुस्ततः प्राचोदयद्धयान्‌ । 
छुरूनभिथुखः शूरो नानाध्वजपताकिनः ॥ ३२ ॥ 
तमुत्तरं वीक्ष्य रथोत्तमे स्थितं शहन्नरायाः सहितं महाभुजम्‌ । 
स्ियश्च कन्याश्च द्विजाश्च सुव्रताः प्रदक्षिणं चक्रुरथोचुरंगनाः ॥२३२॥ 
यद सैनस्यपेमतुस्यगामिनः पुराऽमवस्खाण्डवदाहमङ्गलम्‌ । 
छरन्समाप्राद्य रणे बुदनने सहोत्तरेणाऽय तदस्तु मन्गलम्‌ ॥ ३४ ॥ 
[ ११८३ 
इति भीमदाभारते रातसादस््यां संहितायां वैयासिक्यां विराटपर्वणि 
गोहरणपवंणि उ्तरगोग्रदे उप्तरानेय्णिं नाम सप्ता्नशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥ 
बृहम्मला म्हणाटीः--“ जर दहा राजपुत्र उत्तर युद्धति महारथ्यास 
जिकीट, तर मी (त्यांचीं ) दिव्य ब सुंदर व्च हरण करून आणीन ” (२१). 
वैशंपायन म्दणााः--धाग्रमाणे बोदन, नानाग्रकार्या ्वनपताका 
फ़डकत असलेल्या त्या कौरवसैन्याकड शूर अञ्ेनाने घोडे हाकठे ८ ३२ ). 
चह नलेसह तो महाबाह् उत्तर उत्तम, रथावर वसछेका पाहून, जिया, कुमारिका 
व सुव्रत ब्राह्मण यानीं त्यास प्रदक्षिणा घातटी व नंतर ज्जियांनीं म्हटर्टेः-(२३) 
“जसी छषमासारस्या गतीच्या अनास पूवीं खांडवदाहाध्या वेव्ठीं मेगटश्री 
मिव्ारी, त्च कुररीं रणांत गांठ पडल्यावर, ब्रह नटे, उत्तरासह तुटा 
-भाज मंगटश्री मिनो ”( ३४), 
याप्रमाणे महामारतांत विराटपर्वा तीक गोहरण-उपपततति उत्तरगोगप्रहणासाठी 
उत्तराच्या बाहेर पडण्याविषयी ३७ वा भभ्याय सर. 

















.-.-------------- ~ 


अध्याय ३८ 





सध्याय ३८-वृहशतय व उत्तर युदधाबर घातात, १९५. 


अध्यायं ३८ 
[ करवां प्रचंड सैन्य पाहून विरायपुत्र उत्तर भीतीने पदं गतो, अर्जुन 
त्यास पकड्न रथावर बसवितो. | 





वैराम्पायन उवाच-- सु राजघान्या मियय वैराटिर तोमयः । 

प्रयाहीत्यत्रवीर्छतं यत्र ते एवो गताः ॥ १ ॥ 

समवेतान्‌ कुरन्सवां जनगीषूनवाभेत्य व । 

गास्तेषां धिप्रमादाय पुनरेष्याम्यहं पुरम्‌ ॥ २ ॥ 

ततरस्ताधोदयामास सदश्वान्पाण्डुनन्दनः । 

ते हया नरसिंहेन नोदिता वातरंहसः । 

आरिखन्त इवाऽऽकाशमूहुः काञ्चनमारिनः ॥ २ ॥ 

नाऽविदृरमथो गत्वा मर्स्यपुत्रधनन्नयौ । 

अवेक्षेतामाभेतरननो इरूणां बदिनां बरम्‌ ॥ ४ ॥ 

रमञ्ञानमाभेतो गत्वा आपसाद इसरूनथ । 

तां शमीमन्यरवीकषेतं व्यानीकांअ स्वश्च; ॥ ५॥ 

तदनीकं महक्तेषां विमो सागरोपमम्‌ । 

सर्पमाणमिवाऽऽकारे वनं बहुरुपादपम्‌ ॥ ६॥ ` 

रश्चपायन ग्णाखाः-- तो निमे विरादपुत्र उत्तर, राजधानीदूल र 

पडल्यावर सारथ्यास म्हणाखः--“ जिक्डे ते कौरव गरे अदित तिके 
चल ( १ ). एकत्र जमलेल्या सर्वं विजिगीषु कोरवाना उल्ट॒जिंकून, त्यापा- 
सून मी गाह कर सोडवृून धेन पुनः नगरास परत जाध्न ८ २ ), नंत 
अञयुनानँ ते उत्तम षडे ह्ाकरे, ते सुवणाचे हार घातठ्ठे बायुवेगाचे 
घोडे, त्या नरकेसरीनें हाकल्याबरोकर जणूं आकाश विदारीत ( रथास ) वाह 
लागे ( ३ ). नंतर फार दूरबर गरे नाहीं तोच, त्या रत्रुनाशकानीं वचि 
कौरवाच सैन्य पा (४). स्मशानभूमीजवलठ जाऊन यांनीं करवां ग्ड ` 
व तो रामीवृक्ष आणि तें व्यूह बाधठेटं सैन्य त्याच्या दृष्टीस पडठे ( ५). 
त्याच तै सागरासार्यै अफाट सैन्य, अनेके वृक्षान भरेटं ( जण काय ) वनच 
आकाशांत चाटत अस्वे त्याप्रमाणे दिस ( ६ ) ध | 





१९६ चार्थ-महाभारत, बिरायपर्व- बोरणववे 


दद्र पार्थिवो रेणुनितस्तेन सपैता । 
दृष्टप्रणाश्चो भूतानां दिवस्पुक्छुरुसत्तम ॥ ७ ॥ 
तदनीकं महदषषट्ा गजाश्वरथसङ्छुलम्‌ । 
कणंदूर्योधनद्षैगपतं शान्तनवेन च ॥ ८ ॥ 
द्रोणेन च सपुत्रेण महेष्वापेन धीमता । 
हृष्टरोमा मयोद्टिमः पाथ वैरारिर्रवीत्‌ ॥ ९॥ 
“त्तर उवाच-- नोत्सहे डरुभिर्योद रोमहषं हि पश्य मे। 
बहुप्रवीरमस्युग्रे देवैरपि दूरासदम्‌ ॥ १०॥ 
प्रियादु न शक्ष्यामि इरुसेन्यमनन्तकृम्‌। 
नाऽऽछ॑से भारतीं सेनां प्रवेष्टं मीमकायैकाम्‌ ॥ ११ ॥ 
रथनागाश्चकररिला पत्तिष्वजसमाङलाम्‌ । 
ददै हि परानाजौ मनः प्रव्यथतीव मे ॥ १२॥ 
यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविद्चतिः। 
अश्वत्थामा विक्ैश्च सोमदत्तश्च बार्हिकः । १३ ॥ 
कुरुशरष्ठा जनमेजया, त्याच्या हाख्चार्छीनं धृक इतकी उडाटी होती की, 
:. तिनं सवे अतराक् भरून जाउन स्वं प्राणी अध बनले ( ७ ) 
तै मेहे सैन्य गज, अश्व, रथ यांची गदी असखेठ, आणि कणै, दुर्योषन 
पव भीष्म (८), तसेच महाधनुधैर बुद्धिमान्‌ द्रोण ब त्याचा पुत्र 
< ( अश्वल्थामा ), च्या नेतृत्वाखाटीं असर पाद्रन ॒विराटपुत्र उत्तराच्या 
 भगावर रोमांच उमे राहिरे, व तो भयर्मात होऊन भयेनास म्हणाख!-८९) 
.“ उत्तर शहणालाः-- ¢ कौरवांरीं युद्ध करण्याची माह्या अंगी धमक नाही. 
 -भक्षाः ह्य रोमांच पहा. द्या सैन्यांत मोठमेटि वीर अदित; देँ सैन्य भयंकर अहि 
-देषानष्ठद्धं है जिकितां येणार न्दी (१०). वौरवांच्या द्या अफाट 
सैन्याशीं व्डण्यास मी अगदीं असमर्थं आहि, भयंकर धमुष्ये पेतरेल्या ह्या 
 मारतीसेर्नेत शिरण्या्ी माञ्ची इच्छा नादं ( ११). रथ, गज, अश्न ब पाय- 
दढ आणि ध्वज यानीं ही सेना गजबजून गेखी आदि, शत्रुना रणांगणांत पाद्रनच 
` माया मनाची गालण उडाठी अशे ( १२). द्या ( अफाट ) से्नेत दोण 
मीष्म, कृप, कर्ण, विंशति, अश्चत्थामा, षिकणे, सोमदत्त व बारहाकं (१२). 


अध्याय ३८ ~उलर वं बृह्ला यांचा द॑बाद, १९७ 


दूर्योधनस्तथा बीरो राजा च राथेनां बरः । 
शुतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युदविखारदाः ॥ १४ ॥ 


५५८. हि इृरूनेताय्‌ व्यूढ नाकाय प्रहारिमिः । 
च रोमाणि कमर चाऽऽगवं मम ॥ १५ ॥ 
वैशम्पायन उवाच --अविजातो विजातस्य मौरूथीडू षैस्य पर्यतः । 
परिदेषयते मन्दः सकारे सव्यसाचिनः ॥ १६ ॥ 
त्रिगतोन्‌ मे पिता यातः श्न्ये सम्परणिधाय मामू । 
सवौ सेनाभरुपादाय न मे सन्तीह सेनिकाः ॥ १७ ॥ 
सोऽहमेको बहन्बालः (४ कृतश्रमः । 
प्रतियोद्धं न शक्ष्यामि निवत्तस्व बृहमठे ॥ १८ ॥ 
दक्लोवाच--भयेन दीनरूपोऽसि दविषतां हषेवषेनः । 
न च ताघत्छृतं कमे परैः किञिद्रणाजिरे ॥ १९ ॥ 
स्वयमेव च मामात्थ वह मां कौरवान्प्रति । 
सोऽहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुरा घञा; ॥ २० ॥ 
त्याचप्रमाणे मह।रथी वीर दर्योषनराजा, है सर्वैनण तेजस्वी, मडाधलुषैर युद्ध- 
कुरार वीर अदित ( १४ ). यानीं आपापलीं पथे प्रहार करण्यासार्दी सज 
केली अदित, व्या ह्या केर्वाना पाहताच माञ्च अंगावर रोमांच उभे राके 
आदित आणि मला अंपेरी अ।ढी अहि "” ( १५ ). वैशंपायन सगतात,-- 
(असे बोदन) तो प्राकृत (साधारण बुद्धीचा) उत्तर, असाधारण व धूते (कपठ्ेष 
धेतडेल्या ) अजुनासमोर मूर्वपणान रद्र गला ( १६ ). तो म्हणाखः- 
५ माञ्चा बाप येयं मला एकटा ठेवून त्रिगर्तीकडे गेखा, व्याम बरोबर सव 
सैन्य ने. मद्य येयं कोणी सेनिक नाहीत (१७). अया स्थर्तीतं मी ल्वान, 
युद्धाषिषयीं अनभ्यस्त व एकटा ह्या अरसस्य शस्राज्प्रवीण वौएांरीं ब्द 
-शकृणार नाही. बृहनटे, माग फिर, ” ( १८ ). वृहनटा म्हणाटीः-- वुं 
मयनं दीनासारखा दिसू खगखस द पाद्रन स्रुचा हषे वहि. अजुन रणा- 
गणावर रत्रुनीं कोणतैच कर्म केँ नादी ( १९ ). स्वतःच मढा ग्हणाखास 
‹ मला कौएवांकडे ने. तेनं जिकड हे पुष्क ध्वज फडकत अदित, तिकडेच 
१ ‹ अविजातः ›-मे् * अवियातः * असा प्राचां वा पाठ (नी) देतो. 
वियातनधृष्ट ( अमर ). विजातनविलक्षभ, व अबिजात=ग्रा्ृते ( नी. ). राब्दक्ट, 


१९८ सार्थ॑- महाभारत, विराटपर्व-गोहरणपर्व, 


[मि 1 वि 


मध्यमाभिषगृघ्ाणां इरूणामाततायिनाम्‌ । 

नेष्यामि त्वां महाबाहो पृथिव्यामपि युध्यताम्‌ ॥ २१॥ 
तथा क्लीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरेषु च । 
कत्थमानोऽमिनियोय किमर्थं न युयुत्सस ॥ २२॥ 


न चेद्धिजित्य गास्तास्त्वं गृहान्तै प्रतियास्यसि । 

प्रहसिष्यन्ति वीरास्त्वां नरा नाय॑ सङ्गता! ॥ २३ ॥ 

अहमप्यत्र सैरन्ण्न्या ख्याता सारथ्यकभोणि । 

न च श्ष्याम्यनिर्जंत्य गाः प्रयातं पुरं प्रति ॥ २४॥ 

स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्न्यास्तव वाक्येन तेन च। 

कथं न युभ्यथमहं इुरून्सवौन्स्थिरो मव ॥ २५॥ 
च्छ्र उवाच.-- 

कामं हरन्तु मत्स्यानां भूयांसः रवो धनम्‌ । 

प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा बाऽपि बृहन्नरे ॥ २६ ॥ 


मी तुला नेतो ( २० ). महाबाहो, मांसाबर्‌ उञ्या दक्णाप्या गिधाढांप्रमर्णे 
बरथ्वीवर्च ठ्दणाप्या आततायी कोरवांध्या मर्ये तुखा मी घेऊन जाता 
( २१). ्ियांमर््ये व पुरषांम्यै त्याप्रमाणें वचन देऊन, बढा मारीत बहिर 
वलास, व आतां त युद्ध कां करू इच्छित नार्दीसि ए (२२) व्या गाई अिक- 
ल्यारवाच्ून जर तृ घराङा परत गास्‌, तर वीरपुरुष व जिया एकत्र जमून तुला 
हसती (८ २३). माक्षीहि या सारथ्यकमाविषयीं सेर्रीनें वाखाणणी केलै 
आहे; तेन्हां मलाहि गाई परत मिकविल्याशिवाय नगतस परत जातां येत 
नाद्य ( २४ ). सेरी केरेहया स्तुस्िपाठामुकै व तुद्य प्या भषणामुरे 
मौ, सर्वं कौरवांश युद्ध कस करणार नाक्षं १ ( अयात्‌ करणार, ) 
ड स्वस्य हो ” (२५) 

उन्तर म्हणाखः--““ बृहन्टे, ह्या असंस्य करवाना मत्स्य देशांतीट 
संपाति सुदाठ टट दे आणि बायका. किंवा पुरुष मल खुञ्चाढ हसू देत(२ ६). 


[ि १ परथिष्यां निमित्तभूतायां (नी. ) हदा अथं बरा दिप्त नादी. रप्राच्या 
विरू एथिती 





अध्याय ३८-उकषर भीतानि षल्तो, १९द्‌ 


स॑प्रामे न च कायं मे मावो गच्छन्पु चापि मे) 

न्यं मे नगर चापि पितुश्चैव भिमेम्यहम्‌ ॥ २७ ॥ 
वशशम्पायन उवाच --इत्युक्स्वा प्राद्रवद्धीतो रथास्प्स्कन्ध इण्डली । 

त्यक्त्वा मानं च दषे च विसृज्य सरं षनुः ॥ २८ ॥ 
वृदशरोवाच-- नैष शरैः स्मृतो धमः कषत्रियस्य पलायनम्‌ । 

श्रेयस्तु मरणं युद्धे न भीतस्य प्रलायनम्‌ ॥ २९ ॥ 
वैशम्पायन उवाच-- एवगक्ता तु कौन्तेयः सोऽबद्ुत्य रथोत्तमात्‌ । 

तमन्वधाबद्धाबन्तं राजपुत्रं धनन्नयः ॥ २० ॥ 

दौरा वेणीं विधुन्वानः साधु रक्ते च वाससी । 

मिधूय वेणीं धाबन्तमजानन्तोऽंनै वदा ॥ ३१ ॥ 

सैनिकाः प्रादसन्केचित्तथारूपमवेकष्य तम्‌ । 

तं शीघधरमभिषावन्तं सम््र्य डुरवोऽ्तुवन्‌ ॥ ३२ ॥ 


मला आतां युद्धारीं कादं कतव्य नाह. माश्या गाई गेल्या तरी हरकत नाही, 
( संध्यां ) मह्या नगरांत कोणी नादी, आणि पि्याचीहि मटा भीति 


वाटते ” ८ २७ ). 

्रश्॑पायन हणालाः--अर्सै म्हणून तो कुँडटे धारण करणारा उच्र 
आपढा अभिमान व गवै टाकून आणि सशर धनुष्य फैकून देउन रथातुन 
खाली उडी टाकून भीतीने पदं खगल ( २८ ), 

बुहश्मला स्दणाटीः--““ पदन जणे हा क्षत्रियाचा धमे सरांना मान्य 
नाही, युद्धात मरणैहि श्रेयस्कर अदि; भिऊन पर्णे श्रेयस्कर नाही ” (२९). 
असे बोदन, तो कुंतीपुत्र अञ्न त्या श्रेष्ठ रथांतूल खारी उडी टाकून त्या 
पठणाय्या राजपुत्राच्या मागून धाव्छा (३० ), अपटी लंब वेणी व खाक 
ब्घं हाख्वीत तो जोरार्ने धावत असतां, कौरांकडीर वीराना, तो वेणी 
हाल्वीत धावणारा मनुष्य अयेन आहे असँ माहित नसल्याने ( ३१ ), तश्चा 
( चमत्काक्कि ) स्वह्पाच्या त्या सारथ्यास पाहून किथेक सेनिक हंस लागे, 
तो (बृहनला) त्वे पक्त अप्ततां वयास पाहून कौर श्डणाठेः-- ( ३२ ). 


८2०० सार्थ॑-महामारत, विराटपर्व-गोष्रणपव,. 








कं एष वेषसंच्छन्नो भस्मन्येव हुताशनः । 
किञ्चिदस्य यथा पुंसः किञ्चिदस्य यथा द्ियः ॥ ३३॥ 
सारूप्यमयनस्येव छ्कीवरूपं बिभाति च । 
तदेवैतच्छिरोग्रीवं तौ बाहू परिषोषमो । 
तद्भदेवाऽस्य विक्रान्तं नाऽयमन्यो धनंजयात्‌ ॥ २४ ॥ 
अमरेष्विव देवेन्द्रो मानुषेषु धनज्ञयः । 
एकः कोऽस्मानुपायायादन्यो लोके ध्नजयात्‌ ॥ ३५ ॥ 
एकः पूत्रो पिराटस्य शल्ये सन्निहितः पृरे। 
स एष किंल नियातो बालमावान. पौरुषात्‌ ॥ २६ ॥ 
सत्रेण नूनं छं हि चरन्तं पाथेमञ्ंनम्‌। 
उत्तरः साराय इत्वा निर्यातो नगराद्रहिः ॥ ३७ ॥ 
सनो मन्यामहे दध्र भीत एष पलायते | 
„ तं नूनमेष धावन्तं जिधूक्षति धनञ्जयः ॥ ३८ ॥ 
यशछचम्पायने उवाच--इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक्पुथक्‌ । 
न च व्यवसितं किञिटूत्तरं शक्नुवन्ति ते ॥ 
छन्नं तथा तं सत्रेण पाण्डवं प्रेक्ष्य भारत ॥ ३९ ॥ 


“ रार्खेत अकिटेल्या अभ्रीप्रमणे, आपटे खरं स्वरूप वेषांतराने गूढ 
टेवणारा हा कोण असावा? द्या्चे खूप कादीसे पुरुषाप्रमणि व काहीस 
खीप्रमणे दिसत अषि ८३३ ). द्याचं अयनाच अगदीं सादरं आष, 
आणे नपुंसकाचं खूप तर घेतठे आदह ! (खरोखर) तच ह मस्तक, तीच मान, 
तेच परितुल्य दण्ड, त्याच्यासारखीच ह्याची चाटण्याची टव. हा अञयुनारिवाय 
दुसरा नाहीं (३४ ). देवांमध्ये जसा देरवेदद तसा मनुष्यांम्यै अयन. 
आमन्याशीं युद्ध करण्यास अजैनारिवाय दुसरा कोण एकटा ह्या टोकीं येऊ 
राकेट £ (३५) विरटाच्या रान्य नगरांत हष्टीं एकत्व विराटाचा पुत्र असल्याने 
तो ह्वा खरोखर, यामु नबे, तर पोरपणामुक्े बाहेर पडला अदि (३६). 
कपटवेषाने दिवस घाटवौत रिटेल्या पाथं अञ्नास सारथि करून हा उत्तर 
-नगरावाहेर आटा अह ( २७ ). आम्हाला असह वाते कीं, तो 
साम्खा भिरन आतां पठत सुटला आहे, ब त्याला पठ्छतांना बहुधा हा 
अन रं इच्छित आहे ” ८ ३८ ). | 

वैशंपायन म्दणालः-- याप्रमाणे सर्वच कौरव वेगेगके तर्क कर लगे. 
आणि कपटाने हप क्कटेल्या अञयैनासर पाहून, भारता जनमेजया, निश्चित 


अध्याय ३८. अर्जुन पठपुय्या उत्तरास धष्न रथांत बसवितो. २०१ 


उत्तरं तु प्रधावन्तमभिह्धत्य धनज्ञय, 

गर्वा पदशतं तृण केशपक्षे परामरशत्‌ ॥ ४०॥ 

सोऽनेन परामृष्टः पयंदेवयदात्तवत्‌ । 

ब्रहुरु कषण चव विराटस्य सुतस्तदा ॥ 9 १॥ 
उत्तर उवाच--श्ुणुयास्त्वं हि कटथाणि बृहन्नठे सुमध्यमे । 

निवत्तेय रथं शिग्र जीवन्भद्राणि पश्यति ॥ ४२॥ 

शातङ्कम्भस्य शुद्धस्य शतं निष्कान्ददामि ते । 

मणीनष्टौ च वैद्योन्हिमबद्धान्महाग्रमान्‌ ॥ ४३ ॥ 

हेमदण्डभ्रतिच्छश्ने रथं युक्तं च सुव्रते 

मत्तधि दश्च मातङ्गान्युश्चमा त बुहनटे ॥ ४४ ॥ 
वशस्पायन उवाच -- एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसम्‌ । 

ग्रहस्य पृरुषन्याघ्रा रथस्याऽवन्तकमानयत्‌ ॥ ४५॥ 

अयेनमत्रवीत्पाथों मया नष्टचेतसम्‌ । 

यदि नोत्सहसे योद शत्रुभिः शत्रुकषंण ॥ 

एहि मे सं हयान्यच्छ युध्यमानस्य जत्रुभिः ॥ ४६ ॥ 
उत्तर कोणास देतां येना ( ३९). इकडे उत्तर पव्छत असतां त्याच्या मागोमाग 
रंभर पावर जाऊन अथनानें व्यचे कस धरले (9० ). अययनानै त्यास 
धरतांच तो विराटाचा पुत्र दीनासास्खा दुक्केपणाने मोल्यार्ने विलाप करः 
खागलखा ( ४१). 

उत्तर म्दणाटाः-- “कल्याणि वृहनटे सुंदरी, माच क; रथ ख्वकर्‌ मारे 
फिरव, जिवेत राहिटेखाच ८ पुटे ) वेभव पाहतो ( ४२). मी तुख दुद्र 
सुवणौच्या दभर मोहरा देन, अव्यत तेजस्वी सुव्णखचित आठ व्रैदरथ रन 
अर्पण करीन ( ४३ ); आणि सुवणैमडित दण्डाचा व उत्तम ८ धोडे ) जोड- 
ट्टा रथ आणि दहा मस्त हत्तीहि देहेन. बहन्टे, तं मला सोड'” ( ४४ ) 
वद्च॑पायन महणाटाः- अदा प्रकारची वाक्ये बडबडणाप्या व घाबरटेल्या 

 उत्तरास पाहून अनास हंसु आटे, त्या नरश्रेष्ठ वयास (ओढीत) रथाजवठ 
आणि ( ४५ ), आणि त्या घाबरून वेपावध श्ाटेल्या उत्तराखा अयन 
ग्हणालः-“शघुनाशन, शत्रंरीं युद्ध करण्याचें सामथ्ये तुश्च्या अगं जर नसे, 


२०६ . घर्थ-महामारत, विराटपरव॑-गोहरणपर्व, 


प्रयाद्येतद्रथानीरकं मद्वाहुबरराक्षितः । 

अप्रधृष्यतमं षोरं गुप्तं बीरभंदारथैः ॥ ४७ ॥ 

मा भेस्त्वं राजयुत्राम्रय श्षत्रियोऽति परन्तप । 

कृथं पुरुषशादेल शत्रुमध्ये विषीदति ॥ ४८ ॥ 

अहं वै इरुभिरयोत्स्ये विजेष्यामि च ते पदन । 

प्रविश्येतद्रथानीकमप्रशष्यं दुरासदम्‌ ॥ ४९ ॥ 

यन्ता मव नरश्रेष्ठ योस्स्येऽं रभिः सह । 

एवं ब्रुवाणे! बीभर्सु्ैरार्िमपराजितः । 

समाश्वास्य यहं तथुत्तरं भरतषभ ॥ ५० ॥ 

तत शनं विचेष्टन्तमकामं भयपीडतम्‌ । 

रथमारोपयामास पाथः प्रहरतां वरः ॥ ५१ ॥ [ १२३४ ] 

इति भीमदयाभारते शतसाहस्त्यां संहितायां वेयाल्िक्यां विरारपर्वणि 
गोहरणपवंणि उत्तरगोग्रहे उत्तराश्वासने अष्टाजरि शोऽध्यायः ॥३८॥ 
तर मी शत्रंरीं युद्ध करसि; तुं मक्ष घोडे आवर्‌ (४६). मी आपल्या बाहवा 
त्ने रक्षण करीन; दु ह्या महारथी वीरानीं रक्षिरेल्या षोर व अर्जिक्य रथ॑रैन्याबर 
चार कर (४७). श्रेष्ठ राजपुत्रा, तू. भिऊ नकोस. परतपा, वुं क्षत्रिय आदेस. 
पुरषन्याघ्रा, इत्रुच्या मर्ये असा खिन कंसा होतोस १ (४८) द्या अर्जिक्य व 
दुदेमनीय रथसैन्यांत घुसून मीच कौरवांशीं चल्ढतों आणि तुश्या गाई जिकून 
आणर्ती ( ७९). नरश्रेष्ठा, तं माञ्चा सारथीहो. मी कौां्षी र्ठ." 
जनमेजया, ह्याप्रमाणे बोदन ॒विजयज्ञाटी अञजैनाने उत्तराची एक पूर्वपर्वत 
समज्‌त घातखी (५०). नतर भयाने व्याकुठ क्नाठेल्या व धडपडणान्या उत्तरास 
तो नाकबूढ असतांहि वीरशिरोमणि पाथोन व्यास रथावर बसविरे ( ५१ ). 
य॒प्रमाे महाभारताच्मा विराटप्वार्ताल गोहरण~उपपर्वात उत्तर-गोपभ्रहण~ ` 
भरसंगीं उ्तराला धीर देण्याविषयी ३८ वा अध्याय संपला. 





५ ष + 
अष्याय ३९-कौरवांश्या सन्यांत अपशकुन होतात, ०२०३. 





अध्याय ३९ 
[ कौरवांस भषसकुन होतात. कौरव अर्जुना ओकखतात. ] 


4 १. 
शनिभ्यः @ © [णीं 


वेश्चस्पायन उवाच-- तं दष्टा इ्खीबबेषेण रथस्थं नरपुङ्गवम्‌ । 
शमीमभियुखं यान्तं रथमारोप्य चोत्तरम्‌ । १ ॥ 
भीष्पद्रूणञ्ुखास्तत्र कुरवो रथिसत्तमाः । 
वित्रस्तमनसः सर्वे धनन्जयङृताद्धयत्‌ ॥ २ ॥ 
तानवेक्ष्य हतोत्साहानुत्ातानपि चाद्ुतान्‌ । 
गुरू! शद्खमतां शष्ठ भारहाजोऽम्यभाषत ॥ २ ॥ 
चण्डाथ वाताः संवान्ति रक्षा; शकरव्षिणः । 
भस्मवणेप्रकाशेन तमसा संवृतं नमः ॥ ४॥ 
हश्षवणीश्च जलदा इश्यन्तेऽद्तदशेनाः । 
निस्सरन्ति च कोशेभ्यः श््राणि विविधानि च॥ ५॥ 
शिवाश्च विनदन्त्येता दीप्तायां दिक्ति दारुणाः । 
हयाश्चाऽश्रणि मुञ्चन्ति ध्वजाः कम्पन्त्यकम्पिताः ॥ ६ ॥ 
चदान ग्हणारः-- उत्तरास रथामध्यै घाट्न तो ड्वीगाचा वेष धारण 
केटेटा न्ष (अन) रथांत बसून ₹मीवृक्षाकडे जातांना ॒पाद्रन ८ १ ), 
भीष्म, द्रोण प्रमति महानमहयन्‌ सव॑ कौरवरथी अञ्धनाच्या भीतीने मनांत 
उद्विग्न शठे ( २). कौरव उत्साहरदित अल्ले भसून, अद्भूत उत्पात 
होत आशित असं पाटन, रास्धार्स्यामर््ये श्रेष्ठ गुरु भारद्रान शडणाटाः-( ३ ) 
“प्रचेड व रक्ष वारे वाहं टगून बार॑क ख्ख्यांची वृष्टि कसि आदेत. भस्म- 
बणप्रमाणे दिसणाव्या कान्योखानें तरिक्ष व्याप्त क्ञाठे भादे (४). मेव रक्षणे 
व अदमुत 1देस्त आहेत, नानाप्रकारचीं शख कोरातून अपाप बहिर्‌ पडत 
आहेत | (५) दीप दिरेकड मय॑कर मादु क्षोरडत अदित. द्या अश्व्या नेत्रा- 
तूल भश्च वाहत आहेत; व प्वज न हाक्वितां हादे टग्टे अहित ( ६). 


१ दौप्त-पेटलेली; भमेयी ध्यानी, ( मी, ) मुग्ध आहे. 


(क सार्थ-महाभारत, विराटपव॑-गोहेरणपर्व, 


यादृशान्यत्र रूपाणि सन्दश्यन्ते बहूनि च । 

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु साध्वसं सथुपस्थितम्‌ ॥ ७॥ 

रभ्वमपि चाऽऽत्मानं व्यूह्य बाहिनीमपि । 

वक्षस च प्रतीक्ष रक्षध्वं चापि गोधनम्‌ ॥ < ॥ 

एष वीरो महेष्वासः सवेशञ्खभृतां वरः । 

आगतः कीमवेषेण पार्थो नाऽस्त्यत्र संश्चयः ॥ ९ ॥ 
नंदीजरकेशवनारिकेतुर्नगा्वयो नाम नगारिषठनुः । 
एषोऽद्गनापेषधरः किरीटी जित्वावयनेष्यतिचाऽद्यगावः ॥ १० ॥ 

स एष पाथा विक्रान्तः सव्यसाची परन्तपः । 

नाञ्युद्धेन निवर्तेत संवैरपि सुरासुरैः ॥ ११॥ 

केशितश्च वने शूरो वासवेनाऽपि शिक्षितः । 

अमर्षवशमापन्नो वासमेप्रतिमो युधि । 

नेहाऽस्य प्रतियोद्धारमहं पश्यापि कौरवाः ॥ १२ ॥ 
या स्वै दुश्िन्हावखून कांहीतरी भयंकर अणि कोसलणार असँ माप्त अहि, 
म्हणून तुम्ही सवै सज रहा ( ७ ). आपटे स्वतःच संरक्षण करा अणि 
सैन्थाची र्चनाहि उत्तम प्रकारं करा, युद्धात प्राणना होणार व्याटा 
तौड या आणि गोधनं रखा ( ८ ). हया वीर मह।घनुरधर, सवै शखधाग्यांत 
श्रेष्ठ असठेला अयुनच क्ीबवेषांत आला अदि यांत संशयः नादौ ( ९ ). 
गेगानदना (मीम्मा), ठकेशाच्या (रावणाच्या) वनाचा विष्वं करणारा ( दनु- 
मान्‌ ) उ्याच्या रथावर चिन्ह आदे, आणि भ्याला वृक्षा्च ( अञचैन ) नाव 
अदि, तो हा पर्वतशनूचा ( इईदाचा ) पुत्र ज्ञीवेषधारी अर्ैन आज श्याख 
जिंकून तुमच्या गाई पेउन नाण्याच्था विचारांत अहिं व्या ( दुर्योधना चै 
तुम्डी रक्षण करा (१०). हा सव्यसाची पराक्रमी परंतप अजुन सव घुरा- 
पुरर्चीुद्धां युद्ध केल्यावांचून परत फिरणार न्दी ( ११). द्या बूरास 
वनवासांत फार श भोगवे खागल्यामुके हा अस्यत करोधाविष्ट॒श्ाखा अषि; 
इद्रानहि द्यास (अखविचा) शिकविल्यमुे युद्धात हा इदाच्या तोडीचा आहि. 
द्याचौ बरोबरी करणारा वीर, क्वान, मला येथे कोणी दिसत नादं (१२) 

 १दहा भ्सिद्ध कूटश्डोक आदे. वाचतांन। चुकले तर “ नदीजलं केशब नारिकेतुः ” 

वं “ जित्वा वय॑ नेष्यति चाद्य गावः ` असा भास होईल. ° नदीज लङ्केशवनारिक्तुः' 
व “ जित्वा अव य॑,,.गाः वः" असा पदच्छेद खरा आहे. 





अध्याय ३ ९-कणीस दु्योषनाचें उत्तर, २०५ 


महादेवोऽपि पार्थेन भ्रूयते युधि तोषितः । 
किरातवेषप्रच्छन्नो गिरी हिमवति प्रथुः॥ १३॥ 
कणे उवाच-- सद्‌ा भवान्फराल्गुनस्य गुणेरस्मानिकत्थसे । 
न चाऽजुनः कलापृणों मम दूर्योधनस्य च ॥ १४ ॥ 
योधन उवाच-- यद्येष पार्थो राधेय कृतं कार्यं भवेन्मम । 
ज्ञाताः पुनश्वरिष्यन्ति इादलाऽब्दान्वि्चाम्पत ॥ १५॥ 
अथेष कथिदेवाऽन्यः ्खीबवेषेण मानबः । 
शरेरेनं सुनिशितैः पातयिष्यामि भूतले ॥ १६॥ 
वैशम्पायन उवाच-- तस्मिन्‌ ब्रुवति तद्वाक्यं धार्तराष्टे परन्तप । 
भीष्मो द्रोणः षो द्रोणिः पौरुषं तद पूजयन्‌ ॥१७। [१२५१ 
इति श्रीमहाभारते विराट पवेणि गोह रणपवौणि उत्तरगोग्रदे अजनप्रर- 
सायां एकानचत्वारिरोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ 
हिमालय पवैतावर किराताच्या वेषांत गुप्षपणे अण्ल्या प्रभु महादेवाटसुद्धां 
अयनाने युद्धात संतुष्ट केर अषि, असँ ठेकण्यात अहि ” ( १३ ). 
कणँ म्हणालाः--“ नेहमीं आपण अयनाच गुणवणैन करून आमव्या- 
जवठ त्याची बढा मारतां, परतु॒तो माका किंवा दुर्योधनाच्या कला- 
८ सोद्छावा अश्च ) भरहि नाही  ( १४ ),. 
दुर्योधन म्हणाठाः--““ जर हा खरोखरीच अञ्जन असेल, तर॒राघेवा 
कणौ, माक्ष कामच स्य ठं | (अग-) राजा, द्यांना आपण ओट्लिल्याने 
पुनः बारा वष ( वनात ) भटकर्व कगेट ( १५ ). आतां हा अर्जुना- 
शिवाय दुसरा कोणी क्ीबाचा वेष घेणारा मनुष्य असे, तर मी आपल्या 
तीक्षण बाणांनीं व्यास (सहज) रणभूमीवर मारून पाडीन ८ १६ ). 
वैशपायन म्दणालाः ~ दुर्योधनाचै त भाषण चादर असतां परंतपा, भीष्म, 
दोण, कृप, अश्वत्थामा, त्याच्या त्या पौरुषाची प्रशसा करीत होते ( १७ ). 
याप्रमणे महाभारताच्या विराटपकौतील गोहरण-उपपर्वाट उत्तरगोग्रहणप्रदमी 
अयनाच्या प्र्॑सेविष्यौ ३९ वा अध्याय संपल्श, 


के दस्यो चव्य 


२० ६ चार्थ-महामारत, विराटपर्व -गोहरणपर्व. 


अध्याय ४० 


[ अजन उत्तरास स्मशानांतील शमीवर चदन आप्री व हतर पांडवांचीं 
दब्रासख्े काढण्यास सांगतो. | 





 वेशम्पायन उवाच -- तां चमीपुपसङ्गम्य पार्थौ वैरारिभत्रवीव्‌ । 
सुद्कमाः समाज्ञाय संग्राम नाऽतिराविदम्‌ ॥ १॥ 
समादिष्टो मया शिग्र धनैष्यवहरोत्तर । 
नेमानि हि सदीयानि सोढुं शक्ष्यन्ति मे बङमर । 
भारं चापि गुरं बोदुं इञ्जरं वा प्रमरदितुम्‌ ॥ २ ॥ 
मम वा बाहुविक्षिपं शत्रूनिह विजेष्रतः । 
तस्माद्धूमिञ्जयाऽऽरोह शमीमेतां पलाशिनीग्‌ ॥ २ ॥ 


अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनँषि निहितान्युत । 
युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सोयंमयोस्वथा ॥ ४॥ 
ध्वजाः शराश्च श्ुराणां दिव्यानि कवचानि च । 
अत्र चेतन्महावीय धनु; पाथेस्य गाण्डिवम्‌ ॥ ५॥ 


वैरपायन शणाखः-- स्या रामीनवक गेल्यावर, फार नाजुक असून 
सँम्रामांत फारसा प्रवीण नसटेल्या दिराटपुत्राप्त अञ्ैनाने आज्ञा करीत 
गहटलेः-(१) “माया सांगण्यावखून उत्तरा, (इक्षावर ठेवच्टीं) धनुये लवकर 
खाढीं काढ; कारण तुश्ची ही धनुष्य माङ् बर सहन करू शकणार नाहीत 
ह्यांना मोठा भार सोसणार नाही, अयता हतस दीं मारू शकणार ना्हीत(र२) 
मी शाक्रेना जिंक खगल्यावर मह्या हाताचे हिसङेषुद्धां या घनुष्यांना सोस- 
णार नाहीत | यासादीं भूर्भिजया ( उत्त ), श्चा पानानीं भण्ल्या रामीवर्‌ 
चद ( ३ ), कारण, शिभ्यावर धमे, मीम, अञ्न, तसेच नकुक व सषदेष या 
पांडुपु गंचीं धनुष्यं ठेवरेटी अशित (४). त्था शूरा धमज, बाण व दिव्य कव- 
अहि ठेविञ्टी अदित. येयेच अयनाच ते मह।पराक्रमी गांडीव धनुष्य अषि (५). 


अध्याय ४०-गांडोष धनुष्याचौ पर्च॑षा, २०७ 


एकं शतसदसेण सम्मितं राषट्वधंनम्‌ । 
 व्यायामसहमस्यथ तृणराजसमं महत्‌ ॥ ६ ॥ 

सवयुधमहामातं शत्ुसम्ब्राधकारकम्‌ । 

सुवणंविढृतं दिष्य ष्णमायतमव्रणम्‌ ॥ ७ ॥ 


अरं मारं गुरं बोदुं दारुणं चारुदशेनम्‌ । 

तादशान्येव सवौणि बलवनित दृढानि च। 

युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सोयेमयोस्तथा ॥ ८ ॥ [१२५९] 
इति श्चीमहाभारतेऽविराटपवोणि गोहरणपर्थणि उत्तर ग्रहे अञ्जुनाखकथने 
चत्वारिं शोऽध्यायः ॥४०॥ 


त एक ॒ठाख धनुष्यांबयेबर असून रण्टाची अभिष्ृद्धि करणार अहि. 
त्याग किर्तीहि ताण पडला तरी तै सहन करणार अदे, व॒ तै ताडा- 
प्रमाणे अवाढव्य अदि (६). ते समै आयुधांचा सदारं आ. व्याने 
शात्रचा नाश्च निश्चयाने व्डावयाचा. या दिव्य धनुष्यावर्‌ वणा कम केर 
असून त अगदीं गुढगुदीत, दीषै व अर्भ आहे ( ७ ). मोठा भार सहन 
करण्याची शक्ति या धतुष्यांत अपून, वै ८ परिणामांत ) दारुण पण दिप्त 
ण्यात सुंदर अषि. धप, भीम, अजुन, नकुर ब सहदेव यांची धनुष्य त्यासारखीच 
सवे जककट व भक्कम अहित ” ( ८ ). 


याप्रमाणे मदाभारताच्या विराटपर्बीतं गोहरण-उपपर्वात उत्तरगोभ्रहणप्रस॑गीं 
अदनाच्या अच्राद्या वर्णनाविषयीं ४० वा अध्याय संपला, 


१ महामात्र॑-- अतिप्रमाणं ( नौ ). परण वरील भषं बरा दितो, 


२०८ सा्थ-महाभारत, विराटपर्व -गोहरणपर, 





अन्याय ४१ 


[ अजुन ब उत्तर यांचा संवाद. ] 


नी. 


उत्तर उवाच--अस्मिन्वुकषे विरोद्भद्धं शरीरमिति नः शरृतम्‌। 

तदहं राजपुत्रः सन्स्यशेयं पाणिना कथम्‌ ॥ १॥ 

नैवंषिधं मथा युक्तमारब्धुं क्त्रयोनिना । 

महता राजगृत्रेण भन्त्रयज्ञविदा सता ॥ २॥ 

सपष्टवन्तं शरीरं मां शववाहमिबाऽद्युचिम्‌ । 

कथं वा व्यवहार्यं बै इवीथास्तवं बृहमरे ॥ ३ ॥ 
वृदक्नरोवाच-- व्यवहार्यश्च राजेन्द्र श्चिश्चैव भवरष्यसि । 

धनष्येतानि मा भैस्त्वं शरीरं नाऽत्र विद्यते ॥ ४॥ 

दायादं मस्स्यराजस्य इले जातं मनस्विनाम्‌ । 

त्वां कथं निन्दितं कमे कारयेयं नृपात्मज ॥ ५॥ 

उत्तर म्हणालाः--- या वृ्षावर्‌ एक प्रेत बांधून ठेविटे अहे, असँ आम्हीं 
देकिठे अहि; तर मी राजपुत्र असून त्या आपल्या हातानें कसा करं स्प 
करू ८१) मी द्याप्त स्र करणे योग्य नाही; कारण ¦ मी क्षत्रियाच्या 
कुत जन्म घेतखा असून महान्‌ राजपुत्र आरै व वेद व ब्राहर्णे जाणणारा 
आं ( २ ). त्या वाखा स्पश केल्यास मी रशाववाहकाप्रमाणे अञ्चि होईन 
आणि मग वृहनके, त॒लाुद्धां माह्याशीं व्यवहार कसा करतां येह ? ” (२३). 
बृहन्नरा म्दणाटीः--“ राजदा, वद्याशीं व्यवहार करण्यास कोणतीषहि 

अडचण येणार नाही; तं जुद्धच राहशीट. दीं धनुष्य आदित. त भिऊं 
नकोस. येयं शव करे कादीं नादी ८ 9 ). तेजस्वी पुर्षांच्या कुत्‌ 
जन्मठेल्या, म्स्यराजाच्या पुत्राच्यः तुया हातूल राजपुत्रा, मी निंच कमे 
करसे करवीन ? ” ( ५) 


कन 


१ यज्ञ म्ह०° यरप्रतिपादक्‌ ब्राह्मणं ध्यावी. 


मध्याय ४१- उत्तर दामीवरचीं हत्यारं काडतो, २ ०९ 











विशस्पायन उवाच-- एव्ुक्तः स पार्थेन रथातपरस्कन्य ङण्टनी । 
आरुरोह शमीकं रारिरशस्तदा ॥ & ॥ 
तमन्वशासच्छनुत्नो रथे तिष्ठन्धनञ्जयः । 
अवरोपय वृक्षाग्रादधनृष्येतानि मा चिरम्‌ ॥ ७ ॥ 
परिवेष्टनमेतेशं भिप्रं चेष व्यपानुद । 
सोऽपषूत्य महाहाभि धनुषि पृथुवक्षसाम्‌ । 
परिवेष्टनपत्राणि षिष्ुच्य सुपानयत्‌ ॥ ८ ॥ 
तथा सनहनान्येषां परिमुच्य समन्ततः । 
अपरय द्राण्डिवं तत्र चतुभिरपरेः सह ॥ ९॥ 


तेषां पि्ुष्यमानानां धलुषामकेव्रताम्‌ । 
विनिधेरः प्रमा दिव्या प्रहणयुदयेष्विव ॥ १०॥ 
स॒ तेषां सूपमालोक्य मागिनाभिव जरम्भताम्‌ । 
हृष्टरोमा भय) हिमः कणन समपद्यत ॥ ११ ॥ 


वेश्चष्ायन म्दणार-अदयुनाने हँ सांगितदे तेन्हां तो कुंडर्धारी उत्तर रथातूल 
खाट} उतरून निरूपाय होऊन शमीवृक्षावर्‌ चटढा ( & ). शत्रुनारक अर्थैन 
रथांत उभा राहूनच वयास म्हणाटाः-“दृक्षाच्या शल्यावरून हीं धनुष्य खां 
काढ; वेक टाव नको (७), त्याचं वेष्टनहि तू ख्वकर काद्रन टाक.” नंतर रुद. 
छतीच्या पांडवांचीं तीं मञ्चा ्विमतीचीं धनुष्य उत्तराने व्ृक्षावख्न काटी क 
त्याच्या भोंवती गुडण्व्टेटीं उहान्या-पार्ने सोहन तीं आपल्या जवल पेत (८). 
मग त्याने व्या धनुष्याचीं सव बाजू चीं वेधने सोडटी, तेवां व्यांत गांडीव धनुष्य 
व दुसरी चार धनुष्य त्याच्या टस पडटीं ( ९ ). सूयाप्रमाणे देदीप्यमान 
अशीं तीं धनुष्य सोडीत असतां ( सूयोदि ) ग्रहंच्या उदयका्टीं जशी प्रभा 
फाक्ते तरी प्रभा त्यातून फंकू कगटी (१०). व्या धनुष्यांचा आकार प्त 
अक्षतां जणूं काय सच फोफावत अदित अकष व्यास वाट्ठै व एकदम मयभीत 
आल्यामुरे त्याच्या अगावर रोमांच उम राहिटे ( ११). 


सा. भा, १४ 


१० सार्थ-मदहामारत, विराटपव॑-गोदरणपर्व, 





संस्पृश्य तानि चापानि मानुपान्ति बृहन्ति च। 
¢ ¢^ क्षवः @ ` ती $ 
वैराटिरजनं राजन्निदं वचनमत्रवीत्‌ ॥ १२॥ [ १२७१ ] 
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्व्या संहितायां वैयासिक्यां विराटपवणि 
गोप्रहणपव॑णि उत्तरगोप्रहे भखरारोपणे एकचत्वारिरोऽध्यायः ॥४?॥ 
राजा, व्या प्रचंड व देदीप्यमान धनुष्याना स्पश करून उत्तर अययैनास स 
म्हणाराः--( १२). 
याप्रमाणे महाभास्ताच्या विराटपकतील गोग्रहण-उपपत उत्तरगोप्रहणप्रसंगीं 
अघने काटण्याविषयीं ४१वा अध्याय सपला, 


अप्साय ४२ 
[ दमीव्रचीं पांउवां यां चष्रान्ने पाहून चरित न्लाटेत्या उत्तयपे अजुनास प्रश्न. ] 
उतर उवाव--दिन्ट्दो जःतरूपस्यं दमन्निषातिवाः । 

प सकोटिसदणः कस्थेवद्दुस्वमम्‌ \ १॥ 

वारणा यत्र दवण! पष्ट भासन्ति द॑ञ्लिताः। 

रुण सुहं चव कस्यतदूनुरुतपरय्‌ !\ २॥ 

तपनीयस्य शुद्धस्य पष्ट यस्थेन्द्रगोपकाः। 

पृष्टे विभक्ताः छोभन्ते कस्थैतद्धनुरत्तमम्‌ ॥ ३ ॥ 


८८ -= 


उचचर म्दणाटाः--““ व्या ह्या धनुष्या्रर सुवणाचे दाभर दु कादिच्ठे 
सून भ्याचीं अग्र वठकट आहत, असे हे. उच्छरष्ट धनुष्य कोणत्या प्रख्यात 
वीराचं आहे ! ८ १ ) वयाच्या प्र्रमागावर्‌ सुगणोचे हत्ती काटटेठे आहित व 
6्याचा मध्यमाग वे पाश्चमाग सुदर आहे, अस हं उत्तम धनष्य कणाच: (२) 
ध्याच्या पाटीवर्‌ ( तांवड्या व .पिवन्या रगच ) ञ्ुद्ध सोन्याचे इगोप कीटक 
मिरनिराके काढडेडे दिसत अहित असे हं उत्तम धनुष्य कोणाचै १ ८ ३ ) 


क्न ----- --- ~ ~~~ 





ज 





य 


$ दे शाब्द दूटार्थी आदत. समारोचन पदे, 


अध्याय *२-उत्तर शाज्ञाजनाचे वर्णन करतो, ९११ 


कक 





सयौ यत्र च सौवणाक्ञयो भासन्ति दंशिताः" । 

तेजमा प्रज्वलन्तो हि कस्येवद्धुरत्तमम्‌ ॥ ४ ॥ 

शमा यत्र सौवणास्तपनीयविभूषिताः । 

सुब्णमणिचित्रं च कस्यैतद्धनुरुत्तमम्‌ ॥ ५ ॥ 

इमे च कस्य नाराचाः साहसं लोमवाहि्नः । 

समन्तात्करघोताग्रा उपासङ्गं हिरण्मये ॥ ६ ॥ 

विषादयः पृथवः कस्य गाधेषत्राः शिलाशिताः । 

हारिद्रविणः सुयुखाः पीताः सर्वायसाः चराः ॥ ७ ॥ 

कस्याऽयमसितथापः पञ्चचादखरक्षणः । 

वराहकणव्यामिश्राञ्छरान्धारयहे दश॒ ॥ ८ ॥ 

कस्येमे पथयो दीषाधन्द्रमिम्बार्धदशच॑नाः | 

शतानि स्च तिष्टन्ति नाराचा रुधिराशनाः ॥ ९ ॥ 

कस्येमे शुकपत्राभः १५२५; सुब्रासुसः। 

उत्तररायभः पीत॑हमपुक्ः सिलाद्चितः ॥ १०॥ 
ष्याच्याव्र सुवर्ौचे तीन सूय श्चखकत असच दिसतात अप्त है उतम धनुष्य 
कणाच £ ( ¢ ) उ्याच्यावर कृष्णागदूचे शर्म कादर अपून व्यांवर्‌ सुत्र- 
चे अंल्क्रार अहित व ज घुवर्पैमण्यानं चित्रित क्षे अदि अर्ध ह उतम 
धनुष्य कोणाचै £ ( ५ ) सुवगौच्या भव्यांत अट्टे, स्वै अगंनीं पाज. 
स्टे आणिं कै ( देखीर ) तोडणारे दे सदस्रावधे बाण कोणाचे १८६) 
भिवाडाचे पंख खाविटेठे, रिषवर धार केटेटे, हव्दीसार्े पवनेन, व 
सर्धं खोखंडाचे असे हे तीक्षण ते।डाचे विपाठ जातीचे विश्चाट बाण 
कोणाचे ८७) व्याव पांच वाधांची चित्र आअषहेत, अरस ह वरा्च्या 
कर्णासारखे दहा वाण धारण करणार क्रष्णवणं घनुष्य कोणा १८८)दे 
जाड, दंव व अधर्चद्राकृति अपे रकग्रारन करणारे सातो नाठच ८ वाण ) 
कोणाचे ? ( ९ › व्यांचीं पारधं रावृव्या पिसतंसारखीं व उत्तरार्थे लोचंडा्चीं 
भदित, व ज शिष्टेवर खछावून पाजक्टेरे अहित, असे हे टोकदार, परिधटे व 
छुवणपुख | अप्ट्टे बाण कोणचे ?८ १०) । 





१ द॑रिताः-दीप्यमानाः ( नी, १ अर्थं कसा ! 
-> सुवणे-ृष्णागर्‌; तपनीय-युबणे (नी ). २ साद्नाः -सदतशः संख्याताः ८ नी. > 
ॐ लोमवादिनः-पत्रवन्तः, लोमच्छेदिनः इत्यन. 


१६ चार्थ-महामारत, विराटपर्-गोहरणपर्ै, 








गररुमारसहो दिव्यः शात्रवाणां भयङ्करः 

कृस्या.ऽयं भायको दषे; विठीपृष्ठः श्िटीयुसंः ॥ ११॥ 
व्ेयाघ्रकोशे निहितो हेमचित्रत्सहमहान्‌ । 
सुररशित्रकोच्श्च ङिङ्किणीसायको महान्‌ ॥ १२॥ 
कस्य हेमत्सरुदिग्यः खद्धः परमनिमरः । 

कस्याऽयं विमलः खन्ना गम्ये कचे समर्वतः ॥ १३४ 
देमत्सरुरनाधष्यो नैषध्यो भारसाधनः 

कस्य पाश्चनखे कोशे सायको हेमविग्रहः ॥ १४ ॥ 
प्रमाणरूपसम्पन्नः पीत आकारसननिमः 

कस्य हेममये कोशे सुतर पावषफम्रमे ॥ १५॥ 
निल्धिश्चोऽयं गुरूः पीतः सायकः परनिव्रंणः । 
कस्याऽयमसितः खड्गो हेमबिनदुभिरावतः ॥ १६ ॥ 


मौठा भार सहन करणारा, रत्रुना अव्यत भय देणारा, व व्याचा पृष्ठमाग व मुखः 
केदवीप्रमर्णै अदि, असा हा दिव्य व दीष खङ्ग कोणाचा ‡ (११) वाधाच्या 
कातद्याच्या सदर कोशांत टेविट्ेटा, घुवणाची चित्रविचित्र मूढ असटेख,. 
उत्तम ॒फाठक भसटेखा व व्याला खहान छ्दान घागव्या जोडल्या आहित 
अतसादह्या सोने मुटीचा खल्ल कोणाचा ? (१२) सोनी मुटीचा 
आणि अयत निक असा हा दिव्य द्ग कोणाचा ? बैटच्या 
कातञ्याच्या कोशा ठेवख्टी द्वी अतिनिमठ्ः लहान तखार कोणाची १ (१३) 
पराक्रम गाजविणारं, निषध देशांत तयार ज्ञाढेटे, सुवण ची मूढ असषेटे व 
नकत्याच्या कातञ्याचे कोरांत असष्टे ६ खद्घ केणाचं (१४) उत्तम प्रमाण 
व स्वरूप असलेला व अकाशाप्रमाणे ( निका ), पाजल्ट्टा, अग्रीसारस्या 
चकाकणान्या म्यानामध्यं हा खांडा कोणाचा १ (१५) तीस अगुल्यहून अधिकः 
संब, रात्न॑नीं किंतीहि आघात केठे तरी जिला मुव्यीच धका बस्ावयाचा नाहीं 

जीवर सुवणीचीं दान चक्रे काटिटीं अदित अक्षी ही पिवन्या ाची संगी 


१ ब्विली-मेकी ( नी. ). सायकः खङ्ग; इत्यमरः ( नौ, ) 
१ त्र मूठ; खङ्- तलवःर किंवा खांडा; सायक- खङ्ग; असे शब्द्‌ भिन्नः 
मित्त ध्यावे. नि न्निश--लब सांभो ( ३० आगटाहून अधिक गब, नी. ) 





भव्याय ४२-प।उवाच्या रन्न वर्णन, २१६ 


आश्ञीविषसमस्परैः परकायप्रमेदनः । 
गुरुभारसदहयो दिव्यः सपत्नानां मयप्रदः ॥ १७॥ ` _ 
निर्दिशस्व यथात मया पृष्ठा बहम । 
विस्मयो मे परो जातो दृष्टा सवेमिदं महत्‌ ॥ १८ ॥ १२८९ 
इति भीमहाभारते बिराटपवेणि गोग्रदणपवबौणे उस्रां 
नाम द्विचत्वारिशोऽध्यायः ॥ ४२ ५ 
कोणाची १८ १६ ) सपौप्रमाणे जिचा स्पशे प्राणघातक दोष््ट, जी रातरचे 
देह निश्चयाने विदारण करी, अतिशय भार सहन करणारी, श्रना मयभीत 
करणारी, अशी दी दिव्य संगी कोणाची १८ १७) वृहनरे, मी विचारि- 
ल्या प्रश्रंसंबधीं खराखरा प्रकार काय असे तो मला साग. दी सषु शक्न 
पाहून मला मोठा विस्मय श्चा! अहि ” (१८). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विराटपकतीर गोग्रहण-उपपर्वाति उत्तराच भाषण या 
नावाचा ४२ वा अध्याय संपला, 


अध्याय ४२ 


[ भयेन उत्तरास पांडवांची ओढठख पटविण्याकारेतां राघ्राल्नाचें वणन करतो, ] 


चदन्नलोवाच-- यन्मां पृवेमिहाऽपृच्छः शत्ुमेनापहारिणम्‌ । 
गाण्डीयमेतत्पाथस्य लोकेषु षिरितं धनुः ॥ १॥ 
सर्वायुषमहासात्रं शातङ्म्भपरिष्कृतम्‌ 
एवत्तदजनस्याऽषी दण्डीव परमायुध्रम्‌ ॥ २.॥ 
यत्तच्छतसहसरेण सम्मितं राषटवद्रनम्‌ । 
येन देवान्मनुष्यांश्च पार्थो विजधते मृधे ॥२॥ 

.बहन्नला म्हणाटीः शतु मल प्रथम उया धनुष्यावि्रथीं विचारि, तै, 
ष्याथ्या मर्ये शतरुच्या सैन्याचा काठ वस्त अष्टि व जे त्रैणोक्यात प्रसिद्ध 
अदि, असे भजुनार्चै गांडीव होय ( १). सै आयुवयांचा सष्दार अपू 
-चुवणोन महविच्छे है ते अर्जुनाच गांडीव नावाय मेरे अगुव हेति (२). 
ड एकटे रक्ष धनुष्ांची बरोबर! कहन राष्टरचा अभ्युदय करणार आष. 
हयार्नेैच अयन देवांना ब मनुष्यांना युद्धात ्जिकतेो ( ३) 


गेत सार्थ-महाभारव, विराटपर्व -गोहरणपर्व, 





चित्रमचावचेवेर्णेः शक्ष्णमायतमत्रणम्‌ । 

देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः ॥ ४ ॥ 

एतद्वषेसदसर तु ब्रह्मा पूैमधारयत्‌ । 

ततोऽनन्तरमनाऽथ प्रजापततिरधारयत्‌ ॥ ५॥ 

त्रीणि पञ्चशतं चैव शक्रोऽतीति च पश्च च) 

सोमः पश्वरातं राजां तथेव वरुणः शतम्‌ । 

पाथः पञ्च चष्ट च वषांणि श्रेतवाहनः॥ ६ ॥ 

महावीयं महादिग्यमेवत्तद्वनुरुत्तमम्‌ । 

एतत्पार्थमनुप्राप् चर्णाचारुदश्नम्‌ ॥ ७ ॥ 

पूजितं सुरमर्त्येषु बिभति परमं वपुः । 

सुपाश्चं भीमसेनस्य जातसूपग्रहं घनुः । 

येन पार्थोऽजयत्छस्नां दिशं प्राचीं परन्तपः ॥ ८ ॥ 

इनद्रगोपकधित्रं च यदेतचारुदशनम्‌ । 

राज्ञो युधिष्ठिरस्य॑तदेराे धनुरुत्तमम्‌ ॥ ९ ॥ 
ह्या धनुष्याटा नानाप्रकास्चे चिन्रविचित्र रंग दिट्ठे भहेत; है गुद्टगुक्ीत व खडः 
भसून ह्याबर्‌ व्रण रुटीच नाहीत. अनादिकाटपासून देव,दानव व गंघवं दानं 
ह ¶जिटँ आहे (४), प्रथम एक हजार वप हं ब्रहदेवाने धारण केठै, नंतर 
प्रजापतीन पचर तीन वषं धारण के; व्याच्यामागून इदान पंचायदीं वर्ष, 
सोमराजने एकरपांच वध, दरुणाने ईःमर वधं आणि व्यानेठर पांढेरे ञ्य वाहन 
(षोड) अस्तणान्या जनान पांस वर्प ते वाट्यगिे (५-६). ह मनोहर, मोटे 
पराक्रमी आणि अ्य॑त दिव्य गंडीव धनुष्य वरुणापाद्न अनाप्त मिन्ाट(७). 
घुगणोच्या केो्यांत असव्ये दै श्रेष्ट धनुष्य मीमसेनार्चै अदि, ह्यास देव व 
मनुष्य द्यांजकद्रन भोटा मान भिन्त. याच्या साहा्या्ने परतप मीमाने संपूण 
पूवे दिरा निक्रिटी ( ८ ). उत्तरा, छगोप कीटका चित्रित केल्ठं ह सुंदर 
वं उत्कृष्ट धनुप्य युधिष्टिर राजाच्रै आहे ( ९ ). 


5 1 


--~~---~--* 


# 


` १ दीं वेषे प्रत्येकाचीं करीं सांगितर्खी, कल्ीं धरावयाचीं हें हक कूट अदि, भरजा०. 
प्रति साभ ब्रह्मदेव यांत. फरक काय { ( भागवतांत “ प्रजापति * नावाने ब्रह्मपुत्र 
मरच्च्यादि क्षि उक्ल आहेत, पण ते पनुष्यधारी कपे १). ६५३७१ ( नी. } 


अध्याय ४३-पाडवांच्या राघ्नाचं वणन, ५१५ 


घरूयां यर्सिमस्तु सोबणाः प्रकाशन्ते प्रकाधिनः । 

तेजा प्रजरन्तो वै नङ्रस्यतदायुधम्‌ ॥ १०॥ 

शलमा यत्र सोवणोस्तपनीय विचित्रिताः 

एतन्माद्रासुतस्याप सहद्वस्य काकम्‌ ॥ ११ ॥ 

ये चिमे श्वुरसङ्ाशाः सदसा लोपवाहिनः । 

तेऽजनस्य वेरटे शराः सथषिषोपताः ॥ १२॥ 

एतं उवटन्तः संप्राप तम्रा खप्रपततः 

भवान्त वारस्याऽ्य्या व्ूहतः सम्‌ सत्‌ ॥ २३॥ 

ये चेभे पवो दीवान्द्रमिम्वाधदश्नाः । 

एते मीपस्य निता यक्षयकराः श्यः ॥ १४ ॥ 

हारिद्रबिभां ये त्वेते हेपपुङ्गः शिखाशषिताः। 

नङ्कटस्य कठपऽयं पश्च्ादृरलक्षणः ॥ १५॥ 

यनाऽप्रा व्यजयत्दरत्ल्ना प्र 1य्‌। (दत्र | 

कृराप। दष वस्याऽऽ म्पा पृत्रस्य धमतः | १६॥ 

ये चिमे मास्कराकाराः सवपारसगः उराः । 

एते चित्रक्रियोपेताः सहदूवस्य धमतः ॥ १७}; 
श्यावरर्‌ तेजन करणारे पुत्रमोचे मास्वर्‌ सुध प्रका्चत अहित व ह नकटा्चैं 
आयुध आदे (१०). ज्याय कृष्णागरवे शट्न ( कादठे ) असून सुवणीन्पा 
वेलबुयया अदित असे ह धनुष्य माद्रीपुत्र सहदेवार्ये आहे (११). आतां दे जे 
दढ, सर्पासारवे मकर, वस्तन्पाप्तापते तीक्ष्ण, स काव्ठे बाण अदेत ते 
विराटपुत्रा, अजुंनाचे अहित (१२). वीर युद्धात शत्रूचा वध करीत असतां, हे 
तेजाने प्रज्वलित होणारे दाघिगामी बाण अक्षव्य हःतात ( १२). आणिं 
जे हे अघ॑चद्राकृति, दीव, जाड, तीक्षण व सात्रुतहारक बाण, हे मीमसेनाचे होत 
(१४). आतां हव्ट्दीच्या वणाच जे हे सोनेरा पंखाचे सहणिवर पाजष््टेले 
बाण, हा पांच वाधांचं चिन्ह अपता नकुखाच्या बाणांचा समृ होय (१५) 
ह्याच्या बन्ावरच त्या बुद्धिमान्‌ माद्रीपुत्रं स्वव पिम दिरा जिकिटी (१६) 
व्यांचा. आकार सुयाप्रमर्णे अहि व ज्यांच्पावर्‌ चित्रत्रिचित्र काम केडेडं अहि 


१ शल्लाः-तेजस्विनो दृढाः सदशः संमिता वा (नी.) “दढ * अथ बरा दिसतो. 
२ कृराष=समूह ( नी, ) अथ देत नादी, ३ पारः~परतमूदः तें वते (द॑सन्ति (नी. ) 














जि नो > त न ~ न नक 


क्वि अ निः (न 


ये त्विमे निशिताः पीताः पृथवो दीर्थवाससः । 
देमपुङ्ाल्िपबोणो राज्ञ एते महाशराः ॥ १८ ॥ 
यस्तव्य सायको द्‌।धः शिरीष रिटीभुखः । 
अञ्जुनस्येष संग्रामे गरुभारसदो च्टः ॥ १९॥ 
वैयाघ्रः सुमहान्भीमसेनस्य सायकः । 
गुरुमारसदयं दिव्यः शात्रवाणां भयङ्करः ॥ २० ॥ 
सुपरधिव्रक्राश्चश हेमस्सरुरनुत्तमः । 
निखिलः कौरवस्थैप धर्मराजस्य धीमतः ॥ २१ ॥ 
यस्तु प्श्चनते कोशे निदितथित्रयधने । 
नङलस्येष निश्चिशो गरुभारसद्ये चः ॥ २२ ॥ 
यस्त्वयं विपुलः सन्नो गव्ये काचे समर्पितः । 
सहदेवस्य व्रिद्धथेनं सवेभारसदहं ्दम्‌ ॥ २३॥ [ १३१२ ए 
इति श्रीमहाभारते रातस्ाहस्व्यां संहितायां देयाप्तिक्यां विराटपवणि 
गोदरणपथण उन्तरगो्रहे आयुधव्णनं नाम न्िचत्वारिंशोऽध्यावः ॥४२४ 


अपे हे सवै शत्र समूष्ाचा नाद करणारे बाण सहदेवाचे आदैत ८ १७ ). 
मोटे विज्ञा, तीन पेव्याचे, पाजट्लेडे ब सेनेरी पखांचे दे बाण राजा युधिष्ठिराच 
आदेत ( {१८ ). अतांजोहा, प्ृष्टमाग व सुख बेडकीस्तारखा असख, 
टांबटचक च प्रचंड खद्ध आष्टे, तो भञुनःचा असून युद्धात मोदा भार सहनं 
करणारा व वढदट अहि (१९). व्याप्रचरमीच्या कोांत असणारा ह्या भयंकर 
खन्न भीमसेनाचा अहे. हया दिभ्य खांडा प्रचेड भार सहन करणारा असून, 
रा्रूच्या मनांत मीति उत्पन्न करणारा आहं ( २० ). उक्छृष्ट॒फाठ असच, 
सुव॥। ची मूढ धारण करणार व ॒चित्रविचित्र को्चात अपच्छे है ख्ख 
कुर्पश्न बुद्धिमान्‌ युविष्ठिच भहि ( २१). पण हं जें व्याप्रचर्मीमर्थे 
असणारे खड्ग विचित्र युद्धपद्धतीकरितां राखून ठेवल्ढं भे, है हुद्ढ ` व 
मोठा भार्‌ स्न करणां खड्ग नकुख्चै अषि (२२). आणिजोहा 
गोचर्भाचे कोंत देषेटेखा विराट, सुद्ढ व सत्रमार्‌ सदन करणारा खग 
शदे, तो सददेवाचा आहे अपतं नाण! ( २३ ), 
याप्माय ‹ आादुाचे वर्णन ° या नांवाचा ४२ बा सघ्याब पल्य, 


मध्याय ४४-सरयुन उत्तरास पांशवांची ओट पटवितो. डे $ 








अध्याय ४४ 
[ भन उत्तरा पांडवांची आख पटवून देतो . ] 
द 
-उ चर उवाच --सुव्णविकृतानीमान्यायुधानि महाटनाम्‌ । 
रुयिरानि प्रकाशन्ते पाथांनामाद्रारिणाम्‌।॥ १॥ 
क नु सिदयैनः पाथः कौरव्यो वा युधिष्टिए । 
नङ्करः सहदेवश्च भीमतेनश्च पाण्डवः ॥ २॥ 
सर्वं एव महातमानः स्वामित्रविनाशनाः । 
राज्यमदैः प्राशीयं न भयन्ते कथञ्चन ॥ २॥ 
द्रौपदी क च पाश्चाटी स्लीरतनमिति विश्रवा । 
जितानकषस्तदा कृष्णा तानेवाऽन्वगमदनम्‌ ॥ ४ ॥ 
अञ्न उवाच--अहमस्म्यजनः पाथः समास्तारो युधिष्ठिरः। 
बह्मयो भीमसेनस्तु पितुस्ते रसपाचकः ॥ ५॥ 
अश्वव्रन्धोऽथ नङलः सददेश्रस्तु गोरे । 
मैरन्धीं द्रौपदी विद्धि यस्ते कीचका हताः ॥ ६ ॥ 
उत्तर म्हणाटाः--“ व्याव सुवणोचीं कां केठी आदित अशी हीं हंदर 
सायुषे ध्या महापराक्रमी वेगवान्‌ मह।स्या पांडवांच अदित (१), पण 
धृयान॑दन अदयुन, कुरश्रेष्ठ युिषठिः, नकट, सहदेव व पांडुपुत्र भीमत्ेन के 
अदित ? समै श्रवा नाश करणारे ते सवच महाल धूतांत राञ्य धाड्वून 
आतां कोटेच देकण्यांत येत नाहीत, ती सरीरःन म्हणून प्रस्यात अप्ख्ी 
धंचार देराव्या राजाची कन्या द्रौपदी कोद आदे ? पांडव फाशानीं भि्लि 
-गेह्यानंतर ती त्याच्याच मागोमाग वनांत गी ” ८ २-४ ). 
अञचैन महणालाः--“ माच ते प्रयेचा पुत्र अर्ुन हेय; समासद (कक) 
तोच युपि होय; तुश्ष्या पिव्याचा आचारे बहव हा भीमसेन (५). भातं 
{ तुश्षया पिल्याचा ) अश्रपाढ नकुड अहि. आणि गोल्यावर सद्वदेव आहे. 
निष्याकसितां कीचकाचा वध ॒स्षाडा ती चैी दरौपदी जाण "(६ }. 


` अ्राकरये गपास्य(नी.) भपास्य ( नी, ) 


२१८ सारथ॑-मह भारत, विरायपर्व-गोहरणपर्व, 


उत्तर उवाच-- दर पाथेस्य नामानि यानि पव श्रृतानिमे। 
रतरूयास्तामि यदि मे दध्यां स्ेमेव ते ॥ ७ ॥ 
अजुन उवाच -- हन्त तेऽहं समाचक्षे दश्च नामानि यानि भ। 
वेराटे शृशु तानि त यानि पूं शरृतानिते॥८॥ 
एकाग्रमानसो भूत्वा शृणु सवं समाहितः । 
अयनः फाल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः । 
बी भासुविजयः! कृष्णो सव्यसाची धनञ्जयः ॥ ९ ॥ 
च्छत्र उवष्च-कृनाञमस एरजया नाम कनाऽति श्रतवाहन्‌ः | 
किरीरी नाम केनाऽसि सव्यसाची कथं मवाय्‌ ॥ १०॥ 
अजुन! फात्गुनां जिष्णुः कृष्णो यीमस्सुर च । 
धनञ्जयश्च केनाऽ[सि ब्रहि तन्मम वचतः.॥ ११५ 
श्रुता मे तस्य वीरस्य केवला नामहेतवः | 
तत्सव यदम त्रयाः अ्रहध्यां सवेभवतं॥ १२॥ 
अञ्न उवाच--सव)ञ्नन पदाञ्चित्वा वित्तमादाय करैवरमर । 
मध्य्‌ धनस्य (एषाम तवनाऽऽहुमा धनञ्जयम्‌ ॥ १३॥ 
उत्तर श्दणाखाः--““ अयुनाची ज दहा नवं पूर्वी मीं एकि अहै 
तीं त मला सांगरी तर ठ्श्या सवं सागण्याठर मा्ञा विश्वास बसेट ” (४). 
अन महणाटयः--“ चिराय्पुत्रा, जी त्‌ पूर्वी रेकटी आहेस तीं मङ्ग 
दहा नवि आतांमी तुटास्तग्तो; तीतर (८). एकाग्र म्न कनः 
सवे रक्षपूवक एक. अजन, फागुन, [जष्णु, ववेद, श्वेतवाहन, वीभघ्षु 
विजय, कृष्ण, सव्यसाची आणि धनेजय, हीं तीं न्वं होत,” ( ९ ) 
उत्तर ग्हणाटा तुटा विजय नांव करस पडटं ? व्याचप्रमार्णे अत- 
वाहन, विरीरी व सव्यसाची ही नवि कश मिगदटीं १८( १०). त्च 
अर्जुन, फाहगुन, जिष्णु, कृष्ण व बीभ आणि धनेजय हीं तरी नवि करीं 
पेड, द > यथाथेतेने सांग ( ११). ध्या वैरा्चीं ती नावि पडण्याचे फक्त 
हेतु मी रेोक्षेठे अदित, ते सव जर सागरी तर मी तुद्च सवेच म्हणणे ख 
मनीन ” (१२) 
. अज्ञैन स्णाटाः--“ सर्वं॑देश ॒िकरून ल्यातील केष धन हरण 
करून धनाच्या मध्य मी राहतो, म्दणृन मला शवनंजय, म्हणतात ( १२ ). 


अ, ४भ-अर्जुनास दहा निं पडण्या्ी कारणे, २१. 


अभिप्रयामि सग्रामे यह युद्धदुमेदान्‌ । 

नाऽजित्वा विनिधेत्तामि तेन मां विजयं विदुः ॥ १४॥ 

शवेताः काश्चनसन्नाहा रथे युज्यन्ति मे दयाः | 

सैग्रामे युद्धथमानस्य तेनाहं श्वेतवाहनः ॥ १५॥ 

उत्तराभ्यां फरगुनाभ्यां नक्षुतराम्यामहं देवा 

जातो हिमवतः ष्ठे तेन मां फागुन विदुः ॥ १६॥ 

पुरा शक्रेण मे दन्तं युद्धथतो दानवषैतैः । 

किरीर मनि छय।मं तेनाञ्हुमा किरीटिनम्‌ ॥ १७ ॥ 

न कुया कम बीमस्सं युध्यमानः कथञ्चन । 

तेन देवमनुष्येषु मी भस्सुरिति विशतः ॥ १८ ॥ 

उभा मे दक्षिणो पणी गाण्डीदस्य पिकषृणे । 

` तेन देवमनुष्येषु सव्यसाच्मैति मां पिदुः॥ १९॥ 

पुथि्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुठेभः समः | 

करोमि कमं शङ्खं च तस्मान्माम॑जन' विदु; ॥ २०॥ 
क््रामाम्ये युद्धाची सुमघु्म असटेल्या श्न्रुवर मीं चाल करून जतो कः 
त्यंस निेल्याशिवाय माधारा वदत नार्हा, म्हणृन मला ¶विज्य' म्हणतात 
( १४). मी संग्रामात युद्ध करीत असतां माश्या रथाट सुवणीच्या एखटी 
चटविचेरे पाढरे घोडे असतात, म्हणून मी शश्ेतवाहनः' आरद ( १५ ), माञ्च 
जन्म हिमाट्य पवताच्या प्ष्टमागीं दिवसा उत्तरा- फातगुनं। नक्षत्रावर ्ञाटा 
म्हणून माञ्च नांव फाहगुनः अस पट्टं ( १६ ). पूर्वी मी मोटमोन्या देत्यांसीं 
ल्टत असतां दान माया मरतवावर सुयाप्रमण देदीप्यमान दिरीट (कुट) 
घातला, म्हणून मखा किंरीटौ म्हणतात ( १७). मी युद्ध वरीत अस्त 
कधींहि बीमत्स ८ निंव ) कभ करीत नादी, व्यामुढे देवांम्यं व मनुष्याम्ये 
मी श्वीभद्यु'” नावाने प्रस्यात आह ( १८ ). म गांडीव घनुष्याचै आवर्षण 
कं खगो म्हणजे मासै दोन्ही हयात एकसारखे चाख्तात, म्हणुन देव-मनु- 
व्यामये मला (सव्यसाची, म्हणतात ८ १९). सपद्रवट्यांकित प्रध्वीवर्‌ माह्या- 
सारखा वण दकम अदे व मी निक कं कसति, म्हणून मला “ अर्युन ! 
( उर्ट व्यजनेन ) म्हणतात (२० }. 
१ नांव उक आहे. पण ^“ मदि कल्याणे सुखे चेत्यस्य सनि दपम्‌ ˆ ( नी.) 
२ अञ्जननपांडरा. ऋज्‌ घातूपासून अनेक अर्थं ( नी. ) देतो, पण अजुन काढा होता. 





० सार्थ-महाभारत, विरायपर्व-गोहरणपरव, 


$ © क 
अह दूरापो दरषषां दमनः पक्गासनिः । 
तेन देवमनुष्येषु जिष्णुना माऽसिमि विश्रुत; ॥ २१॥ 
कुष्ण इत्येव दशम नाम चक्रे पिता मम्‌। 
ठृष्णावदातस्यं सतः प्रि्रत्वाहमटकस्य वै ॥ २२ ॥ 
व रम्पायन उवाच -- तुतः स पाथं पैराटरम्यवाद्यदन्विकात्‌ । 
अहं भूमिञ्जयो नाम नाश्राऽहमपि चोत्तरः ॥ २३॥ 
दिष्टथा सवां पाथे पश्यामि स्वागतं ते धनञ्जय । 
लोहिताक्ष महाबाहो नागराजकरोपम ॥ २४॥ 
यदज्ञानादबोच स्वां कषन्तुम पे तन्मम ॥ 
यतस्त्वया छृतं पू चित्रं कमं सुदरष्करम्‌। 
अतो भयं व्यतीतं मे प्रीतिश्च प्रमा त्रयि॥२५॥ [१३३५७] 
इति श्रीषदहाभारते रतसाहस्न्यां संहितायां बेधासिक्यां परिररप्वेणि 
गो्रहणपव॑णि उत्तरगोभ्रदे अञुनपरिचये चतुश्वस्वारिंरोऽध्यायः ५७४५ 
भी हट्राचा पुत्र असून मोठ] बङाढय, दुबे व जिंकणारा अर्द, ग्दणूल देवत 
च मानवांत मी ^ जिष्णु ' म्हणून प्रसिद्ध भै (२१). “ङ्ष्णणहै 
दहाध नांव माद्या पिध्यानं बाल्पणीं मज्ञा वण कृष्णमास्वर ( काका परण 
तेजस्वी ) असल्यामुढे ठेविडै ” ( २२). 
वैशपायन म्हणालाः-- नंतर व्या धिरादपुत्ाे परथापुत्र अनाय जक्द्ल 
-वंदन वेर आणि ्हव्ठैः-- भमी मूर्मिजय नांवाचा आर्है. मढा उक्त अर्धिषि 
-हणतात (२३). तुज पाहण्याचाहा योग आला, ह मी आप घुदैष समजतो 
--र्जदाच्या स।डसारखे बाह धारण करणान्या महाबाहो, टो्िताक्षा, घनंजय। 
त्ष स्वागत अमो (२४). मिती नसल्यपुञ, अज्ञपर्णे, मी तुय ज कड 
अखल अन, व्याची तै. मला क्षमा कर्‌. ज्याअर्थी पूवीं जआश्वपशण दके 
करम त केटी आदे, त्या अथीं अतां म्नि मय गे व माश्च तुजवर पलर््रंति 
जडी भह ” ( २५ ). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विरारपकवातील गोहरण-उपपर्वातः उत्तरगोभदप्रदभी 
अयनाची भोकख पटण्याविषर्याचा ४४ बा ध्याय संपन. 


१ कृष्णाव दात -षष्णमास्वर, भवदात म्दणमे पंडरा नन्दे. म्म भाकर्वणाुद(ग- 


अ, ५४५-अर्जुनाकडन उत्तरास अमयदनि, ` रद्क 


अध्याय ९५ 
[ अञ्जन उत्तरास अभयदान देतो व उत्तर आपले शोर्यं दाखवितो. ] 





उत्तर उवाच-- आस्थाय रुचिरं वीर रथं सारथिना मया । 
कतमं यास्थसेऽनीकयुक्तो यास्याम्यहं तया ॥ १ ॥ 
अजुन उवाच-- श्री तोऽसिम पुरुषव्याघ्र न मयं विते तव । 
सवीश्ुदामि ते शत्रून्रणे रणविश्चारद ॥ २॥ 
स्वस्थो भव महाबाहो पश्य मां शत्रुभिः सह । 
युध्यमानं विमरदेऽसिमन्डुवांणं भवं महव्‌ ॥ २ ॥ 
एतान्पवानुपासंगान्धिप्रं बधीहि मे रथे । 
एकं चाऽऽहर निर्खियं जातरूपपर्ष्ठितम्‌ ॥ ४ ॥ 
वैशम्पायन उवाच--अजुनस्य बचः श्रुत्या रावारुत्तरस्तदा । 
असैनस्याऽऽयुधान्ग्च शप्रेणावातरत्ततः ॥ ५ ॥ 


उच्चर म्हणाखाः--“ मी साराधे होतो. या सुंदर रथांत बसून तू कोणःयः 
चैन्यावर्‌ चठ करून नातोस्त तें मखा सांग; मी तुल तिकडे घटन 
जातो (१). 

अयन शहणाटाः--“ सर पुर्षा, मी तुद्यावर प्रसन्न श्नार अ; तुय 
भय रादि नाही. रणविरारदा, तद्या स्वे इतत्रैची मी युद्धात दाणादाण 
उडविते। ( २ ), महाबहे, तै. स्वरस्य हो अणि र्रर ठ्ढताना या युद्धात 
-भी मयकर करामत कर्ति ती पहा (३). दे सवं माते माश्या साय खक्र 
बध, भणि एक घुवणेमेडित खडा मला दे »( ४), ` 

वैशपायन म्दणालाः--अ्यनारचे भाषण रेकरून उत्तरा फार वरा केरी; 
आणि अदेनाची आयुध घेउन तो त्या शमीवृक्षाव्रहन ताबडतोब वाटी 
उतए्टा { ५ ) | 


-२३ सार्थ॑-मदामारत, विराटपवं-गयेदरणपर्ब, 





"अञ्जन उवाच--अहं वे क्ुरुभियोरष्याम्यवजेष्यामि ते पश्य्‌ ॥ ६ ॥ 
सङ्पपक्ष विक्षेपं बाहुप्राकारतोरणम्‌ । 
त्रिदण्डतूणसम्बाधमनेकध्वजसंङुरप्‌ ॥ ७॥ 
उ्याक्षेपरणं क्रोधकृतं नेमीनिनददृन्दुमि । 
नगरं ते मया गुप्रं रथोपस्थं भविष्यति ॥ < ॥ 
अधिष्टितो मया सरूपे रथो गाण्डीवधन्वना । 
अजेयः श्रत्ुषेन्यानां मैरे ग्पेतु ते भयम्‌ ॥ ९॥ 

उत्तर उवाच --विभेमि नाऽहमेतषां जानामि सां स्थिरं युधि । 
केशवेनाऽपि संग्रामे साक्षादिनरेण वा समप ॥ १०॥ 
इदं तु चिन्तयन्नेव परियु्याभि केवलम्‌ । 
निश्चयं चापि दूर्मेधा न गच्छामि कथचन ॥ ११॥ 

अन म्हणााः--“ मी आतां कौखांब्तेवर युद्ध करते व तुद्या गाई 
सहज जंकून आणतो ( ६ ). त. अगदी निभयपर्णे मां सारथ्य कर्‌. त्च 

ह सार्थ्याच स्थानरूपाचं नगर मी रत्नण कें अहि. चकै, कणा, ध्वज, 

ये ( या नारयतीड ) रस्त्याच्या बाजत असच्ठे विस्तृत प्रदेश 

आहत, मञ्चे बाह दही स्या नाराच्या कोठचीं तोरणे दहेत, 
रथाच्या तीन दास्या व भति हे गजव्रजच्ढे रस्ते, नगराव्या ष्वजाची 
जदेवरी करणारा हनुमान्‌ ष्वजे अहि ( ७ ). ८ धनुष्या्ची ) दोर चि ये 
सर्ता देणारी तोफ हय, कोधाने हं नगर श्रृणारख्टे जरे. रथचक्राचा वड- 
धडाट दाच या नगरांतीठ दुंदुभि दह्येय (८). गंडव धनुष्य धेन मीं 
युद्धासाटीं रणांगणांत धातटेड रथ रत्या सेन्धास्त अर्जिक्य अदि. 
विराटपुत्रा, तै. कोणतेडहि भय बाछमू नकोस्त (९ ), 

उत्तरः “मी धया शान्रूना मीत नदी. तू युद्धांत न डगमगणारा अहित. 

डं मी जाणतो. वं पप्रात्रंत प्र्ज्न केरावाची पवा दधची बवति करयीर(१ ०), 

परंतु ठी दी हष्टची स्थिति पादून मञ्चा जीव व्याङ्कूक होत अहि, व म 

मूढला ह्या सिपतीचै खरं कारण कादीच समजत नाहीं ( ११). 

-१ रथोपस्थ हे सारथ्पराचें स्थान न्दौ. हा दुसम्यानदा राब्द आका, तो चूक दिसते. 

-भगवद्रीतत (१।४७) रथोपस्थ उपाविशत" या वाक्यात र्थी तें स्थान आदे. 





अध्याय ४५-अ्यन ष॑ठत्वा्चै खर कारण सांगतो. २२ 





एवं युक्ताह्रूपस्य लक्षणैः घ्रचितस्य च । 

केन कमेविपाकेन छ्ीबत्वमिदमागतम्‌ ॥ १२ ॥ 

भन्ये स्वां ्ीबवेपेण चरन्तं श्ूहपाणिनम्‌। 

ग्न्धपराजप्रातेम दव वाऽपि शतक्रतुम्‌ ॥ १२ ॥ 
युन उवाच--म्रातुर्नियोगाऊज्रष्ठस्य संवतसरमिदं वतम्‌ । 

चरामि व्रतचय च सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ १४ ॥ 

नाऽस्मि क्ीबो महावाहो परवान्धमेस॑युतः । 

समापतव्रतषुत्तीण विद्धि मां खं नपातन ॥ १५॥ 
उत्तर उवाच--प्रमोऽनुग्रह्े मेऽ यतस्तक्षा न मे वृथा । 

न्‌ दीद्शाः ्खीतरूपा भवन्ति तु नरोत्तम ॥ १६ ॥ 

सहायवानस्मि रणे युष्येयममरैरपि । 

एाध्यस हि प्रनष्टमे किं करोमि त्रीहि मे ॥ १७॥ 

अह त सग्रहष्याप हयाञ्हदरथास्जान्‌ । 

रिक्षिरे दयस्मि सारथ्ये तीर्थतः पुरुप ॥ १८ ॥ 
राच्या) अंगांत अवद्य अपणाई; सव रक्षणे तुद्याम्ये उपटन्ध असतां, रै 
काबलय तुद्य अगीं कटरून आं १ (१२) छ्ीग्धेषाने संचार करीत यस्का त 
कन्ठ दक्र, ग॑थवतज, किंवा देवंददच अस्तावासर अस मला मासते ” (१३). 

अजन ग्इणालाः-- “मी व्ये वंधूच्या अक्िनि एक वषपर्यत है ह्ृाचरत 
भाचरण करीत आहं, मी खते्ठर तुलया सागता कीं, त्रतामकै मञ्च ह अ 
आचरणं आ ( १४). मी घननिष्ठ व परत्र आदह; गहाबाहा, मी नपुंसक 
नाही, राजपुत्र, म्न है त्रत आतां निभि्रपणे समाप्त काटे आहे, द मादीत 
असू दे” ( १५). 
न्तर ग्दणालाः- “नरोत्तमा, माश्चा तक खोटा नाही, हा माह्यावर्‌ 

मोठा उपकार आज लाखा. अश प्रकारचे पुह्प नरश्रष्ठा, कधीहि नपुंसक 
असावयाचे नार्दीत ( १६). आतां मढा तुञ्ज साहाय्य आहे, द्यामुकं मी 
देवांबरोवरघुद्धां युद्ध करीन, माञ्नी सवै" मीति परछी; मी काय क तं 
सांग ( १७ ). उत्रूच्या रथाचा मंग क्रणाम्या अश्वाचं मी निग्रहण करीन 
पुरप्रश्रषठा, मी चांगल्या गुल्पासूर सारथ्यक्रमं द्विकलो अर्ह ( १८ ). 


दष्४ चार्थ-महाभारत, विराटपर्व -गीहरणपर्व. 





दारुको वासुदेवस्य यथा शक्रस्य मातलि! । 

तथा मां बिद्धि सारथ्ये शिक्षितं नरपुङ्गव ॥ १९ ॥ 

यस्य याते न पयनति भूमो भित्तं षटं ष्दम्‌। 

दक्षिणां यो धुरं युक्तः सुग्रीवसदशो हयः ॥ २० ॥ 

योऽयं धुरं धुयेवरो दामां बहति शोभनः । 

तं मन्ये मेषपृष्पस्य जेन सद्धं हयम्‌ ॥ २१॥ 

योऽयं काश्चनसन्नाहः पा६्ण वहति शोभनः । 

सम॑ रैज्यस्य त मन्ये जयेन बलवत्तरम्‌ ॥ २२॥ 

योऽयं बहति म पाष्णि दक्षिणामभितः स्थितः । 

बराहकादपि मतः स जवे बीयेवत्तरः ॥ २३॥ 

त्वामेवायं रथो वों संग्रामेऽईति धन्विनम्‌ । 

त्यं चेमं रथमास्थाय य दरम मतो मम ॥ २४ ॥ 
वैशम्पायन उवाच -ततो विभुच्प बाहुभ्यां बल्यानि स वी्रवान्‌ ¢ 

चित्रे काश्चनसन्नाहे प्रत्यमुश्चत्तदा तठे ॥ २५ ॥ 


भसा इद्ाचा सारथि मातलि वंवा श्रकरष्णाचा सारथे दारुक,तसा मी, नरषभा,. 
सारथ्यकम।त कसटेखा आदह असे समज ( १९ ). द्या रथाच्या उजव्या 
बाजूस जोडट्टा सुग्रीवासारखा षोडा चलत अस्तां याच जमिनीवर पडणरं 
प्रत्येक पार दिसत नाही (२० ). हा उग्या बाज्‌स्या धुरेस जोडच्ला 
पेडा डो चाख्ताना, ह्याचा वेग पाहून मला मेधपुष्पाची आठवण 
देति (२१). ह्य सुवणोटकारनीं शृगारटेठा मागच्या बाजू (डान्या जगास) 
जोदट्टा घोडा श्रीङ्ृष्णाच्या रथाच्या रष्य अग्ेक्षाहि वेगवान्‌ भासत 
आहि ( २२ ). आणि हा मागच्या बाजूटा उजव्या अगास्ष जोडटेट घोडा 
, बरक अश्वापक्षाह वेगाने अधिक वौयैवान्‌ वाटतो ( २३). ह्या रण भूमीवर 
या रथान तुष्यास्ारस्या धनुधव्यास्च वहै है उचित अहि, धा 
रथांत बसून युद्ध व.रण्यास योग्य असा तंच अद्देस भसे मला वाठते " (२४). 


वैशपायन ग्हणालाः-- नतर व्या वीर्यशाटी अना आपल्या हातांतठे 
डे काद्रन, दर, सोनेरी बेधाचे, चामञ्याचे हातमोजे (तठ) चढविठे (२५). 


अध्याय ४५-अजुंनावर शचा ची प्रसन्नता, # स्थ 








कृष्णानङ्गिमतः केशान्‌ शेतेनोदुग्रथ्य वाससा । 

अथाऽपौ प्राङ्छुखो भूखा शुचिः प्रयतमानसः । 

अभिदभ्यौ महाबाहुः सवाद्ाणि रथोत्तमे ॥ २६ ॥ 

यचुश्च पाथ सवाणे प्राज्ञस्‌ नृपात्मजम्‌ । 

इमे स्म परमोदाराः किङ्कराः पाण्डुनन्दन ॥ २७ ॥ 

प्रणिपत्य तवः पाथः समालभ्य च पाभिना 

सवांणि भानसनीह मेवतेत्यम्यभापत ॥ २८ ॥ 

श्रविगद्य तताऽघ्लाणि प्रहुटवदनाऽभवत्‌ । 

आयज्यं तरसा कृत्वा माण्ड व्याधषद्भतुः । २९ ॥ 

तस्य वाद््प्यमाणस्य धनुषाऽभृन्सहाध्वायः | 

य॒था श्ररखस्य महतः वाञ्वजघ्रतः१ ॥ ~° ॥ 

स निषाताऽमवद्भूि!दक्षु वायुवव। भतम्‌ । 

पपात महती चोरा दिषो न प्रचद्ादिरे । 

भ्रान्तध्वजं खं तदाऽऽपसीलसकम्पितमदाद्मम्‌ । २१ ॥ 
मग व्याने भांग करून दागारट्छे अपे कालटेमोर कस शुभ्र वल्लते पुडािटे 
आणि पूाभिमुख होऊन निम॑ल अंतःक्रणाने मन एकाग्र करून व्या महावा 
त्या श्रेष्ठ रथांत सवे अन्नाच ध्यान केटं ( २६ ). तेव्डां राजपुत्र अजनपुर 
सै अरराच्या देवता हयात जोडून म्हणाल्याः-“अम्ही स्वै उदार मनाने तुञ्नी 
सेवा करण्यास सिद्ध आहौ" (२७). नंतर अयननिं वांस प्राणिपात 
कर्न ' हस्तस्पश॑केडा व म्हट्ठै;- “मला कारण पड म्टणजे येये तुर्यै 
स्मरण बावे” ( २८ ), याप्रमाणे अजुनाने अस अनुकर केल्यावर, ग्रसन- 
मुख होउन गांडीव धनुष्याला दोर जोरान चटवून तो धनुष्याचा रणत्कार क 
लागला ( २९ ). व्याच्या धनुष्याच्या टणत्कारा्ने, जसा एका मोग्या पताव 
दुसरा पवेत आपुटरून प्रचेड आवाज व्हावा, तस्ता मोठा आवाज होऊं 
रागा ( ३० ). व्या टणत्कारार्ने भूमि हादखून हाद्धं गी; चे्धकडे 
सोसाय्याचा वारा सुटखा; मोटी उल्का पडटी; दिशा प्रकाशदीन ज्ञाल्या; ` 
भाणि वृक्षि हाद्धं खागून, ( पर्यैन्यांतीर ) ध्वन आकाशात नाणि वृकषहि हां जगून, ( परसैनयांतीर ) ष्वन आकाशात हा्टे( ३१ १). 

१ मानसानि भ्रयोजनकाले स्मृतिगोचराणि ( नी. ) | | 
१५ 


२.३६. सार्थ-महाभारत, विराटपर्व -गोहरणपर्व 


[, च = 








ते शब्दं ुरबाऽजाननििस्फोटमश्नेखि । 

यदजुनो धनुरश्रष्ठं बाहुभ्यामाकषिपद्रथे ॥ ३२ ॥ 
उत्तर उवाच - एकस्त्वं पाण्डवश्रेष्ठ ब्हूनेतान्महारथान्‌ । 

कथं जेष्यसि सग्रामे सवेरन्नास्पारगान्‌ ॥ २३ ॥ 

असहायोऽसि केन्तेय ससहायाश्च कौरवाः । 

अत एव महाबा भीतस्तिष्ाभि तेऽग्रतः ॥ ३४ ॥ 

उवाच पार्थो मा मेषी प्रहस्य स्वनवत्तदा ॥ ३५ ॥ 

युध्यमानस्य मे बीर गन्धैः सुमहाबरैः । 

सहायो घोषयात्रायां कस्तदाऽऽप्ीत्सखा मम ॥ ३६ ॥ 

तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसङ्कुठे । 

खाण्डवे युध्यमानस्य कस्तदाऽऽप्रीत्सखा मम ॥ ३७ ॥ 

निवातकवचैः साध परोप महाबलेः । 

युध्यतो देवराजारथं कः सहायस्तदाऽभवत्‌ ॥ २८ ॥ 
अनार रथांतच स्या प्रचंड धनुष्याचा आपल्या बाहून जो टणत्कार केडखा तो 
वज्जपाताच्या स्पफोटासाए्ला कोरवांस वाला ( ३२ ). 


उत्तर म्हणाटाः--“'पांडवश्र्ठा, तृ. तर एकटा अहि, शखाखरांत पारत 
असख्ल्या द्या अनेक महारथाना युद्धामध्ये कसा िकरीट ४८३३) कंती- 
पुत्रा, तुखा कोणाची मदत नादी. द्या कोखाना किती तरी मदत भदे! 
याकरितां, महाभुजा, मी भीतभीतच (ह्या रथावर) तुद्या अग्रभागी उभा अर्दे" 
( ३४ ). तेव्डां अर्जन मोन्यानें हंसून व्यास ग्हणासः-“ भिऊं नको; 
वीरा, घोषयत्रेव्या प्रसंगीं मीं जडं अत्यंत बल्वान्‌ गंघ्ाश्चीं युद्ध क्ट, 
तेब्डं मखा मदत करणारा कोण मित्र होता १(३५-२६) देवदानवानीं गजबजूल 
गेल्या त्या भयंकर खांडव वनात. उथा वेव्ठीं मीं युद्ध केड, वयवेन्ठी मला कोण 
साव हेता (२७ ) देष कितां महरि पौलोम व निषातक्गव्च 
अपरा मी युद्ध केरे, तेन्डां मज्ञा साहाग्यकतां कोण शेता १८ ३८ ) 


सअध्याब ४६-अयन उ्तराख भौर देतो. दद७: 


स्वयैवरे तु पाशाल्या राजमिः सह संयुगे । 
युध्यतो बरहुभिस्तात कः सहायस्तदाऽभवत्‌ ॥ ३९ ॥ 
उपजीव्य गुरं द्रोणं शकं वैभवणं यमम्‌ । 
वरुणं पावकं चैव छप ष्णं च माधवम्‌ ॥ ४० ॥ 
पिनाकपाणिनं चैव कथमेतान्न योधये । 
रथं वाहय मे शीघ्रं व्येतु ते मानो ज्वरः ॥४१॥ [१३७८] 
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्व्यां संहितायां वैयासिक्यां विरार पर्षणि 
गोदरणपवंणि उत्तस्गोग्रहे उत्तराज्जैनयोवीकयं 
नाम पन्चत्वाररिश्योऽध्यायः ॥ ४५ ॥ 
त्याप्रमा्णेच द्रौपदीच्या स्वर्यवरांत अ्यवे्ठीं मी अनेक राजांकरोकर 
सेग्राम केडा, त्यविलीं माञ्ञा सा्यकतां कोण होता? (३९) 
गुरु द्रोण, इद, कुबेर, यम, वरुण, अग्नि, कृप व माव कृष्ण ( ४० }, 
त्याचप्रमाणें पिनाकपाणि ( दैकर ) द्ची मीं सेवा केटी अदे, तेन्हां मी द्या 
कौरवांश युद्ध करप्यास समथ कसा होणार नाद्व ? माज्जा रथ जच्द चाख्व, 
तुह्या मनाची तढमढ दूर होऊ दे "८ ४१). 
याप्रमाणे महाभारताच्या विरारपर्वातौील गोदरण-उपपर्वात उत्तर -गोग्रहणपरसगी 
(उत्तर बर अजुन यांचा स॑वाद' या नांवाचा ४५ वा मध्याय संपला, 


*"~~-~----~--- 





अध्याय 2६ 
[ म्यालेल्या उत्तरास अर्जुन धीर देतो. कौर्ांस अपशकुन होतात. 
सावध राहण्याविषयीं द्रोण बजावतो, ] 


वैशस्पायन उवाच-उत्तरं सारथि कृत्वा शमीं छृत्वा प्रदक्षिणम्‌ । 
, आयुधं सवेमादाय प्रययौ पाण्डवर्षभः ॥ १ ॥ 
ध्वजे सिद रथात्तस्मादपनीय महारथः । 
। प्रणिधाय शमीमूले प्रायादृत्तरसारथिः ॥ २ ॥ | 
वैशम्पायन ग्दणाः--उत्तराला सारथि क्न पांडवश्रष्ठ भजना्नँ की 
बरृक्षाखा प्रदक्षिणा धातटी व सर्वं आयुधं घेउन तो निषाल ( १ ), सि्ट्क्न 
स्या रथावररून कादून, तो महारथी अजना शमीवृक्षाभ्या बुष्यारीं ठेवा व नतर 


२१८ चार्थ-महामारत, विराटपरव॑- गोहरणपवं 


देवीं मायां रथे युक्तां बिहितां विश्वकर्मणा । 

कांचनं भिहलाङ्गूरं ध्वज वानररक्षणमर्‌ ।॥ ३ ॥ 
मनसा चिन्तयामास प्र्ादं पावकस्य च। 

स॒ च त्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्यदेश्यत्‌ ॥ ४॥ 


सपताकं विचित्राङ्ग सोपासन्गं महाबलम्‌ । 
2 ® [4 क 
खात्पपात रथे तृण दिव्यरूपं मनोरमम्‌ ॥ ५॥ 


रथं तमागतं दषा दक्षिणं प्राकरत्तदा । 

रथमास्थाय बीभरसुः कौन्तेयः शेतवाहनः ¦ & ॥ 
बद्धगोधाङ्गलित्राणः प्रगृहीतशरासनः । 

ततः प्रायादूर्चा च कपिप्रवरकेतनः ॥ ७ ॥ 
स्वनवन्तं महाशङ्खं बरवानरिमदनः । 
प्राधमद्धलमास्थाय द्विपतां लोमहषणम्‌ । ८ ॥ 


उत्तरसारथ्यासह ते तेथून निधाटा ( २ ). अजुनान वानरचिन्हान युक्त अर। 
पीतव्रण ध्वजा मनाने सितन के, तो ध्वज म्हणजे विश्वकम्यनँ निर्मिटेली 
राया जोडलेटी दिव्य माया होती. व्या ष्वनावदीर वानरार्चै पुच्छ भिद्य सरखे 
नार करणारं होते. अयेनान अम्रीच्या प्रसादाच ८ प्रसादाने मिक्रारेल्या 
रथाच ) हि चितन के; तेन्हां ते चितन जाणून त्याने ध्वजावरैठ मूता 
आज्ञा केर्टं। (२-४). (त्या आश्ञग्रमाण) ते ध्वजयुक्त वानररूप आका्यांतून 
एकदम खारीं आटे. व्याचीं अदूमुत अगे, अक्षय्य भाते, विक्षण साम्य 
असून व्याच दिव्यरूप मनोहर हाते ८ ५ ). व्यास रथावर आलेख पाहताच 
अञ्ुनान प्रदक्षिणा धतढी, नंतर रथांत बसून शेतवाहन कुंतीपुत्र 
धन ( ६ ), तत्त्राण व अगुरित्राण चढवृन, धनुष्य घेऊन, बानरध्वज 
फहवावीत तेथून उत्तेकडे निधा ( ७ ). बट्वान्‌ रात्रुम्दन अनने मोठा 
बादा्वा शुना रोमाचित करणारा प्रचंड शेख जोराने फुकला ( ८ ). 


१ सिह-िल्ि, (नी. ) 


अध्याय ४६-अंज्ंन उत्तरास धौर देतो. „१६९ 


[ 


ततस्ते जवना पुय जानुभ्यामगमन्मर्हाम्‌ । 

उत्तरथापि सन्त्रस्तो रथोपस्थ उपाविशत्‌ ॥ ९ ॥ 

सैस्थाप्य चाऽश्वान्कोन्तेयः सपयुद्यम्प च रस्मिभिः । 

उत्तरं च परिष्वज्य समाश्वासयदजेनः! ॥ १० ॥ 
अजेन उवाच --मा मस्त्वं राजपुत्राग्य क्षत्रियोऽसि परन्तप । 

कथं तु पुरुषव्याघ्र शत्रुमध्ये विषीदति ॥ ११॥ 

शतास्त शद्धश्चब्दाश्च भरीश्ब्दाथ पुष्कलाः । 

कुञ्रराणां च नदतां व्यूढानीकेषु तिष्ठताम्‌ ॥ १२ ॥ 

स सवं कथमिहाऽनेन चङ्खश्ब्देन भीषितः । 

मिवर्णरूपो वित्रस्तः पुरुपः प्रातो यथा \ १३॥ 
उत्तर उवाच--श्रुता मे शङ्खश्ब्दाश्च भरीच्ब्दाश्च पुष्कराः । 

ङुञ्राणां निनदतवां व्यूढानीकेषु तिष्ठताम्‌ ॥ १४॥ 

नैवं विधः शङ्खशब्द्‌ः पुरा जातु मथा श्रुतः । 

ध्वजस्य चापि सूपं मे इृष्टपू नदीरशम्‌ ॥ १५॥ 
तेन्हां ( अश्री दिल्या व्या ) रथाच्या वेगवान्‌ योड्यांनीं गुद्धे टँकटे, व 
 उत्तरहि भयभीत दह्योऊन रथाच्या अग्रभागीं खाटीं बप्तटा ( ९ ), अयना 
स्वतः टगाम हातांत घेऊन घोडे आवरटे व उत्तराटा पोंशीं धरून घौर 
दिखा ( १०), 

अन म्हणाटाः-- श्रेष्ठ राजपुत्रा, त मिञ नको, परता, त. क्षत्रिव 
अदिस, पुर्षश्रेष्ठा, शत्रेव्यामध्ये कस्ा विषण्ण होतोस? (११) तू रौखांचे व नोब- 
दचि पुष्क शब्द रेकटे भिसः; तसेच स्यूह॒बांधटेल्या सेन्यामरध्यै उमे 
कटेल्या हत्तीच्या गर्जना वं रेकल्या अदिस ८ १२ ). मग आतां द्या शखाच्या 
आवाजने तो त कां घाबरडास £ सामान्य माणसाप्रमार्णे तुञ्ज समुद्रा निस्तेन 
ज्ञाटी भह ? ” ( १२ ). 
उत्तर शणाडाः-- “न्य रचटेल्या रसैन्यांत गज॑त असठ्ेल्या हत्तीष्या 

गर्जना व रंखाचे व नौबदौचे आवाज मी पुष्कठ रेड अदित (-१४ ). 
परंतु अचा प्रकास्चा रखाचा शब्द पूर कधीं मीं एेकिखा नाही. ष्वजार्च रूह 


' बडे सार्थ॑~महामारत, विराखवं- ोहरणपर्व, 





धनुषधरैव निर्षोषः श्रुतपूर्वो न मे कचित्‌ । 

अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निःस्वनेन च ॥ १६ ॥ 

अमानुषाणां शब्देन भूतानां ५वजवासिनाम्‌ । 

रथस्य च निनादेन मनो शुद्यति मे मृच्म्‌ ॥ १७॥ 

व्याङ्कलाश्च दिक्लः सवां हृदयं व्यथतीव मे । 

ध्वजेन पिदिताः स्वां दिश्चो न प्रविभानिति मे ॥ १८ ॥ 

गाण्डीवस्य च शब्देन कणा मे बधिरीषृतौ । 

स मुहं प्रयातं तु पार्थौ वैराटिमत्रवीत्‌ ॥ १९॥ 
जजन उवाच-- एकान्तं रथमास्थाय पद्भयां त्मवपीडयन्‌ । 

दृटं च रश्मीन्सयच्छ श्चं ध्मास्याम्यरं पुनः ॥ २० ॥ 
वैशस्पायन उवाच-- ततः शङ्खधुपा्मासादि(रयन्निय पवैतान्‌ । 

गुह्य गिरीणां च तदा दिशः शेखास्तथेव च । 

उत्तरश्ापि सद्टीनो रथोपस्थ उपाविशत्‌ ॥ २१ ॥ 

तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च । 

गाण्डीवस्य च घोषेण पृथिवी समकम्पत ॥ २२ ॥ 
मी भशाग्रकारचै पूर्वी पाहिठं नाहीं (१५). धनुष्याचा टणकत्ारहि यास।रखा 
मी यापूर्वी कोटे रेकिंला नादी. या हैखाच्या शब्दान व धनुष्याच्या टणत्काराने 
( १६ ), तसेच ध्वजावर बसटेह्या अमानुष प्राण्या्या गजनेने आणि रथाच्या 
घडघडाटानें माञ्ञे मन अगदीं गांगषून गेटे" आहे ८ १७ ). दिशा सुद्धां व्याकु 
ज्ञाल्या; माश्च हदय धडाद्रं लागले अद; ध्वजनं सवे दिशा ्कून गेल्यानें 
मसा दिसत ना्हीत८१ ८). गांडीवाच्या टणत्काराने तर माया कानटन्या बसल्था 
दित |” थोडा वेक माम क्रमिल्यावर अन विराटयपुत्र उत्तरास ग्हणाढा (१९), 

अजेन म्हणालाः- “बाजूला रथ थांबवून पाय जोराने रथावर दावून ख्गाम 
चांगले बव्यकट धर. मी पुनः दख एंकीत आहि" ( २० ). 
पैरंपायन गदणालाः-नंतर अजना शंख पुनः बाजविढा तेन्यं जणूं पवेतांचा 

तवुतडाच श्ञाटा असे वाटले, तर्सेच पवतांच्या गुहा, पवेत व दिशा दणा- 
भून गेरी | उत्तराची पुनः मुरुड वद्धुन तो रथाच्या खोख्गट जागेत 
कसला ( २१), त्या शोखाच्या आवाजार्न, रथाच्या धा्ाच्या घरघराटाने व 


अध्याय ४६-कषोरवांस होणा्या अपञ्ङ्कनां चे द्रोणाकड्ून वर्णन, २३१ 


^ ~~~ 
। 


त॑ समाश्वाप्यामास पुनरेव धनज्ञयः ॥ २३ ॥ 
द्रोण उवाच-- यथा रथस्य नि्ोषो यथा मेष उदीर्यते । 
कम्पते च यथा भूमिनेषोऽन्यः सम्यस्ताचिनः ॥ २४ ॥ 
शञ्ाणि न प्रकाश्यन्ते न प्रहष्यन्ति वाजिनः । 
अप्रयश्च न भासन्ते समिद्धास्तस्न शोमनम्‌ \ २५॥ 
प्रत्यादित्यं च नः सर्थे मगा षोरप्रवादिनः। 
५रज्ेषु च निरीयन्ते वायस्तास्तन्न शोभनम्‌ ॥ २६ ॥ 
दङुनाश्ाऽपसरम्या नो वेदयन्ति महद्भयम्‌ ॥ २७ ॥ 
गोपरायुरेष सेनायां रुदन्मध्येन धावति । 
अनाहतश्च निष्क्रान्तो महदेदयते भयम्‌ ) २८ ॥ 
भवतां रोमदूषाणि प्रष्ृ्टान्युरलक्षये । 
धरुवं विनाशो युद्धेन क्षत्रियाणां प्रदरयते ॥ २९॥ 
ज्योतीषि न प्रकाशन्ते दारुणा मृगपक्षिणः । 
उत्पाता पिविधा घोरा दस्यन्तं क्षत्रनाशनाः ॥ ३० ॥ 
गांडीवाच्या टणत्कारने प्थ्वी कांपू ठागटी, तेन्हां अथैनानै उत्तरास धनः 
धीर दिला ( २२-२२ ). 
द्राण म्दणायः--“अ्याअर्थीं रथाचा घडघडाट मेव बोट्ल्याप्रमार्णे होत 
आहे व भूमि कांपत आहे, त्याअर्थी हा अयुनावांचून धरसरा कोणी नाहीं (२४), 
शखाचं तेज नष्ट ्रार, पो्वांची सुदा लिन क्षाी, व अप्नीमध्ये समिधा 
टाकल्या तरी तो पेट पेत नाहीं, ह चांगटे नाहीं ( २५). सू्याक्रदे तड 
करून आमचे सवे मृग भर्यकर शब्द करीत आहित व कवले आमच्या ध्वजां- 
वर बसत आहेत, तै बां नन्दे (२६), पक्षी आम्हांखा उवी घाट 
मोल्या संकटाची सूचना देत आहेत ( २७ ). हा कोल्हा सैन्यांमधून ओर- 
डत धांवत अषि व व्यास कोणं न मारतां बाहेर पडत, मोल्या 
सकटाचीः सूचन। देत अहे ( २८ ). तंमचीं शारीरे रोमांचित दिसतात, 
खरोखर युद्धात क्षत्रिथांचा संहार होणार अरस दिसते (२९), व्योतींचा प्रकाश 
पफडत नाही. पञ्चपक्षी भयंकर आवाज काढतात, क्षत्रियां ा नाञ्च करणारे अनेकं 


८५ . ¢ 
५३२ सा -मदामारत, विराटपर्व-उत्तर गोहरणपव. 


पिशेपत इदाऽस्माकं निभित्तानि विनाशने । 
र €~ ् (र ए १, ¢ _ _ ० 
उर्क्ाधिय प्दाह्वाभिबाध्यते पृतना तव । 
[क फ 
वाद्नान्यग्रहृष्टानि स्दन्तीव विश्चाम्पते ॥ ३१ ॥ 
प न सैन्य र 
उपास्ते च सेन्यानि गध्ास्तव समन्ततः । 
4, 0 9 ^~ 

तप्स्यसे वाष्िनीं द्र पथेबाणप्रपीडताम्‌ । 

पराभूता च वः सेना न कचो द्धमिच्छाप ॥ ३२ ॥ 

परि ण भूमि स ^~. 

भवणद्ुद्धम्‌ (याः समु यथा वचसः । 

माः स्प्रस्थाप्य तिष्ठामो व्युटानीकाः प्रहारिणः ॥ ३३॥ 

दति थीमदहामःरमे चतसादसडयां खटितायां वैयासिक्यां विररपर्वणि 

ठत्तरगोग्रषटे ॐैत्यत्तिको नाम पर्‌ उरवाररिद्तेऽध्यायः ॥ ४६ ॥ [ १६१९ ] 
भर्यैकर्‌ उत्पात दपु टाग्ठे ( ३२० ). विरशपदन येथं आमचा नाश दस्विणारं 
चिन्ह दिसतात, ठद्या सैन्यावर जद्टजद्ीत उल्का तुहा भैन्याख पडत 
अहित. अश दिवः सव॑ वाह। खिन्न होउन राजा दुर्योधना, जणु रडत 
अहित (२१). ठया सेन्यच्या स॑म।वती गिघाडं यउन वसत अहित, अञुनाच्या 
वाणानीं आप्टे सैन्यं जज॑रकैष्टे पाद्रन वुटा संताप. श्ट. तुश्च सष सैन्य 
पराजय ज्रास्यासार्हे (चन) दिप्त अपन द्यत कोर्णीहि युद्ध करू इच्छित 
नाहीं ( २२ १. सव याद्धवांचीं मनै भमित होउन सुस निस्तेज शाटीं अदित. 
गाईना पुढें पाटन व्यृह रचून आपणः युद्धाका उमे रहं »( ३३). 


# | ९ ^ भे 4 को 
याप्रमाणं सहाभारताच्या विराटयवासर गोहरण~-उपपवात उत्तर-गोग्रदण-ग्र्यंगी 
यसाटिक नांवाचा ४६ वा अध्याय संपला, 





भध्याय ४७-दुयोधनाचें आशायुक्त उद्रार इ, +: 


अध्याय ६५७ 


[ दुर्योधन चडलेल्या गोष्टी वणन करतो, व कणे अजुनाच्या व भपश्चकुनांच्या 
वणनानें चिड्न द्रोणाची निंदा करितो. ] 


वैशम्पायन उवाच --अथ दुर्योधनो राजा समरे भीप्ममत्रवीत्‌ । 

द्रोणं च रथशादूलं छप च सुमहारथम्‌ ॥ १॥ 

उक्तोऽयमथं आचार्यौ मया कर्णेन चाऽसडव्‌ । 

पुनरेव प्रवक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं ब्रुवन्‌ ॥२॥ 

पराभूतिं वस्तव्यं तैश द्वादश्च वत्सरान्‌ । 

वने जनपदेऽजञातैरेष एव पणो हि नः ॥ २॥ 

तेषां न तावन्न वकते तु त्रयोदशम्‌ । 

अज्ञातवासो बीभस्सुरथास्माभिः समागतः ॥ ४ ॥ 

अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीमत्सुरागतः। 

पुनद्रीदशच वर्षाणि दने बरस्यन्ति पाण्डवाः ॥\ ५॥ 

रोभाद्रा ते न जानौयुरस्मान्वा सोह आविष्‌ । 

हीनातिरिक्तमेतेषां मीप्पो वेदितुमहपि ५ ६ ॥ 

वेश्च॑पायन म्हणाराः-- नंतर दुर्योषनराजा व्या युद्धप्रसंगीं भीष्म, रथित्रेष्ट 

दोण व॒ महारथ कृप यांस म्हणाटा;ः-( १) “ उभयतां आचार्याना मीं व 
कणाने ही गोष्ट अनेक.दां सांगितटी आहे, पुनः तीच गोष्ट सांगता, ती सांगतांना 
माली तृप्ति होत नाही ( २). ( दूतामध्यं ) पराजित ज्ाल्यास ॒पांडवानीं 
जारा वर्भेप्यत वनांत रहावे